<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="en">
	<id>https://wikiislamica.net/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Qorqud</id>
	<title>WikiIslam - User contributions [en]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wikiislamica.net/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Qorqud"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/wiki/Special:Contributions/Qorqud"/>
	<updated>2026-04-25T12:25:11Z</updated>
	<subtitle>User contributions</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.39.4</generator>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140959</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140959"/>
		<updated>2026-04-21T11:57:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Qütblərə yaxın yerlərdə oruc və namaz qaydaları */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İnsanların qan laxtasından yaranması ====&lt;br /&gt;
Quranda insanın ilkin nütfə mərhələsindən sonra qan laxtasından yarandığı təsvir edilir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm embrional inkişafda müvafiq materialın qan laxtası olduğu hər hansı bir mərhələnin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qurandakı bu təsvir, ehtimal ki, erkən dövr düşüklərin və qadının menstrual dövrünün adi gözlə müşahidəsinə əsaslanan, insan artımını izah etmək üçün göstərilən bəsit bir cəhddən təsirlənmişdir. Müasir dövrdə bəzi müsəlman alimləri müvafiq söz üçün alternativ mənalar irəli sürsələr də, bu sözün laxtalanmış qan mənasına gələ biləcəyinə dair tarixi qətiyyət (həmçinin klassik təfsirlərdəki yekdil fikir) və sözün Quranda bioloji bir təsvir (körpənin formalaşması) kontekstində işlədilməsi müasir yenidənşərhləri olduqca çətinləşdirir.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Sonra nütfəni laxtalanmış qan (rüşeym) halına saldıq, ...}}{{Quote|{{Quran|96|2}}|O, insanı qan laxtasından yaratdı.}}{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|bdullah bin Məsud rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allahın Rəsulu (doğru söyləyən və doğruluğu təsdiq olunan) buyurdu: ‘Hər birinizin yaradılış mayası ana bətnində qırx gün ərzində toplanar, sonra &#039;&#039;&#039;eyni müddət ərzində laxtalanmış qan halında olar&#039;&#039;&#039;, daha sonra isə yenə eyni müddət ərzində bir parça ət halına gələr.’”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Cinsiyyət laxtalanma mərhələsində müəyyənləşir ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, embrion nütfədən laxtalanmış qana çevrilir, formalaşdırılır (ehtimal ki, insan qəlibinə salınır) və daha sonra kişi yaxud qadın cinsiyyəti olaraq təyin edilir. Digər tərəfdən, müasir genetika sübut etmişdir ki, insanın cinsiyyəti mayalanma anında müəyyənləşir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|first=eds.: Anthony S. Fauci [et al.] ; eds. of previous ed.: T. R. Harrison [et al.]|title=Harrison&#039;s principles of internal medicine.|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York [etc.]|isbn=978-0-07-147693-5|pages=2339–2346|edition=17th ed.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
Was he not a drop of fluid which gushed forth? Then he became a clot; then (Allah) shaped and fashioned And made of him a pair, the male and female.{{Quote|{{Quran-range|75|37|39}}|Məgər o, (kişi) toxumundan axıdılan bir damla nütfə deyildimi? Sonra laxtalanmış qan oldu. Allah (onu) yaradıb kamil bir görkəmə saldı. Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}Tərcüməçilərin əksəriyyəti 39-cu ayədə &amp;quot;Və&amp;quot; bağlayıcısından istifadə etsələr də, əslində ərəb dilindəki hissəcik, əvvəlki bağlayıcıda olduğu kimi, ardıcıllıq bildirən (yəni &amp;quot;sonra isə&amp;quot;) &amp;quot;fə&amp;quot; hissəciyidir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər də bu oxunuşu dəstəkləyir və eyni yanaşma həm Buxari, həm də Müslimdə yer alan səhih hədisdə öz əksini tapmışdır:{{Quote|{{Bukhari|||318|darussalam}}|Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurmuşdur: &amp;quot;Allah hər bir rəhm üçün bir mələk vəzifələndirər və o mələk deyər: &#039;Ey Rəbbim! Bu bir nütfədir. Ey Rəbbim! Bu bir laxtalanmış qandır. Ey Rəbbim! Bu bir parça ətdir&#039;. Sonra əgər Allah onun yaradılışını tamamlamaq istəsə, mələk soruşar: &#039;(Ey Rəbbim!) Bu kişi olacaq, yoxsa qadın? Bədbəxt olacaq, yoxsa xoşbəxt? Ruzisi nə qədər olacaq? Ömrü nə qədər olacaq?&#039; Beləliklə, uşaq hələ ana bətnində ikən bütün bunlar yazılar&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sümüklərin ətdən əvvəl formalaşması ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, insan embrionunun sümükləri əvvəlcə formalaşır, sonra isə ətlə örtülür. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərmişdir ki, əzələlər və gələcək sümüklərin qığırdaq &amp;quot;modelləri&amp;quot; eyni vaxtda və paralel şəkildə formalaşmağa başlayır. Hətta əzələlər, qığırdaq modellərinin həqiqi sümüklə əvəz olunmağa başlamasından daha əvvəl formalaşmağa başlayır.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}Quran yenə də yunan həkimi Qalenin fikirləri ilə paralellik təşkil edir, hansı ki o belə deyir:{{Quote|1=Qalen, &#039;&#039;On semen&#039;&#039;, səh.101|2=Və artıq hamiləliyin üçüncü mərhələsi gəlib çatdı. Təbiət bütün orqanların xarici cizgilərini formalaşdırdıqdan və nütfə maddəsi istifadə olunub qurtardıqdan sonra, təbiətin orqanları dəqiq şəkildə strukturlaşdırmaq və bütün hissələri tamamlamaq vaxtı gəlir. Beləliklə, o, bütün sümüklərin üzərində və ətrafında ətin böyüməsini təmin etdi.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün varlıqlar cütlər halında yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Quranda bütün varlıqların cütlər halında yaradıldığı bildirilir. Lakin müasir elm aşkar etmişdir ki, hər bir canlı erkək və dişi cinsi əlaqəsi vasitəsilə çoxalmır və ya törəmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məsələn, ABŞ-ın cənub-qərbində, Meksika və Cənubi Amerikada rast gəlinən qamçıquyruqlu kərtənkələ yalnız dişilərdən ibarət olan və partenogenez yolu ilə çoxalan bir növ dır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Viruslar (əgər həyat forması hesab olunarsa) sahib hüceyrənin DNT-sindən istifadə edərək çoxalırlar və nə dişi, nə də erkək deyillər. Bakteriyalar isə hüceyrə bölünməsi yolu ilə çoxalırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göbələklər həm qeyri-cinsi, həm də minlərlə cinsi növlə cinsi yolla çoxala bilərlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir çox bitki növü də ya qeyri-cinsi yolla, ya da tozlanma vasitəsilə çoxalır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İnterseks olanlar (həm kişi, həm də qadın cinsiyyət orqanlarına və bədən tiplərinə sahib olanlar daxil olmaqla) və bütün növlərin hermafroditləri də bu dixotomiyaya (ikiliyə) uyğun gəlmir. Bu, İslam alimləri tərəfindən ayrı-seçkilik yaradan qərarların verilməsinə, məsələn, gender əsaslı qaydanı bilmədən pozmaq qorxusu səbəbindən cinsiyyəti qeyri-müəyyən olan şəxslərin evlənməsinə icazə verilməməsinə səbəb olmuşdur.&amp;lt;ref&amp;gt;See for example rulings from sheiks and scholars listed on IslamQA in response to the question: &#039;&#039;[https://islamqa.info/en/answers/114670/ruling-on-marrying-a-man-who-is-intersex-or-impotent-and-the-difference-between-them Ruling on marrying a man who is intersex or impotent, and the difference between them]&#039;&#039;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|51|49}}|Düşünüb ibrət alasınız deyə &#039;&#039;&#039;hər şeydən&#039;&#039;&#039; cüt-cüt yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|36|36}}|Torpağın bitirdiklərindən, (insanların) özlərindən və bilmədikləri başqa şeylərdən &#039;&#039;&#039;bütün cütləri&#039;&#039;&#039; yaradan Allah pak və müqəddəsdir!}}{{Quote|{{Quran|92|3}}|And olsun kişini və qadını yaradana!}}{{Quote|{{Quran|75|39}}|Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Döl üç qat qaranlıqda ===&lt;br /&gt;
&amp;quot;Bütün&amp;quot; (بطن) sözü qarın/mədə/orta nahiyə mənasını verir, lakin bəzi tərcüməçilər daha spesifik (və təsiredici) olan &amp;quot;rəhm&amp;quot; (ana bətni) sözündən istifadə etməyə üstünlük vermişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000257.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 220 بطن]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər &amp;quot;üç qaranlıq&amp;quot; ifadəsini plasenta (cift), rəhm (uşaqlıq) və qarın kimi şərh etmişlər. Müasir elm insan bədənində uşaqlıq boynu, uşaqlıq cismi, qarın (divarları ilə birlikdə) və plasentadan (təbəqələri ilə birlikdə) əlavə endometrium, miometrium, perimetrium, periton kimi bir çox digər təbəqələrin olduğunu üzə çıxarmışdır. Rüşeym xarici pərdələr baxımından yanaşdıqda, orada kisəyəbənzər quruluşda olan allantoyis də mövcuddur; o, embrionu əhatə etmir, göbək ciftinin bir hissəsinə çevrilir və embriona münasibətdə heç bir real mənada &amp;quot;qaranlıq&amp;quot; sayılmır. Digər iki pərdə — xorion və amnion — birlikdə kifayət qədər nazik və şəffaf olan döl kisəsini (amniotik kisəni) əmələ gətirir. Dölün ətrafında üç pərdənin (xorion, allantoyis və amnion) olması ideyası olduqca nüfuzlu yunan həkimi Qalen tərəfindən öyrədilmişdir və Qurandakı təsvir böyük ehtimalla Qalenin son antik dövr dünyasındakı geniş yayılmış təsirindən qaynaqlanır.{{Quote|{{Quran|39|6}}|Allah sizi tək bir nəfərdən yaratdı. Sonra onun özündən zövcəsini yaratdı. O sizdən ötrü səkkiz cüt heyvan endirdi. O sizi analarınızın bətnlərində üç zülmət içərisində yaranış ardından yaranışa salaraq yaradır. Bu sizin Rəbbiniz olan Allahdır. Mülk Ona məxsusdur. Ondan başqa heç bir məbud yoxdur. Siz necə də (haqdan) döndərilirsiniz!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ürəyin funksiyaları (kardiosentrizm) ===&lt;br /&gt;
Quran, düşüncə və hissləri (digər fiziki proseslərlə yanaşı) beynin idarə etməsinə dair müasir elmi anlayışın əksinə olaraq, fiziki ürəyi təfəkkür və düşüncə mərkəzi kimi təsvir edir ki, bu da &amp;quot;kardiosentrizm&amp;quot; kimi tanınan qədim bir konsepsiyadır.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/anatomy-of-the-brain Brain Anatomy and How the Brain Works.]&#039;&#039; Brain, Nerves and Spine. Home. Health. Conditions and Diseases. Johns Hopkins Medicine.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ürəyin intellektin, mənəvi təfəkkürün mərkəzi və qəlbin/ruhun gözü olması ideyası İslamdan əvvəlki əsrlərdə Şərqi Suriya xristianlığında geniş yayılmışdı; məsələn, Psevdo-Makari, Nineviyalı İshaq və Efrem kimi müəlliflərin yazılarında buna rast gəlinir.&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), &#039;&#039;[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110794083/html?lang=en Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background]&#039;&#039;, Berlin: De Gruyter, pp. 95 -102&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu yanaşma, zehni beyinlə əlaqələndirən (ensefalosentrizm) və yunan fəlsəfəsinin təsiri altında olan bəzi alimlərin fikirləri ilə ziddiyyət təşkil edirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Enrico Crivellato, Domenico Ribatti, &#039;&#039;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S036192300600298X Soul, mind, brain: Greek philosophy and the birth of neuroscience]&#039;&#039;, Brain Research Bulletin, Volume 71, Issue 4, 2007, Pages 327-336, ISSN 0361-9230, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1016/j.brainresbull.2006.09.020.(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S036192300600298X)&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|22|46}}|Onlar yer üzündə dolaşmadılarmı ki, bunun sayəsində onların &#039;&#039;&#039;düşünən qəlbləri&#039;&#039;&#039;, yaxud eşidən qulaqları olsun?! Şübhəsiz, gözlər yox, &#039;&#039;&#039;sinələrdəki qəlblər kor olur&#039;&#039;&#039;.}}{{Quote|{{Quran|11|5}}|Bilin ki, (kafirlər və münafiqlər) Allahdan gizlənmək (küfrlərini, ikiüzlülüklərini Peyğəmbərdən və möminlərdən gizlətmək) məqsədilə &#039;&#039;&#039;ikiqat olarlar (sinələrini bükərlər)&#039;&#039;&#039;. Xəbərdar olun ki, onlar libaslarına büründükdə belə, Allah onların gizli saxladıqları və aşkar etdikləri hər şeyi (bütün gizli və aşkar əməllərini) bilir. &#039;&#039;&#039;Allah ürəklərdə olanları biləndir&#039;&#039;&#039;.}}{{Quote|{{Quran|7|179}}|And olsun ki, cinlərdən və insanlardan bir çoxunu cəhənnəm üçün yaratdıq. &#039;&#039;&#039;Onların (haqqı) qavramayan qəlbləri&#039;&#039;&#039;, (haqqı) görməyən gözləri, (haqqı) eşitməyən qulaqları var. Onlar heyvanlar kimidirlər, hətta daha çox zəlalətdədirlər. Əsil qafillər onlardır.}}{{Quote|{{Quran|17|46}}|Onu (Quranı) &#039;&#039;&#039;anlamamaları üçün də onların qəlblərinə örtük çəkdik&#039;&#039;&#039;, qulaqlarına da ağırlıq (karlıq) verdik. Sən Quranda Rəbbinin birliyini andığın zaman onlar uzaqlaşaraq arxalarını dönüb gedərlər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Südün xüsusiyyətləri ===&lt;br /&gt;
Quranda südün bədəndə ifrazat (nəcis) ilə qan arasındakı bir yerdə istehsal olunduğu bildirilir. Lakin südün istehsal edildiyi və saxlanıldığı süd vəziləri, nəcisin saxlanıldığı bağırsaqların yaxınlığında yerləşmir. Bəzən inək və keçi südünün təhlükəsiz şəkildə istehlak edilməsi üçün emal olunmasına və ya pasterizə edilməsinə ehtiyac yaranır; çünki süd tez-tez bakteriya və digər mikroorqanizmlərlə yoluxmuş olur. Dünyanın bəzi bölgələri başda olmaqla, insanların əhəmiyyətli bir hissəsi laktoza dözümsüzlüyündən (lactose intolerant) əziyyət çəkir və qarın nahiyəsində şişkinlik, sancılar, qaz, ishal, ürəkbulanma və ya qusma yaşamadan südü həzm edə bilmirlər. Bu hal, uşaqlıq dövründən sonra laktoza dözümlülüyünü təmin edən &amp;quot;laktaza fermenti davamlılığı&amp;quot; genlərinə sahib olmayan yetkinlərdə baş verir və bu, nisbətən yeni bir təkamül prosesidir. Bu reallıqlar, südün onu içən hər kəs üçün &amp;quot;təmiz&amp;quot; və &amp;quot;xoş&amp;quot; (içilməsi asan) olması barədə Quran anlayışını sual altına qoyur.{{Quote|{{Quran|16|66}}|Şübhəsiz, heyvanlarda da sizin üçün bir ibrət vardır. Belə ki, sizə onların qarınlarındakı &#039;&#039;&#039;ifrazat ilə qan arasından çıxan&#039;&#039;&#039;, içənlərin &#039;&#039;&#039;boğazından rahatlıqla keçən xalis&#039;&#039;&#039; bir süd içirdirik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Geologiya və meteorologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Düz dünya ===&lt;br /&gt;
Çoxsaylı akademik araşdırmalara əsasən, Quran düz yer kosmoqrafiyasını fərz edir və təsvir edir. İslam mənbələrinin özlərinin Yer kürəsinin sferik (yumru) olduğuna işarə etməsi ilə bağlı sonrakı ideya, İslam alimlərinin astronomiya sahəsindəki yeniliklərlə qarşılaşdıqdan sonra ortaya çıxan yaradıcı bir yenidən şərh etmə aktı idi. Qurandakı Yer haqqında ayələri yalnız insan səviyyəsindəki yerli düzlük nöqteyi-nəzərindən izah etmək, məcazi oxunuşlar təklif etmək və ya kontekstə məhəl qoymamaq cəhdləri tənqidçilər tərəfindən tez-tez şübhə altına alınır. Bu məsələlər burada sadalananlardan daha çox sübut və ayəni özündə birləşdirən əsas məqalədə müzakirə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qütblərə yaxın yerlərdə oruc və namaz qaydaları ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran müsəlmanlara Ramazan ayı ərzində sübh açılan vaxtdan gün batana qədər yemək və içməkdən çəkinərək oruc tutmağı tapşırır. Qütb bölgələrində yay aylarında altı ay günəşli, qış aylarında isə altı ay davamlı qaranlıq olur. Bu cür oruc tutmaq qütb bölgələrində yaşayan hər kəs üçün qeyri-mümkündür, qütblərdən təxminən 40 dərəcə enlik daxilində olan yerlərdə isə (qışın dərinliyində) çox asan, (yayın ən qızmar çağında) isə son dərəcə çətindir. İslam alimləri Yer kürəsinin yumru olması kimi (bu halda əlverişsiz olan) faktı nəzərə almaq üçün belə enliklərdə yaşayan insanlar üçün müxtəlif qaydalar icad etmişlər.{{Quote|{{Quran|2|187}}|...Sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın...}}Beş gündəlik namazla bağlı da oxşar bir problem ortaya çıxır. Qütb bölgəsində yaşayan insanlar ilin böyük bir hissəsində gün batımı və ya gün doğumu namazlarını qıla bilmirlər. Hətta daha az ekstremal şəraitlərdə, Şotlandiyanın Aberdin şəhəri kimi daha cənubdakı şəhərlərdə belə, iyun ayında gecə namazı (İşa) ilə sübh namazı (Fəcr) arasındakı zaman fərqi hələ də təxminən 4 saat yarım təşkil edir; buna görə də, gündə beş dəfə namaz qılan bir şəxs saat 3:20 radələrində yuxusunu bölməli, daha sonra günə başlamaq üçün qalxmazdan əvvəl yenidən yatmalıdır. Bu çətinliklər, yəqin ki, VII əsrdə Ərəbistanda Quranın müəllifinin ağlına belə gəlməmişdi.{{Quote|{{Quran|17|78}}|Gün batmağa meyl edəndən gecənin qaranlığınadək (bəlli )(vaxtlarda) namaz qıl və sübh çağı Quran oxu (fəcr namazını da qıl)! Çünki sübh çağı oxunan Quranın şahidləri olur.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Üzü Məkkəyə tərəf durma ====&lt;br /&gt;
Quranda müsəlmanlara namaz qılarkən Məkkədəki Kəbə istiqamətinə yönəlmək tapşırılır. Yerin kürə şəklində olduğunu nəzərə alaraq, alimlər bu göstərişi yerinə yetirmək üçün &amp;quot;ortodromiya&amp;quot; (böyük dairə) metodunu hazırlamışlar. Lakin bununla bağlı bir sıra problemlər irəli sürülmüşdür: Məkkəyə tərəf dönən şəxs eyni zamanda mütləq şəkildə arxasını da ona çevirmiş olur (bu, İslamda qəti qadağan edilmiş bir hörmətsizlik formasıdır) və yer kürəsində Məkkənin tam əks tərəfində (antipod nöqtəsində) olan bir kəs istənilən istiqamətə namaz qıla bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məkkənin bu antipod nöqtəsinin yerləşdiyi yarımkürədə yaşayan bir çox Şimali Amerika müsəlmanlarını başqa bir məsələ &amp;quot;loksodromiya&amp;quot; üsuluna (yəni standart Merkator müstəvi xəritə proyeksiyasında düz xəttə) üstünlük verməyə sövq edir. Bu, &amp;quot;böyük dairə&amp;quot; metodunu izləyənlərlə fikir ayrılığına səbəb olur; belə ki, bu metod Amerikada şimal və cənubda olan insanların namaz qılarkən bir-birindən əks tərəfə baxmasına gətirib çıxarır (bu antipoddan gələn böyük dairə xətləri Məkkə yarımkürəsinə daxil olana qədər Amerikada bir-birindən uzaqlaşır, sonra isə yenidən yaxınlaşmağa başlayır). Həmçinin, bu metod Şimali Amerikanın böyük hissəsinin şimala doğru namaz qılmasını tələb edir ki, bu da bir çox insana qəribə gəlir. Son olaraq, Yer orbitindəki astronavtların, yaxud Ayda və ya Marsda olanların bu təlimatlara əməl etməsi mahiyyətcə qeyri-mümkündür (bu isə Quran müəllifinin gələcəkdəki bu reallıqları nəzərə almadığı fikrini yaradır).{{Quote|{{Quran|2|149}}|Haradan (səfərə) çıxsan, (namaz vaxtı) üzünü Məscidi-harama (Kəbəyə) tərəf çevir! Çünki bu, Rəbbindən gələn həqiqətdir. Allah sizin etdiklərinizdən xəbərsiz deyildir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yayılan və düz yer ====&lt;br /&gt;
Quran müəllifi Yerin &amp;quot;döşəndiyini&amp;quot; və düz bir şəkildə sərildiyini qeyd edir. Burada işlədilən ərəbcə söz (sataha) evin və ya otağın üst hissəsinin, yəni damının düzəldilməsini və üst səthin hamarlaşdırılmasını təsvir etmək üçün istifadə olunurdu.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000081.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1357 سُطِحَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Eyni kökdən gələn digər sözlər isə evin və ya otağın düz üst səthi (damı), həndəsədə məhdud düz müstəvi, xurmaların qurudulması üçün sərildiyi hamar yer, oxlov (xəmiri yayıb genişləndirən vasitə), müstəvi və ya yastı mənalarını verir.{{Quote|{{Quran|88|20}}|Yerin necə döşədildiyini (görmürlər)?}}Eramızın 8-ci əsrində müsəlmanların yunan astronomiyası ilə tanış olmasına baxmayaraq (bax: &#039;&#039;[[İslamda Yerin forması haqqında baxışlar]]&#039;&#039;), bəzi dairələrdə Yerin düz olması ilə bağlı təfsirlər daha bir neçə əsr boyu davam etmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məsələn, &amp;quot;iki Cəlal&amp;quot; — Cəlaləddin əl-Məhəlli (vəfatı 15-ci əsr) və tələbəsi Cəlaləddin əs-Süyuti (vəfatı 16-cı əsr) tərəfindən yazılmış &amp;quot;Təfsir əl-Cəlaleyn&amp;quot; əsəri müvafiq ayənin bu cür izahı ilə razılaşır. Orada qeyd olunur ki, həmin dövrün hüquqşünas alimləri Yerin kürə yox, məhz düz olduğu fikrində həmrəydirlər.{{Quote|1=[https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=74&amp;amp;tSoraNo=88&amp;amp;tAyahNo=20&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;UserProfile=0&amp;amp;LanguageId=2 Tafsir al-Jalalayn 88:20] (See [https://tafsir.app/jalalayn/88/20 here] for the Arabic)|2=&amp;quot;Və yerin necə düz sərildiyinə (layihələndirildiyinə)? Və bununla Uca Allahın qüdrətinə və Onun birliyinə dəlil gətirilməsinə? Dəvələrin adının çəkilməsi ilə başlanılması ona görədir ki, onlar yerlə digər heyvanlardan daha yaxın təmasdadırlar. Onun &#039;sutihat&#039; (düz sərildi) kəlməsinə gəldikdə isə, bu, ləfzi (hərfi) mənada yerin düz olduğunu göstərir ki, bu da şəriət alimlərinin əksəriyyətinin rəyidir [ərəbcə orijinalda &amp;quot;əksəriyyət&amp;quot; sözü yoxdur: &amp;quot;وعليه علماء الشرع&amp;quot;]; astronomların (əhl əl-heyrə) iddia etdiyi kimi kürə deyildir, hərçənd bu sonuncu iddia Şəriətin sütunlarından heç biri ilə ziddiyyət təşkil etmir.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer xalça kimi ====&lt;br /&gt;
Burada işlədilən ərəbcə söz (bisaatan) yayılmış, sərilmiş və ya açılmış bir şeyi, xüsusilə də xalçanı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000241.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 204 بِسَاطًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|71|19}}|Allah yer üzünü sizin üçün döşəmişdir ki,}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=User_talk:Qorqud&amp;diff=140958</id>
		<title>User talk:Qorqud</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=User_talk:Qorqud&amp;diff=140958"/>
		<updated>2026-04-21T11:53:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;* [[Məhəmmədin evlilikləri]]&lt;br /&gt;
* [[Qurandakı elmi xətalar]]&lt;br /&gt;
* [[Quranda embrialogiya]]&lt;br /&gt;
* [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər]]&lt;br /&gt;
* [[Məhəmmədin əmri və ya dəstəyi ilə həyata keçirilmiş qətllərin siyahısı]]&lt;br /&gt;
* [[İslamda Yerin forması haqqında baxışlar]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140948</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140948"/>
		<updated>2026-04-17T18:13:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Həmçinin bax */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İnsanların qan laxtasından yaranması ====&lt;br /&gt;
Quranda insanın ilkin nütfə mərhələsindən sonra qan laxtasından yarandığı təsvir edilir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm embrional inkişafda müvafiq materialın qan laxtası olduğu hər hansı bir mərhələnin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qurandakı bu təsvir, ehtimal ki, erkən dövr düşüklərin və qadının menstrual dövrünün adi gözlə müşahidəsinə əsaslanan, insan artımını izah etmək üçün göstərilən bəsit bir cəhddən təsirlənmişdir. Müasir dövrdə bəzi müsəlman alimləri müvafiq söz üçün alternativ mənalar irəli sürsələr də, bu sözün laxtalanmış qan mənasına gələ biləcəyinə dair tarixi qətiyyət (həmçinin klassik təfsirlərdəki yekdil fikir) və sözün Quranda bioloji bir təsvir (körpənin formalaşması) kontekstində işlədilməsi müasir yenidənşərhləri olduqca çətinləşdirir.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Sonra nütfəni laxtalanmış qan (rüşeym) halına saldıq, ...}}{{Quote|{{Quran|96|2}}|O, insanı qan laxtasından yaratdı.}}{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|bdullah bin Məsud rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allahın Rəsulu (doğru söyləyən və doğruluğu təsdiq olunan) buyurdu: ‘Hər birinizin yaradılış mayası ana bətnində qırx gün ərzində toplanar, sonra &#039;&#039;&#039;eyni müddət ərzində laxtalanmış qan halında olar&#039;&#039;&#039;, daha sonra isə yenə eyni müddət ərzində bir parça ət halına gələr.’”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Cinsiyyət laxtalanma mərhələsində müəyyənləşir ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, embrion nütfədən laxtalanmış qana çevrilir, formalaşdırılır (ehtimal ki, insan qəlibinə salınır) və daha sonra kişi yaxud qadın cinsiyyəti olaraq təyin edilir. Digər tərəfdən, müasir genetika sübut etmişdir ki, insanın cinsiyyəti mayalanma anında müəyyənləşir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|first=eds.: Anthony S. Fauci [et al.] ; eds. of previous ed.: T. R. Harrison [et al.]|title=Harrison&#039;s principles of internal medicine.|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York [etc.]|isbn=978-0-07-147693-5|pages=2339–2346|edition=17th ed.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
Was he not a drop of fluid which gushed forth? Then he became a clot; then (Allah) shaped and fashioned And made of him a pair, the male and female.{{Quote|{{Quran-range|75|37|39}}|Məgər o, (kişi) toxumundan axıdılan bir damla nütfə deyildimi? Sonra laxtalanmış qan oldu. Allah (onu) yaradıb kamil bir görkəmə saldı. Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}Tərcüməçilərin əksəriyyəti 39-cu ayədə &amp;quot;Və&amp;quot; bağlayıcısından istifadə etsələr də, əslində ərəb dilindəki hissəcik, əvvəlki bağlayıcıda olduğu kimi, ardıcıllıq bildirən (yəni &amp;quot;sonra isə&amp;quot;) &amp;quot;fə&amp;quot; hissəciyidir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər də bu oxunuşu dəstəkləyir və eyni yanaşma həm Buxari, həm də Müslimdə yer alan səhih hədisdə öz əksini tapmışdır:{{Quote|{{Bukhari|||318|darussalam}}|Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurmuşdur: &amp;quot;Allah hər bir rəhm üçün bir mələk vəzifələndirər və o mələk deyər: &#039;Ey Rəbbim! Bu bir nütfədir. Ey Rəbbim! Bu bir laxtalanmış qandır. Ey Rəbbim! Bu bir parça ətdir&#039;. Sonra əgər Allah onun yaradılışını tamamlamaq istəsə, mələk soruşar: &#039;(Ey Rəbbim!) Bu kişi olacaq, yoxsa qadın? Bədbəxt olacaq, yoxsa xoşbəxt? Ruzisi nə qədər olacaq? Ömrü nə qədər olacaq?&#039; Beləliklə, uşaq hələ ana bətnində ikən bütün bunlar yazılar&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sümüklərin ətdən əvvəl formalaşması ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, insan embrionunun sümükləri əvvəlcə formalaşır, sonra isə ətlə örtülür. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərmişdir ki, əzələlər və gələcək sümüklərin qığırdaq &amp;quot;modelləri&amp;quot; eyni vaxtda və paralel şəkildə formalaşmağa başlayır. Hətta əzələlər, qığırdaq modellərinin həqiqi sümüklə əvəz olunmağa başlamasından daha əvvəl formalaşmağa başlayır.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}Quran yenə də yunan həkimi Qalenin fikirləri ilə paralellik təşkil edir, hansı ki o belə deyir:{{Quote|1=Qalen, &#039;&#039;On semen&#039;&#039;, səh.101|2=Və artıq hamiləliyin üçüncü mərhələsi gəlib çatdı. Təbiət bütün orqanların xarici cizgilərini formalaşdırdıqdan və nütfə maddəsi istifadə olunub qurtardıqdan sonra, təbiətin orqanları dəqiq şəkildə strukturlaşdırmaq və bütün hissələri tamamlamaq vaxtı gəlir. Beləliklə, o, bütün sümüklərin üzərində və ətrafında ətin böyüməsini təmin etdi.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün varlıqlar cütlər halında yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Quranda bütün varlıqların cütlər halında yaradıldığı bildirilir. Lakin müasir elm aşkar etmişdir ki, hər bir canlı erkək və dişi cinsi əlaqəsi vasitəsilə çoxalmır və ya törəmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məsələn, ABŞ-ın cənub-qərbində, Meksika və Cənubi Amerikada rast gəlinən qamçıquyruqlu kərtənkələ yalnız dişilərdən ibarət olan və partenogenez yolu ilə çoxalan bir növ dır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Viruslar (əgər həyat forması hesab olunarsa) sahib hüceyrənin DNT-sindən istifadə edərək çoxalırlar və nə dişi, nə də erkək deyillər. Bakteriyalar isə hüceyrə bölünməsi yolu ilə çoxalırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göbələklər həm qeyri-cinsi, həm də minlərlə cinsi növlə cinsi yolla çoxala bilərlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir çox bitki növü də ya qeyri-cinsi yolla, ya da tozlanma vasitəsilə çoxalır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İnterseks olanlar (həm kişi, həm də qadın cinsiyyət orqanlarına və bədən tiplərinə sahib olanlar daxil olmaqla) və bütün növlərin hermafroditləri də bu dixotomiyaya (ikiliyə) uyğun gəlmir. Bu, İslam alimləri tərəfindən ayrı-seçkilik yaradan qərarların verilməsinə, məsələn, gender əsaslı qaydanı bilmədən pozmaq qorxusu səbəbindən cinsiyyəti qeyri-müəyyən olan şəxslərin evlənməsinə icazə verilməməsinə səbəb olmuşdur.&amp;lt;ref&amp;gt;See for example rulings from sheiks and scholars listed on IslamQA in response to the question: &#039;&#039;[https://islamqa.info/en/answers/114670/ruling-on-marrying-a-man-who-is-intersex-or-impotent-and-the-difference-between-them Ruling on marrying a man who is intersex or impotent, and the difference between them]&#039;&#039;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|51|49}}|Düşünüb ibrət alasınız deyə &#039;&#039;&#039;hər şeydən&#039;&#039;&#039; cüt-cüt yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|36|36}}|Torpağın bitirdiklərindən, (insanların) özlərindən və bilmədikləri başqa şeylərdən &#039;&#039;&#039;bütün cütləri&#039;&#039;&#039; yaradan Allah pak və müqəddəsdir!}}{{Quote|{{Quran|92|3}}|And olsun kişini və qadını yaradana!}}{{Quote|{{Quran|75|39}}|Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Döl üç qat qaranlıqda ===&lt;br /&gt;
&amp;quot;Bütün&amp;quot; (بطن) sözü qarın/mədə/orta nahiyə mənasını verir, lakin bəzi tərcüməçilər daha spesifik (və təsiredici) olan &amp;quot;rəhm&amp;quot; (ana bətni) sözündən istifadə etməyə üstünlük vermişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000257.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 220 بطن]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər &amp;quot;üç qaranlıq&amp;quot; ifadəsini plasenta (cift), rəhm (uşaqlıq) və qarın kimi şərh etmişlər. Müasir elm insan bədənində uşaqlıq boynu, uşaqlıq cismi, qarın (divarları ilə birlikdə) və plasentadan (təbəqələri ilə birlikdə) əlavə endometrium, miometrium, perimetrium, periton kimi bir çox digər təbəqələrin olduğunu üzə çıxarmışdır. Rüşeym xarici pərdələr baxımından yanaşdıqda, orada kisəyəbənzər quruluşda olan allantoyis də mövcuddur; o, embrionu əhatə etmir, göbək ciftinin bir hissəsinə çevrilir və embriona münasibətdə heç bir real mənada &amp;quot;qaranlıq&amp;quot; sayılmır. Digər iki pərdə — xorion və amnion — birlikdə kifayət qədər nazik və şəffaf olan döl kisəsini (amniotik kisəni) əmələ gətirir. Dölün ətrafında üç pərdənin (xorion, allantoyis və amnion) olması ideyası olduqca nüfuzlu yunan həkimi Qalen tərəfindən öyrədilmişdir və Qurandakı təsvir böyük ehtimalla Qalenin son antik dövr dünyasındakı geniş yayılmış təsirindən qaynaqlanır.{{Quote|{{Quran|39|6}}|Allah sizi tək bir nəfərdən yaratdı. Sonra onun özündən zövcəsini yaratdı. O sizdən ötrü səkkiz cüt heyvan endirdi. O sizi analarınızın bətnlərində üç zülmət içərisində yaranış ardından yaranışa salaraq yaradır. Bu sizin Rəbbiniz olan Allahdır. Mülk Ona məxsusdur. Ondan başqa heç bir məbud yoxdur. Siz necə də (haqdan) döndərilirsiniz!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ürəyin funksiyaları (kardiosentrizm) ===&lt;br /&gt;
Quran, düşüncə və hissləri (digər fiziki proseslərlə yanaşı) beynin idarə etməsinə dair müasir elmi anlayışın əksinə olaraq, fiziki ürəyi təfəkkür və düşüncə mərkəzi kimi təsvir edir ki, bu da &amp;quot;kardiosentrizm&amp;quot; kimi tanınan qədim bir konsepsiyadır.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/anatomy-of-the-brain Brain Anatomy and How the Brain Works.]&#039;&#039; Brain, Nerves and Spine. Home. Health. Conditions and Diseases. Johns Hopkins Medicine.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ürəyin intellektin, mənəvi təfəkkürün mərkəzi və qəlbin/ruhun gözü olması ideyası İslamdan əvvəlki əsrlərdə Şərqi Suriya xristianlığında geniş yayılmışdı; məsələn, Psevdo-Makari, Nineviyalı İshaq və Efrem kimi müəlliflərin yazılarında buna rast gəlinir.&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), &#039;&#039;[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110794083/html?lang=en Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background]&#039;&#039;, Berlin: De Gruyter, pp. 95 -102&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu yanaşma, zehni beyinlə əlaqələndirən (ensefalosentrizm) və yunan fəlsəfəsinin təsiri altında olan bəzi alimlərin fikirləri ilə ziddiyyət təşkil edirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Enrico Crivellato, Domenico Ribatti, &#039;&#039;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S036192300600298X Soul, mind, brain: Greek philosophy and the birth of neuroscience]&#039;&#039;, Brain Research Bulletin, Volume 71, Issue 4, 2007, Pages 327-336, ISSN 0361-9230, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1016/j.brainresbull.2006.09.020.(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S036192300600298X)&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|22|46}}|Onlar yer üzündə dolaşmadılarmı ki, bunun sayəsində onların &#039;&#039;&#039;düşünən qəlbləri&#039;&#039;&#039;, yaxud eşidən qulaqları olsun?! Şübhəsiz, gözlər yox, &#039;&#039;&#039;sinələrdəki qəlblər kor olur&#039;&#039;&#039;.}}{{Quote|{{Quran|11|5}}|Bilin ki, (kafirlər və münafiqlər) Allahdan gizlənmək (küfrlərini, ikiüzlülüklərini Peyğəmbərdən və möminlərdən gizlətmək) məqsədilə &#039;&#039;&#039;ikiqat olarlar (sinələrini bükərlər)&#039;&#039;&#039;. Xəbərdar olun ki, onlar libaslarına büründükdə belə, Allah onların gizli saxladıqları və aşkar etdikləri hər şeyi (bütün gizli və aşkar əməllərini) bilir. &#039;&#039;&#039;Allah ürəklərdə olanları biləndir&#039;&#039;&#039;.}}{{Quote|{{Quran|7|179}}|And olsun ki, cinlərdən və insanlardan bir çoxunu cəhənnəm üçün yaratdıq. &#039;&#039;&#039;Onların (haqqı) qavramayan qəlbləri&#039;&#039;&#039;, (haqqı) görməyən gözləri, (haqqı) eşitməyən qulaqları var. Onlar heyvanlar kimidirlər, hətta daha çox zəlalətdədirlər. Əsil qafillər onlardır.}}{{Quote|{{Quran|17|46}}|Onu (Quranı) &#039;&#039;&#039;anlamamaları üçün də onların qəlblərinə örtük çəkdik&#039;&#039;&#039;, qulaqlarına da ağırlıq (karlıq) verdik. Sən Quranda Rəbbinin birliyini andığın zaman onlar uzaqlaşaraq arxalarını dönüb gedərlər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Südün xüsusiyyətləri ===&lt;br /&gt;
Quranda südün bədəndə ifrazat (nəcis) ilə qan arasındakı bir yerdə istehsal olunduğu bildirilir. Lakin südün istehsal edildiyi və saxlanıldığı süd vəziləri, nəcisin saxlanıldığı bağırsaqların yaxınlığında yerləşmir. Bəzən inək və keçi südünün təhlükəsiz şəkildə istehlak edilməsi üçün emal olunmasına və ya pasterizə edilməsinə ehtiyac yaranır; çünki süd tez-tez bakteriya və digər mikroorqanizmlərlə yoluxmuş olur. Dünyanın bəzi bölgələri başda olmaqla, insanların əhəmiyyətli bir hissəsi laktoza dözümsüzlüyündən (lactose intolerant) əziyyət çəkir və qarın nahiyəsində şişkinlik, sancılar, qaz, ishal, ürəkbulanma və ya qusma yaşamadan südü həzm edə bilmirlər. Bu hal, uşaqlıq dövründən sonra laktoza dözümlülüyünü təmin edən &amp;quot;laktaza fermenti davamlılığı&amp;quot; genlərinə sahib olmayan yetkinlərdə baş verir və bu, nisbətən yeni bir təkamül prosesidir. Bu reallıqlar, südün onu içən hər kəs üçün &amp;quot;təmiz&amp;quot; və &amp;quot;xoş&amp;quot; (içilməsi asan) olması barədə Quran anlayışını sual altına qoyur.{{Quote|{{Quran|16|66}}|Şübhəsiz, heyvanlarda da sizin üçün bir ibrət vardır. Belə ki, sizə onların qarınlarındakı &#039;&#039;&#039;ifrazat ilə qan arasından çıxan&#039;&#039;&#039;, içənlərin &#039;&#039;&#039;boğazından rahatlıqla keçən xalis&#039;&#039;&#039; bir süd içirdirik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Geologiya və meteorologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Düz dünya ===&lt;br /&gt;
Çoxsaylı akademik araşdırmalara əsasən, Quran düz yer kosmoqrafiyasını fərz edir və təsvir edir. İslam mənbələrinin özlərinin Yer kürəsinin sferik (yumru) olduğuna işarə etməsi ilə bağlı sonrakı ideya, İslam alimlərinin astronomiya sahəsindəki yeniliklərlə qarşılaşdıqdan sonra ortaya çıxan yaradıcı bir yenidən şərh etmə aktı idi. Qurandakı Yer haqqında ayələri yalnız insan səviyyəsindəki yerli düzlük nöqteyi-nəzərindən izah etmək, məcazi oxunuşlar təklif etmək və ya kontekstə məhəl qoymamaq cəhdləri tənqidçilər tərəfindən tez-tez şübhə altına alınır. Bu məsələlər burada sadalananlardan daha çox sübut və ayəni özündə birləşdirən əsas məqalədə müzakirə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Qütblərə yaxın yerlərdə oruc və namaz qaydaları ===&lt;br /&gt;
Quran müsəlmanlara Ramazan ayı ərzində sübh açılan vaxtdan gün batana qədər yemək və içməkdən çəkinərək oruc tutmağı tapşırır. Qütb bölgələrində yay aylarında altı ay günəşli, qış aylarında isə altı ay davamlı qaranlıq olur. Bu cür oruc tutmaq qütb bölgələrində yaşayan hər kəs üçün qeyri-mümkündür, qütblərdən təxminən 40 dərəcə enlik daxilində olan yerlərdə isə (qışın dərinliyində) çox asan, (yayın ən qızmar çağında) isə son dərəcə çətindir. İslam alimləri Yer kürəsinin yumru olması kimi (bu halda əlverişsiz olan) faktı nəzərə almaq üçün belə enliklərdə yaşayan insanlar üçün müxtəlif qaydalar icad etmişlər.{{Quote|{{Quran|2|187}}|...Sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın...}}Beş gündəlik namazla bağlı da oxşar bir problem ortaya çıxır. Qütb bölgəsində yaşayan insanlar ilin böyük bir hissəsində gün batımı və ya gün doğumu namazlarını qıla bilmirlər. Hətta daha az ekstremal şəraitlərdə, Şotlandiyanın Aberdin şəhəri kimi daha cənubdakı şəhərlərdə belə, iyun ayında gecə namazı (İşa) ilə sübh namazı (Fəcr) arasındakı zaman fərqi hələ də təxminən 4 saat yarım təşkil edir; buna görə də, gündə beş dəfə namaz qılan bir şəxs saat 3:20 radələrində yuxusunu bölməli, daha sonra günə başlamaq üçün qalxmazdan əvvəl yenidən yatmalıdır. Bu çətinliklər, yəqin ki, VII əsrdə Ərəbistanda Quranın müəllifinin ağlına belə gəlməmişdi.{{Quote|{{Quran|17|78}}|Gün batmağa meyl edəndən gecənin qaranlığınadək (bəlli )(vaxtlarda) namaz qıl və sübh çağı Quran oxu (fəcr namazını da qıl)! Çünki sübh çağı oxunan Quranın şahidləri olur.}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140941</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140941"/>
		<updated>2026-04-15T10:11:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Bütün varlıqlar cütlər halında yaradılıb */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İnsanların qan laxtasından yaranması ====&lt;br /&gt;
Quranda insanın ilkin nütfə mərhələsindən sonra qan laxtasından yarandığı təsvir edilir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm embrional inkişafda müvafiq materialın qan laxtası olduğu hər hansı bir mərhələnin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qurandakı bu təsvir, ehtimal ki, erkən dövr düşüklərin və qadının menstrual dövrünün adi gözlə müşahidəsinə əsaslanan, insan artımını izah etmək üçün göstərilən bəsit bir cəhddən təsirlənmişdir. Müasir dövrdə bəzi müsəlman alimləri müvafiq söz üçün alternativ mənalar irəli sürsələr də, bu sözün laxtalanmış qan mənasına gələ biləcəyinə dair tarixi qətiyyət (həmçinin klassik təfsirlərdəki yekdil fikir) və sözün Quranda bioloji bir təsvir (körpənin formalaşması) kontekstində işlədilməsi müasir yenidənşərhləri olduqca çətinləşdirir.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Sonra nütfəni laxtalanmış qan (rüşeym) halına saldıq, ...}}{{Quote|{{Quran|96|2}}|O, insanı qan laxtasından yaratdı.}}{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|bdullah bin Məsud rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allahın Rəsulu (doğru söyləyən və doğruluğu təsdiq olunan) buyurdu: ‘Hər birinizin yaradılış mayası ana bətnində qırx gün ərzində toplanar, sonra &#039;&#039;&#039;eyni müddət ərzində laxtalanmış qan halında olar&#039;&#039;&#039;, daha sonra isə yenə eyni müddət ərzində bir parça ət halına gələr.’”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Cinsiyyət laxtalanma mərhələsində müəyyənləşir ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, embrion nütfədən laxtalanmış qana çevrilir, formalaşdırılır (ehtimal ki, insan qəlibinə salınır) və daha sonra kişi yaxud qadın cinsiyyəti olaraq təyin edilir. Digər tərəfdən, müasir genetika sübut etmişdir ki, insanın cinsiyyəti mayalanma anında müəyyənləşir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|first=eds.: Anthony S. Fauci [et al.] ; eds. of previous ed.: T. R. Harrison [et al.]|title=Harrison&#039;s principles of internal medicine.|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York [etc.]|isbn=978-0-07-147693-5|pages=2339–2346|edition=17th ed.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
Was he not a drop of fluid which gushed forth? Then he became a clot; then (Allah) shaped and fashioned And made of him a pair, the male and female.{{Quote|{{Quran-range|75|37|39}}|Məgər o, (kişi) toxumundan axıdılan bir damla nütfə deyildimi? Sonra laxtalanmış qan oldu. Allah (onu) yaradıb kamil bir görkəmə saldı. Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}Tərcüməçilərin əksəriyyəti 39-cu ayədə &amp;quot;Və&amp;quot; bağlayıcısından istifadə etsələr də, əslində ərəb dilindəki hissəcik, əvvəlki bağlayıcıda olduğu kimi, ardıcıllıq bildirən (yəni &amp;quot;sonra isə&amp;quot;) &amp;quot;fə&amp;quot; hissəciyidir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər də bu oxunuşu dəstəkləyir və eyni yanaşma həm Buxari, həm də Müslimdə yer alan səhih hədisdə öz əksini tapmışdır:{{Quote|{{Bukhari|||318|darussalam}}|Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurmuşdur: &amp;quot;Allah hər bir rəhm üçün bir mələk vəzifələndirər və o mələk deyər: &#039;Ey Rəbbim! Bu bir nütfədir. Ey Rəbbim! Bu bir laxtalanmış qandır. Ey Rəbbim! Bu bir parça ətdir&#039;. Sonra əgər Allah onun yaradılışını tamamlamaq istəsə, mələk soruşar: &#039;(Ey Rəbbim!) Bu kişi olacaq, yoxsa qadın? Bədbəxt olacaq, yoxsa xoşbəxt? Ruzisi nə qədər olacaq? Ömrü nə qədər olacaq?&#039; Beləliklə, uşaq hələ ana bətnində ikən bütün bunlar yazılar&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sümüklərin ətdən əvvəl formalaşması ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, insan embrionunun sümükləri əvvəlcə formalaşır, sonra isə ətlə örtülür. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərmişdir ki, əzələlər və gələcək sümüklərin qığırdaq &amp;quot;modelləri&amp;quot; eyni vaxtda və paralel şəkildə formalaşmağa başlayır. Hətta əzələlər, qığırdaq modellərinin həqiqi sümüklə əvəz olunmağa başlamasından daha əvvəl formalaşmağa başlayır.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}Quran yenə də yunan həkimi Qalenin fikirləri ilə paralellik təşkil edir, hansı ki o belə deyir:{{Quote|1=Qalen, &#039;&#039;On semen&#039;&#039;, səh.101|2=Və artıq hamiləliyin üçüncü mərhələsi gəlib çatdı. Təbiət bütün orqanların xarici cizgilərini formalaşdırdıqdan və nütfə maddəsi istifadə olunub qurtardıqdan sonra, təbiətin orqanları dəqiq şəkildə strukturlaşdırmaq və bütün hissələri tamamlamaq vaxtı gəlir. Beləliklə, o, bütün sümüklərin üzərində və ətrafında ətin böyüməsini təmin etdi.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün varlıqlar cütlər halında yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Quranda bütün varlıqların cütlər halında yaradıldığı bildirilir. Lakin müasir elm aşkar etmişdir ki, hər bir canlı erkək və dişi cinsi əlaqəsi vasitəsilə çoxalmır və ya törəmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məsələn, ABŞ-ın cənub-qərbində, Meksika və Cənubi Amerikada rast gəlinən qamçıquyruqlu kərtənkələ yalnız dişilərdən ibarət olan və partenogenez yolu ilə çoxalan bir növ dır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Viruslar (əgər həyat forması hesab olunarsa) sahib hüceyrənin DNT-sindən istifadə edərək çoxalırlar və nə dişi, nə də erkək deyillər. Bakteriyalar isə hüceyrə bölünməsi yolu ilə çoxalırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göbələklər həm qeyri-cinsi, həm də minlərlə cinsi növlə cinsi yolla çoxala bilərlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir çox bitki növü də ya qeyri-cinsi yolla, ya da tozlanma vasitəsilə çoxalır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İnterseks olanlar (həm kişi, həm də qadın cinsiyyət orqanlarına və bədən tiplərinə sahib olanlar daxil olmaqla) və bütün növlərin hermafroditləri də bu dixotomiyaya (ikiliyə) uyğun gəlmir. Bu, İslam alimləri tərəfindən ayrı-seçkilik yaradan qərarların verilməsinə, məsələn, gender əsaslı qaydanı bilmədən pozmaq qorxusu səbəbindən cinsiyyəti qeyri-müəyyən olan şəxslərin evlənməsinə icazə verilməməsinə səbəb olmuşdur.&amp;lt;ref&amp;gt;See for example rulings from sheiks and scholars listed on IslamQA in response to the question: &#039;&#039;[https://islamqa.info/en/answers/114670/ruling-on-marrying-a-man-who-is-intersex-or-impotent-and-the-difference-between-them Ruling on marrying a man who is intersex or impotent, and the difference between them]&#039;&#039;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|51|49}}|Düşünüb ibrət alasınız deyə &#039;&#039;&#039;hər şeydən&#039;&#039;&#039; cüt-cüt yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|36|36}}|Torpağın bitirdiklərindən, (insanların) özlərindən və bilmədikləri başqa şeylərdən &#039;&#039;&#039;bütün cütləri&#039;&#039;&#039; yaradan Allah pak və müqəddəsdir!}}{{Quote|{{Quran|92|3}}|And olsun kişini və qadını yaradana!}}{{Quote|{{Quran|75|39}}|Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Döl üç qat qaranlıqda ===&lt;br /&gt;
&amp;quot;Bütün&amp;quot; (بطن) sözü qarın/mədə/orta nahiyə mənasını verir, lakin bəzi tərcüməçilər daha spesifik (və təsiredici) olan &amp;quot;rəhm&amp;quot; (ana bətni) sözündən istifadə etməyə üstünlük vermişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000257.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 220 بطن]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər &amp;quot;üç qaranlıq&amp;quot; ifadəsini plasenta (cift), rəhm (uşaqlıq) və qarın kimi şərh etmişlər. Müasir elm insan bədənində uşaqlıq boynu, uşaqlıq cismi, qarın (divarları ilə birlikdə) və plasentadan (təbəqələri ilə birlikdə) əlavə endometrium, miometrium, perimetrium, periton kimi bir çox digər təbəqələrin olduğunu üzə çıxarmışdır. Rüşeym xarici pərdələr baxımından yanaşdıqda, orada kisəyəbənzər quruluşda olan allantoyis də mövcuddur; o, embrionu əhatə etmir, göbək ciftinin bir hissəsinə çevrilir və embriona münasibətdə heç bir real mənada &amp;quot;qaranlıq&amp;quot; sayılmır. Digər iki pərdə — xorion və amnion — birlikdə kifayət qədər nazik və şəffaf olan döl kisəsini (amniotik kisəni) əmələ gətirir. Dölün ətrafında üç pərdənin (xorion, allantoyis və amnion) olması ideyası olduqca nüfuzlu yunan həkimi Qalen tərəfindən öyrədilmişdir və Qurandakı təsvir böyük ehtimalla Qalenin son antik dövr dünyasındakı geniş yayılmış təsirindən qaynaqlanır.{{Quote|{{Quran|39|6}}|Allah sizi tək bir nəfərdən yaratdı. Sonra onun özündən zövcəsini yaratdı. O sizdən ötrü səkkiz cüt heyvan endirdi. O sizi analarınızın bətnlərində üç zülmət içərisində yaranış ardından yaranışa salaraq yaradır. Bu sizin Rəbbiniz olan Allahdır. Mülk Ona məxsusdur. Ondan başqa heç bir məbud yoxdur. Siz necə də (haqdan) döndərilirsiniz!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ürəyin funksiyaları (kardiosentrizm) ===&lt;br /&gt;
Quran, düşüncə və hissləri (digər fiziki proseslərlə yanaşı) beynin idarə etməsinə dair müasir elmi anlayışın əksinə olaraq, fiziki ürəyi təfəkkür və düşüncə mərkəzi kimi təsvir edir ki, bu da &amp;quot;kardiosentrizm&amp;quot; kimi tanınan qədim bir konsepsiyadır.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/anatomy-of-the-brain Brain Anatomy and How the Brain Works.]&#039;&#039; Brain, Nerves and Spine. Home. Health. Conditions and Diseases. Johns Hopkins Medicine.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ürəyin intellektin, mənəvi təfəkkürün mərkəzi və qəlbin/ruhun gözü olması ideyası İslamdan əvvəlki əsrlərdə Şərqi Suriya xristianlığında geniş yayılmışdı; məsələn, Psevdo-Makari, Nineviyalı İshaq və Efrem kimi müəlliflərin yazılarında buna rast gəlinir.&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), &#039;&#039;[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110794083/html?lang=en Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background]&#039;&#039;, Berlin: De Gruyter, pp. 95 -102&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu yanaşma, zehni beyinlə əlaqələndirən (ensefalosentrizm) və yunan fəlsəfəsinin təsiri altında olan bəzi alimlərin fikirləri ilə ziddiyyət təşkil edirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Enrico Crivellato, Domenico Ribatti, &#039;&#039;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S036192300600298X Soul, mind, brain: Greek philosophy and the birth of neuroscience]&#039;&#039;, Brain Research Bulletin, Volume 71, Issue 4, 2007, Pages 327-336, ISSN 0361-9230, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1016/j.brainresbull.2006.09.020.(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S036192300600298X)&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|22|46}}|Onlar yer üzündə dolaşmadılarmı ki, bunun sayəsində onların &#039;&#039;&#039;düşünən qəlbləri&#039;&#039;&#039;, yaxud eşidən qulaqları olsun?! Şübhəsiz, gözlər yox, &#039;&#039;&#039;sinələrdəki qəlblər kor olur&#039;&#039;&#039;.}}{{Quote|{{Quran|11|5}}|Bilin ki, (kafirlər və münafiqlər) Allahdan gizlənmək (küfrlərini, ikiüzlülüklərini Peyğəmbərdən və möminlərdən gizlətmək) məqsədilə &#039;&#039;&#039;ikiqat olarlar (sinələrini bükərlər)&#039;&#039;&#039;. Xəbərdar olun ki, onlar libaslarına büründükdə belə, Allah onların gizli saxladıqları və aşkar etdikləri hər şeyi (bütün gizli və aşkar əməllərini) bilir. &#039;&#039;&#039;Allah ürəklərdə olanları biləndir&#039;&#039;&#039;.}}{{Quote|{{Quran|7|179}}|And olsun ki, cinlərdən və insanlardan bir çoxunu cəhənnəm üçün yaratdıq. &#039;&#039;&#039;Onların (haqqı) qavramayan qəlbləri&#039;&#039;&#039;, (haqqı) görməyən gözləri, (haqqı) eşitməyən qulaqları var. Onlar heyvanlar kimidirlər, hətta daha çox zəlalətdədirlər. Əsil qafillər onlardır.}}{{Quote|{{Quran|17|46}}|Onu (Quranı) &#039;&#039;&#039;anlamamaları üçün də onların qəlblərinə örtük çəkdik&#039;&#039;&#039;, qulaqlarına da ağırlıq (karlıq) verdik. Sən Quranda Rəbbinin birliyini andığın zaman onlar uzaqlaşaraq arxalarını dönüb gedərlər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Südün xüsusiyyətləri ===&lt;br /&gt;
Quranda südün bədəndə ifrazat (nəcis) ilə qan arasındakı bir yerdə istehsal olunduğu bildirilir. Lakin südün istehsal edildiyi və saxlanıldığı süd vəziləri, nəcisin saxlanıldığı bağırsaqların yaxınlığında yerləşmir. Bəzən inək və keçi südünün təhlükəsiz şəkildə istehlak edilməsi üçün emal olunmasına və ya pasterizə edilməsinə ehtiyac yaranır; çünki süd tez-tez bakteriya və digər mikroorqanizmlərlə yoluxmuş olur. Dünyanın bəzi bölgələri başda olmaqla, insanların əhəmiyyətli bir hissəsi laktoza dözümsüzlüyündən (lactose intolerant) əziyyət çəkir və qarın nahiyəsində şişkinlik, sancılar, qaz, ishal, ürəkbulanma və ya qusma yaşamadan südü həzm edə bilmirlər. Bu hal, uşaqlıq dövründən sonra laktoza dözümlülüyünü təmin edən &amp;quot;laktaza fermenti davamlılığı&amp;quot; genlərinə sahib olmayan yetkinlərdə baş verir və bu, nisbətən yeni bir təkamül prosesidir. Bu reallıqlar, südün onu içən hər kəs üçün &amp;quot;təmiz&amp;quot; və &amp;quot;xoş&amp;quot; (içilməsi asan) olması barədə Quran anlayışını sual altına qoyur.{{Quote|{{Quran|16|66}}|Şübhəsiz, heyvanlarda da sizin üçün bir ibrət vardır. Belə ki, sizə onların qarınlarındakı &#039;&#039;&#039;ifrazat ilə qan arasından çıxan&#039;&#039;&#039;, içənlərin &#039;&#039;&#039;boğazından rahatlıqla keçən xalis&#039;&#039;&#039; bir süd içirdirik.}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140940</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140940"/>
		<updated>2026-04-14T10:05:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Bütün varlıqlar cütlər halında yaradılıb */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İnsanların qan laxtasından yaranması ====&lt;br /&gt;
Quranda insanın ilkin nütfə mərhələsindən sonra qan laxtasından yarandığı təsvir edilir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm embrional inkişafda müvafiq materialın qan laxtası olduğu hər hansı bir mərhələnin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qurandakı bu təsvir, ehtimal ki, erkən dövr düşüklərin və qadının menstrual dövrünün adi gözlə müşahidəsinə əsaslanan, insan artımını izah etmək üçün göstərilən bəsit bir cəhddən təsirlənmişdir. Müasir dövrdə bəzi müsəlman alimləri müvafiq söz üçün alternativ mənalar irəli sürsələr də, bu sözün laxtalanmış qan mənasına gələ biləcəyinə dair tarixi qətiyyət (həmçinin klassik təfsirlərdəki yekdil fikir) və sözün Quranda bioloji bir təsvir (körpənin formalaşması) kontekstində işlədilməsi müasir yenidənşərhləri olduqca çətinləşdirir.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Sonra nütfəni laxtalanmış qan (rüşeym) halına saldıq, ...}}{{Quote|{{Quran|96|2}}|O, insanı qan laxtasından yaratdı.}}{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|bdullah bin Məsud rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allahın Rəsulu (doğru söyləyən və doğruluğu təsdiq olunan) buyurdu: ‘Hər birinizin yaradılış mayası ana bətnində qırx gün ərzində toplanar, sonra &#039;&#039;&#039;eyni müddət ərzində laxtalanmış qan halında olar&#039;&#039;&#039;, daha sonra isə yenə eyni müddət ərzində bir parça ət halına gələr.’”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Cinsiyyət laxtalanma mərhələsində müəyyənləşir ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, embrion nütfədən laxtalanmış qana çevrilir, formalaşdırılır (ehtimal ki, insan qəlibinə salınır) və daha sonra kişi yaxud qadın cinsiyyəti olaraq təyin edilir. Digər tərəfdən, müasir genetika sübut etmişdir ki, insanın cinsiyyəti mayalanma anında müəyyənləşir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|first=eds.: Anthony S. Fauci [et al.] ; eds. of previous ed.: T. R. Harrison [et al.]|title=Harrison&#039;s principles of internal medicine.|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York [etc.]|isbn=978-0-07-147693-5|pages=2339–2346|edition=17th ed.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
Was he not a drop of fluid which gushed forth? Then he became a clot; then (Allah) shaped and fashioned And made of him a pair, the male and female.{{Quote|{{Quran-range|75|37|39}}|Məgər o, (kişi) toxumundan axıdılan bir damla nütfə deyildimi? Sonra laxtalanmış qan oldu. Allah (onu) yaradıb kamil bir görkəmə saldı. Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}Tərcüməçilərin əksəriyyəti 39-cu ayədə &amp;quot;Və&amp;quot; bağlayıcısından istifadə etsələr də, əslində ərəb dilindəki hissəcik, əvvəlki bağlayıcıda olduğu kimi, ardıcıllıq bildirən (yəni &amp;quot;sonra isə&amp;quot;) &amp;quot;fə&amp;quot; hissəciyidir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər də bu oxunuşu dəstəkləyir və eyni yanaşma həm Buxari, həm də Müslimdə yer alan səhih hədisdə öz əksini tapmışdır:{{Quote|{{Bukhari|||318|darussalam}}|Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurmuşdur: &amp;quot;Allah hər bir rəhm üçün bir mələk vəzifələndirər və o mələk deyər: &#039;Ey Rəbbim! Bu bir nütfədir. Ey Rəbbim! Bu bir laxtalanmış qandır. Ey Rəbbim! Bu bir parça ətdir&#039;. Sonra əgər Allah onun yaradılışını tamamlamaq istəsə, mələk soruşar: &#039;(Ey Rəbbim!) Bu kişi olacaq, yoxsa qadın? Bədbəxt olacaq, yoxsa xoşbəxt? Ruzisi nə qədər olacaq? Ömrü nə qədər olacaq?&#039; Beləliklə, uşaq hələ ana bətnində ikən bütün bunlar yazılar&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sümüklərin ətdən əvvəl formalaşması ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, insan embrionunun sümükləri əvvəlcə formalaşır, sonra isə ətlə örtülür. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərmişdir ki, əzələlər və gələcək sümüklərin qığırdaq &amp;quot;modelləri&amp;quot; eyni vaxtda və paralel şəkildə formalaşmağa başlayır. Hətta əzələlər, qığırdaq modellərinin həqiqi sümüklə əvəz olunmağa başlamasından daha əvvəl formalaşmağa başlayır.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}Quran yenə də yunan həkimi Qalenin fikirləri ilə paralellik təşkil edir, hansı ki o belə deyir:{{Quote|1=Qalen, &#039;&#039;On semen&#039;&#039;, səh.101|2=Və artıq hamiləliyin üçüncü mərhələsi gəlib çatdı. Təbiət bütün orqanların xarici cizgilərini formalaşdırdıqdan və nütfə maddəsi istifadə olunub qurtardıqdan sonra, təbiətin orqanları dəqiq şəkildə strukturlaşdırmaq və bütün hissələri tamamlamaq vaxtı gəlir. Beləliklə, o, bütün sümüklərin üzərində və ətrafında ətin böyüməsini təmin etdi.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün varlıqlar cütlər halında yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Quranda bütün varlıqların cütlər halında yaradıldığı bildirilir. Lakin müasir elm aşkar etmişdir ki, hər bir canlı erkək və dişi cinsi əlaqəsi vasitəsilə çoxalmır və ya törəmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məsələn, ABŞ-ın cənub-qərbində, Meksika və Cənubi Amerikada rast gəlinən qamçıquyruqlu kərtənkələ yalnız dişilərdən ibarət olan və partenogenez yolu ilə çoxalan bir növ dır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Viruslar (əgər həyat forması hesab olunarsa) sahib hüceyrənin DNT-sindən istifadə edərək çoxalırlar və nə dişi, nə də erkək deyillər. Bakteriyalar isə hüceyrə bölünməsi yolu ilə çoxalırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göbələklər həm qeyri-cinsi, həm də minlərlə cinsi növlə cinsi yolla çoxala bilərlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir çox bitki növü də ya qeyri-cinsi yolla, ya da tozlanma vasitəsilə çoxalır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İnterseks olanlar (həm kişi, həm də qadın cinsiyyət orqanlarına və bədən tiplərinə sahib olanlar daxil olmaqla) və bütün növlərin hermafroditləri də bu dixotomiyaya (ikiliyə) uyğun gəlmir. Bu, İslam alimləri tərəfindən ayrı-seçkilik yaradan qərarların verilməsinə, məsələn, gender əsaslı qaydanı bilmədən pozmaq qorxusu səbəbindən cinsiyyəti qeyri-müəyyən olan şəxslərin evlənməsinə icazə verilməməsinə səbəb olmuşdur.&amp;lt;ref&amp;gt;See for example rulings from sheiks and scholars listed on IslamQA in response to the question: &#039;&#039;[https://islamqa.info/en/answers/114670/ruling-on-marrying-a-man-who-is-intersex-or-impotent-and-the-difference-between-them Ruling on marrying a man who is intersex or impotent, and the difference between them]&#039;&#039;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|51|49}}|Düşünüb ibrət alasınız deyə &#039;&#039;&#039;hər şeydən&#039;&#039;&#039; cüt-cüt yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|36|36}}|Torpağın bitirdiklərindən, (insanların) özlərindən və bilmədikləri başqa şeylərdən &#039;&#039;&#039;bütün cütləri&#039;&#039;&#039; yaradan Allah pak və müqəddəsdir!}}{{Quote|{{Quran|92|3}}|And olsun kişini və qadını yaradana!}}{{Quote|{{Quran|75|39}}|Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140939</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140939"/>
		<updated>2026-04-11T17:34:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İnsanların qan laxtasından yaranması */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İnsanların qan laxtasından yaranması ====&lt;br /&gt;
Quranda insanın ilkin nütfə mərhələsindən sonra qan laxtasından yarandığı təsvir edilir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm embrional inkişafda müvafiq materialın qan laxtası olduğu hər hansı bir mərhələnin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qurandakı bu təsvir, ehtimal ki, erkən dövr düşüklərin və qadının menstrual dövrünün adi gözlə müşahidəsinə əsaslanan, insan artımını izah etmək üçün göstərilən bəsit bir cəhddən təsirlənmişdir. Müasir dövrdə bəzi müsəlman alimləri müvafiq söz üçün alternativ mənalar irəli sürsələr də, bu sözün laxtalanmış qan mənasına gələ biləcəyinə dair tarixi qətiyyət (həmçinin klassik təfsirlərdəki yekdil fikir) və sözün Quranda bioloji bir təsvir (körpənin formalaşması) kontekstində işlədilməsi müasir yenidənşərhləri olduqca çətinləşdirir.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Sonra nütfəni laxtalanmış qan (rüşeym) halına saldıq, ...}}{{Quote|{{Quran|96|2}}|O, insanı qan laxtasından yaratdı.}}{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|bdullah bin Məsud rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allahın Rəsulu (doğru söyləyən və doğruluğu təsdiq olunan) buyurdu: ‘Hər birinizin yaradılış mayası ana bətnində qırx gün ərzində toplanar, sonra &#039;&#039;&#039;eyni müddət ərzində laxtalanmış qan halında olar&#039;&#039;&#039;, daha sonra isə yenə eyni müddət ərzində bir parça ət halına gələr.’”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Cinsiyyət laxtalanma mərhələsində müəyyənləşir ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, embrion nütfədən laxtalanmış qana çevrilir, formalaşdırılır (ehtimal ki, insan qəlibinə salınır) və daha sonra kişi yaxud qadın cinsiyyəti olaraq təyin edilir. Digər tərəfdən, müasir genetika sübut etmişdir ki, insanın cinsiyyəti mayalanma anında müəyyənləşir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|first=eds.: Anthony S. Fauci [et al.] ; eds. of previous ed.: T. R. Harrison [et al.]|title=Harrison&#039;s principles of internal medicine.|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York [etc.]|isbn=978-0-07-147693-5|pages=2339–2346|edition=17th ed.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
Was he not a drop of fluid which gushed forth? Then he became a clot; then (Allah) shaped and fashioned And made of him a pair, the male and female.{{Quote|{{Quran-range|75|37|39}}|Məgər o, (kişi) toxumundan axıdılan bir damla nütfə deyildimi? Sonra laxtalanmış qan oldu. Allah (onu) yaradıb kamil bir görkəmə saldı. Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}Tərcüməçilərin əksəriyyəti 39-cu ayədə &amp;quot;Və&amp;quot; bağlayıcısından istifadə etsələr də, əslində ərəb dilindəki hissəcik, əvvəlki bağlayıcıda olduğu kimi, ardıcıllıq bildirən (yəni &amp;quot;sonra isə&amp;quot;) &amp;quot;fə&amp;quot; hissəciyidir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt; Klassik təfsirlər də bu oxunuşu dəstəkləyir və eyni yanaşma həm Buxari, həm də Müslimdə yer alan səhih hədisdə öz əksini tapmışdır:{{Quote|{{Bukhari|||318|darussalam}}|Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurmuşdur: &amp;quot;Allah hər bir rəhm üçün bir mələk vəzifələndirər və o mələk deyər: &#039;Ey Rəbbim! Bu bir nütfədir. Ey Rəbbim! Bu bir laxtalanmış qandır. Ey Rəbbim! Bu bir parça ətdir&#039;. Sonra əgər Allah onun yaradılışını tamamlamaq istəsə, mələk soruşar: &#039;(Ey Rəbbim!) Bu kişi olacaq, yoxsa qadın? Bədbəxt olacaq, yoxsa xoşbəxt? Ruzisi nə qədər olacaq? Ömrü nə qədər olacaq?&#039; Beləliklə, uşaq hələ ana bətnində ikən bütün bunlar yazılar&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sümüklərin ətdən əvvəl formalaşması ====&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, insan embrionunun sümükləri əvvəlcə formalaşır, sonra isə ətlə örtülür. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərmişdir ki, əzələlər və gələcək sümüklərin qığırdaq &amp;quot;modelləri&amp;quot; eyni vaxtda və paralel şəkildə formalaşmağa başlayır. Hətta əzələlər, qığırdaq modellərinin həqiqi sümüklə əvəz olunmağa başlamasından daha əvvəl formalaşmağa başlayır.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}Quran yenə də yunan həkimi Qalenin fikirləri ilə paralellik təşkil edir, hansı ki o belə deyir:{{Quote|1=Qalen, &#039;&#039;On semen&#039;&#039;, səh.101|2=Və artıq hamiləliyin üçüncü mərhələsi gəlib çatdı. Təbiət bütün orqanların xarici cizgilərini formalaşdırdıqdan və nütfə maddəsi istifadə olunub qurtardıqdan sonra, təbiətin orqanları dəqiq şəkildə strukturlaşdırmaq və bütün hissələri tamamlamaq vaxtı gəlir. Beləliklə, o, bütün sümüklərin üzərində və ətrafında ətin böyüməsini təmin etdi.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Bütün varlıqlar cütlər halında yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda bütün varlıqların cütlər halında yaradıldığı bildirilir. Lakin müasir elm aşkar etmişdir ki, hər bir canlı erkək və dişi cinsi əlaqəsi vasitəsilə çoxalmır və ya törəmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məsələn, ABŞ-ın cənub-qərbində, Meksika və Cənubi Amerikada rast gəlinən qamçıquyruqlu kərtənkələ yalnız dişilərdən ibarət olan və partenogenez yolu ilə çoxalan bir növ dır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Viruslar (əgər həyat forması hesab olunarsa) sahib hüceyrənin DNT-sindən istifadə edərək çoxalırlar və nə dişi, nə də erkək deyillər. Bakteriyalar isə hüceyrə bölünməsi yolu ilə çoxalırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göbələklər həm qeyri-cinsi, həm də minlərlə cinsi növlə cinsi yolla çoxala bilərlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir çox bitki növü də ya qeyri-cinsi yolla, ya da tozlanma vasitəsilə çoxalır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İnterseks olanlar (həm kişi, həm də qadın cinsiyyət orqanlarına və bədən tiplərinə sahib olanlar daxil olmaqla) və bütün növlərin hermafroditləri də bu dixotomiyaya (ikiliyə) uyğun gəlmir. Bu, İslam alimləri tərəfindən ayrı-seçkilik yaradan qərarların verilməsinə, məsələn, gender əsaslı qaydanı bilmədən pozmaq qorxusu səbəbindən cinsiyyəti qeyri-müəyyən olan şəxslərin evlənməsinə icazə verilməməsinə səbəb olmuşdur.&amp;lt;ref&amp;gt;See for example rulings from sheiks and scholars listed on IslamQA in response to the question: &#039;&#039;[https://islamqa.info/en/answers/114670/ruling-on-marrying-a-man-who-is-intersex-or-impotent-and-the-difference-between-them Ruling on marrying a man who is intersex or impotent, and the difference between them]&#039;&#039;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|51|49}}|Düşünüb ibrət alasınız deyə &#039;&#039;&#039;hər şeydən&#039;&#039;&#039; cüt-cüt yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|36|36}}|Torpağın bitirdiklərindən, (insanların) özlərindən və bilmədikləri başqa şeylərdən &#039;&#039;&#039;bütün cütləri&#039;&#039;&#039; yaradan Allah pak və müqəddəsdir!}}{{Quote|{{Quran|92|3}}|And olsun kişini və qadını yaradana!}}{{Quote|{{Quran|75|39}}|Ondan da bir cüt kişi və qadın yaratdı.}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140938</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140938"/>
		<updated>2026-04-11T09:36:17Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İnsanların qan laxtasından yaranması */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İnsanların qan laxtasından yaranması ====&lt;br /&gt;
Quranda insanın ilkin nütfə mərhələsindən sonra qan laxtasından yarandığı təsvir edilir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm embrional inkişafda müvafiq materialın qan laxtası olduğu hər hansı bir mərhələnin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qurandakı bu təsvir, ehtimal ki, erkən dövr düşüklərin və qadının menstrual dövrünün adi gözlə müşahidəsinə əsaslanan, insan artımını izah etmək üçün göstərilən bəsit bir cəhddən təsirlənmişdir. Müasir dövrdə bəzi müsəlman alimləri müvafiq söz üçün alternativ mənalar irəli sürsələr də, bu sözün laxtalanmış qan mənasına gələ biləcəyinə dair tarixi qətiyyət (həmçinin klassik təfsirlərdəki yekdil fikir) və sözün Quranda bioloji bir təsvir (körpənin formalaşması) kontekstində işlədilməsi müasir yenidənşərhləri olduqca çətinləşdirir.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Sonra nütfəni laxtalanmış qan (rüşeym) halına saldıq, ...}}{{Quote|{{Quran|96|2}}|O, insanı qan laxtasından yaratdı.}}{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|bdullah bin Məsud rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allahın Rəsulu (doğru söyləyən və doğruluğu təsdiq olunan) buyurdu: ‘Hər birinizin yaradılış mayası ana bətnində qırx gün ərzində toplanar, sonra &#039;&#039;&#039;eyni müddət ərzində laxtalanmış qan halında olar&#039;&#039;&#039;, daha sonra isə yenə eyni müddət ərzində bir parça ət halına gələr.’”}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140937</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140937"/>
		<updated>2026-04-11T09:21:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İnsanların qan laxtasından yaranması ====&lt;br /&gt;
Quranda insanın ilkin nütfə mərhələsindən sonra qan laxtasından yarandığı təsvir edilir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm embrional inkişafda müvafiq materialın qan laxtası olduğu hər hansı bir mərhələnin olmadığını üzə çıxarmışdır. Qurandakı bu təsvir, ehtimal ki, erkən dövr düşüklərin və qadının menstrual dövrünün adi gözlə müşahidəsinə əsaslanan, insan artımını izah etmək üçün göstərilən bəsit bir cəhddən təsirlənmişdir. Müasir dövrdə bəzi müsəlman alimləri müvafiq söz üçün alternativ mənalar irəli sürsələr də, bu sözün laxtalanmış qan mənasına gələ biləcəyinə dair tarixi qətiyyət (həmçinin klassik təfsirlərdəki yekdil fikir) və sözün Quranda bioloji bir təsvir (körpənin formalaşması) kontekstində işlədilməsi müasir yenidənşərhləri olduqca çətinləşdirir.{{Quote|{{Quran|23|14}}|Sonra nütfəni laxtalanmış qan (rüşeym) halına saldıq, ...}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140936</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140936"/>
		<updated>2026-04-08T07:42:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilərfp ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Spermadan gələn embrion ====&lt;br /&gt;
Quran insan rüşeyminin (embrion) ilkin formalaşmasını kişinin bədənindən xaric olan və uşaqlığa yerləşdirilən (ehtimal ki, qadın mayesi ilə qarışan) bir mayedən təsvir edir. Bu, Hippokrat, Qalen və yəhudi Talmudu tərəfindən öyrədildiyi kimi, həmin dövrdə geniş yayılmış spermanın rüşeymin ilkin formalaşdığı maddə olması fikrini əks etdirir. Bu, hədislərdə də çox aydın şəkildə özünü göstərir. Bunun əksinə olaraq, müasir elm göstərir ki, sperma hüceyrələrini daşıyan vasitədir; bu hüceyrələrdən biri qadının uşaqlıq borusunda onun yumurta hüceyrəsi ilə birləşir və yaranan hüceyrə (toxum mayesi deyil) bölünərək uşaqlığa qayıdır və orada yerləşir (implantasiya olunur).{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|Məgər Biz sizi &#039;&#039;&#039;dəyərsiz bir sudan&#039;&#039;&#039; (nütfədən) xəlq etmədikmi? Biz onu etibarlı bir yerdə &#039;&#039;&#039;yerləşdirmədikmi&#039;&#039;&#039; – məlum bir vaxta kimi?}}{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Sonra nütfə halında möhkəm yerdə yerləşdirdik&#039;&#039;&#039;. Daha sonra nütfədən laxtalanmış qan yaratdıq, sonra o qandan bir parça ət yaratdıq, sonra o bir parça ətdən sümüklər yaratdıq, sonra da sümükləri ət ilə örtdük. Sonra da onu başqa bir məxluq tək xəlq etdik. Yaradanların ən yaxşısı olan Allah nə qədər xeyirxahdır!}}{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|(Qoy baxıb görsün Allah) onu nədən yaradıb? (Allah) onu nütfədən yaratdı və müəyyən şəkildə formalaşdırdı.}}{{Quote|{{Quran|76|2}}|İnsanı qarışdırılmış nütfədən yaradaraq onu sınaqdan keçirmək məqsədilə eşidən və görən etdik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Qadın yumurtalığının nəzərə alınmaması ====&lt;br /&gt;
Quran insan artımı ilə bağlı bütün müzakirələrində yumurtalığın rolunu qeyd etmir; bunun əvəzinə, çoxalmanın sadəcə kişi spermasının qadın uşaqlığında saxlanması və qarışması nəticəsində baş verdiyinə işarə edir. İnsan gözü ilə görünməsinə baxmayaraq, qadın yumurta hüceyrəsi çox kiçikdir və 7-ci əsrdə bilinmirdi - görünür, Quranda onun qeyd edilməməsinin səbəbi də budur.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, atılan bir sudan yaradılmışdır. O su bel və köks sümüklərinin arasından çıxar.}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140935</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140935"/>
		<updated>2026-04-08T07:32:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Embriologiya */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilər ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Sperma onurğa sütunu və qabırğalardan gəlir ====&lt;br /&gt;
Quranida spermanın bel (onurğa sütunu) ilə qabırğalar arasında bir yerdən əmələ gəldiyi ifadə olunur, lakin müsəlman alimləri bu barədə çoxlu sayda alternativ yozumlar irəli sürmüşlər. Burada onurğa sütunu üçün istifadə olunan &amp;quot;sülb&amp;quot; (صلب) sözü bel, xüsusilə də onun bel/bud nahiyəsi mənasına gəlir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt; Digər ayə və hədislər də onurğa sütununun reproduktiv funksiyası olduğuna işarə edir. Bu yanaşma qədim dövr həkimlərinin baxışları ilə üst-üstə düşsə də, müasir elm göstərir ki, sperma xayalardan, toxum mayesi isə sidik kisəsinin arxasında və altında yerləşən, bel ilə qabırğalar arasında olmayan müxtəlif vəzilərdən gəlir.{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|O, süzülüb tökülən bir mayedən yaradılmışdır. Bu (maye) &#039;&#039;&#039;bel və köks sümükləri arasından çıxır&#039;&#039;&#039;.}}Bu anlayışı, kişinin beli üçün başqa bir ərəb sözü olan &amp;quot;zəhr&amp;quot; (ظهر, aşağıda &amp;quot;bel&amp;quot; kimi tərcümə olunmuşdur&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) işlədilən başqa bir ayədə də görürük; buna görə də bir kişinin gələcək nəsli mayalanmadan əvvəl nəsə bir şəkildə onun belindədir, bu, əsas məqalədə müzakirə olunan hədislərdə də rast gəlinən bir fikirdir.{{Quote|{{Quran|7|172}}|Bir zaman Rəbbin Adəm oğullarının bellərindən onların törəmələrini çıxarmış və: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?”(– deyə) onları özlərinin əleyhinə şahid tutmuşdu. Onlar: “Bəli, biz şahid olduq!”– demişdilər. (Bu ona görədir )ki, siz Qiyamət günü: “Biz bundan xəbərsiz idik!”– deməyəsiniz.}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140934</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140934"/>
		<updated>2026-04-06T16:20:17Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilər ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=72_Huri_-_Bakir%C9%99&amp;diff=140933</id>
		<title>72 Huri - Bakirə</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=72_Huri_-_Bakir%C9%99&amp;diff=140933"/>
		<updated>2026-04-06T16:19:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Həmçinin bax */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{DISPLAYTITLE:72 Huri (Bakirə)}}&lt;br /&gt;
[[Image:72-houris.jpg|right|thumb|250px|Bir rəssam tərəfindən 72 hurinin təsviri. Quran, hədislər və İslam alimləri müsəlman kişilərin cənnətdə bakirə qızlarla mükafatlandırılacağından bəhs edir.]]&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Hurilər&#039;&#039;&#039; (Ərəb dilində müxtəlif formaları: حوري ,حورية ,حور ,أحور ,حوراء‎) və ya cənnət bakirələri, İslam mətnlərinə görə Cənnətin (ərəbcə: جنّة &amp;quot;Cənnət&amp;quot;; cəmi: &amp;quot;Cənnat&amp;quot;) əsas gözəlliklərindən biri hesab olunan səmavi varlıqlardır. Quran mətnlərində hurilər, axirətdə mömin kişilər üçün bir mükafat olaraq qeyd edilir. Qurana görə, Cənnətə daxil olan möminlər &amp;quot;yetişmiş&amp;quot;, &amp;quot;dik&amp;quot; və ya &amp;quot;nar formalı&amp;quot; döşləri olan bakirə hurilərlə evləndirilirlər.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura 44 54&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Həmçinin onları iri gözlü hurilərlə evləndirəcəyik.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|44|54}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Several translators like Hilali-Khan ([http://al-quran.info/default.aspx#&amp;amp;&amp;amp;sura=1&amp;amp;trans=en-hilali-khan&amp;amp;show=both,quran-uthmani&amp;amp;format=rows&amp;amp;ver=1.00 Noble Quran, translated by Hilali-Khan]), Arthur John Arberry, Abdul Daryabadi, Umm Muhammad, Edward Henry Palmer, Ahmed Ali, John Medows Rodwell, Ali Ünal, George Sale, Muhammad Sarwar, and Tahir-ul-Qadri ([http://www.quranbrowser.com/ Quran browser], {{Qtt|78|33}}) have translated {{quran|78|33}} as referring to &amp;quot;full grown&amp;quot;, &amp;quot;swelling&amp;quot; or &amp;quot;pears-shaped&amp;quot; breasts.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Kathir7833&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Bu [Quran 78:33], yumru döşlər mənasını verir. Bununla həmin qızların döşlərinin tamamilə dik və sallanmayan olacağı nəzərdə tutulur, çünki onlar eyni yaşda olan bakirələrdir.&#039;&#039;&amp;quot; - {{cite book |url=http://www.tafsir.com/default.asp?sid=78&amp;amp;tid=56825|author=İbn Kathir|title=Təfsir İbn Kəsir, Müxtəsər, 10-cu Cild, &amp;quot;Ət-Təğabun&amp;quot; surəsindən Quranın sonuna qədər|pages=333-334}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Quran huri haqqında fiziki və şəxsi təsvirlər təqdim edir və onları möminlərə verilən mükafatlar kimi qeyd edir. Səhih (mötəbər) dərəcəli bir hədisdə isə şəhidlərə veriləcək hurilərin sayı təfərrüatı ilə bildirilir (aşağıdakı &amp;quot;72 Bakirə Hədisi Rəvayətləri&amp;quot; hissəsinə baxın). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əl-Qəzali (1058 - 1111) və əl-Əşari (874 - 935) kimi ortodoks müsəlman ilahiyyatçıları hiriləri cənnətdə tapılan mükafatlar və ləzzətlər kimi müzakirə etmişlər. Xüsusilə əl-Qəzali, cənnəti &amp;quot;alış-verişin olmadığı, lakin... əgər hər hansı bir kişi bir qadınla cinsi əlaqədə olmaq istəsə, bunu dərhal edə biləcəyi&amp;quot; bir kölə bazarı kimi təsvir edən bir hədisə istinad edir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences3&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm |title=Ihya Uloom Ed-Din (The Revival of the Religious Sciences) Vol. 4 |author=Al Ghazzali|quote=A man asked the Prophet : 0 Prophet of God, will the inmates of Paradise have sexual intercourse ? He said: Anybody among them will be given sexual strength of seven, persons among you. The Prophet said : An inmate of Paradise will have five hundred hurs, four thousand unmarried women and eight thousand widowed women. Each of them will keep embracing him for the duration of his whole worldly life time. He also said: There will be markets in Paradise in which there will be no buy and sale, but there will be men and women. If any man will wish to have sexual intercourse with a woman, he will do at once. The Hurs will sing in Paradise on divine purity and praise-we are most beautiful Hurs and we are for the honoured husbands.|series=Death and Subsequent Events 430 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm&amp;amp;date=2012-12-03 |archivedate=2012-12-03 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences32&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm |title=İhya Ulumid-Din (Dini Elmlərin Dirçəldilməsi) Cild 4 |author=Əl-Qəzali|quote=Bir kişi Peyğəmbərdən soruşdu: &#039;Ey Allahın Peyğəmbəri, Cənnət əhli cinsi əlaqədə olacaqmı?&#039; O buyurdu: &#039;Onlardan hər birinə sizlərdən yeddi nəfərin cinsi gücü veriləcəkdir.&#039; Peyğəmbər dedi: &#039;Cənnət əhlinin beş yüz hurisi, dörd min subay qadını və səkkiz min dul qadını olacaq. Onların hər biri bütün dünya həyatı boyu ona sarılacaq.&#039; O, həmçinin buyurdu: &#039;Cənnətdə elə bazarlar olacaq ki, orada alış-veriş olmayacaq, lakin orada kişi və qadınlar olacaqdır. Əgər hər hansı bir kişi bir qadınla cinsi əlaqədə olmaq istəsə, bunu dərhal edəcəkdir. Hurilər Cənnətdə ilahi paklıq və tərif haqqında mahnı oxuyacaqlar: Biz ən gözəl hurilərik və biz möhtərəm həyat yoldaşları üçünük.&#039;|series=Ölüm və Sonrakı Hadisələr, səh. 430. |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm&amp;amp;date=2012-12-03 |archivedate=2012-12-03 |deadurl=no|language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Eyni hədis İbn Kəsir tərəfindən özünün Quran təfsiri olan &amp;quot;Təfsir İbn Kəsir&amp;quot; əsərində də sitat gətirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.islam-universe.com/tafsir_ibn_kathir/55.51771.html Bu iki cənnət bağı, Quranda da təsdiq edildiyi kimi, fəzilət və məqam baxımından özlərindən əvvəlki iki bağdan daha aşağı dərəcədədir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Hurilər, həmçinin Quran təfsirçisi və ensiklopedik alim Əs-Süyuti (vəfatı 1505) tərəfindən qrafik şəkildə təsvir edilmişdir; o, İbn Macənin&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ibn Majah 39&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Əbu Ümamə rəvayət etmişdir: &#039;Allahın Rəsulu buyurdu: &amp;quot;Allahın cənnətə daxil etdiyi hər kəs 72 arvad ilə evləndiriləcək; onlardan ikisi huri, yetmişi isə cəhənnəm əhlindən [qadınlardan] olan mirasıdır. Onların hamısının libidolu (şəhvətli) cinsi orqanları olacaq, onun [kişi] isə cinsi orqanı daim ereksiya [sərt] halında qalacaq.&#039;&#039;&amp;quot; - Sünən İbn Macə, Zühd (Dünyadan əl çəkmə kitabı) 39.&amp;lt;/ref&amp;gt; &amp;quot;Səhih&amp;quot; hədisinə&amp;lt;ref name=&amp;quot;SP 4828&amp;quot;&amp;gt;Şeyx Cibril Həddad - [http://www.webcitation.org/64zXNO08I Möminlərin cənnətdə neçə arvadı olacaq?] - SunniPath [SünniYolu], Sual nömrə:4828, İyul 3, 2005&amp;lt;/ref&amp;gt; istinad edərək yazırdı ki, əbədi bakirələrin hamısının &amp;quot;iştahaçan vaginası&amp;quot; olacaq və &amp;quot;Seçilmişin penisi heç vaxt yumşalmayacaq. Ereksiya (penisin sərtləşməsi) əbədidir.&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Al-Suyuti&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;Hər dəfə bir huri ilə birlikdə olduğumuzda, onu bakirə tapırıq. Bundan əlavə, Seçilmişin (Cənnət əhlinin) cinsi orqanı heç vaxt yumşalmır. Ereksiya əbədidir; hər dəfə sevişdiyiniz zaman hiss etdiyiniz duyğu tamamilə ləzzətlidir və bu dünyaya aid deyil; əgər bunu bu dünyada hiss etsəydiniz, huşunuzu itirərdiniz. Hər bir seçilmiş [yəni müsəlman], dünyada evləndiyi qadınlardan başqa, yetmiş [sic] huri ilə evlənəcək və onların hamısının iştahaçan vaginaları olacaqdır.&amp;quot; - Əs-Süyuti, Əl-İtqan fi Ulum əl-Quran, səh. 351.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Möminlərə verilən hurilərin şəhvətli təbiəti, həmçinin iki &amp;quot;Səhih&amp;quot; hədis toplusunda — yəni &amp;quot;Səhih Buxari&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bukhari455544&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;Əbu Hüreyrə rəvayət etmişdir: Allahın Rəsulu buyurdu: &amp;quot;Cənnətə daxil olacaq ilk insan qrupu bütöv ay kimi parlayacaqlar... Onların zövcələri hurilər olacaq...&amp;quot;&#039;&#039; - {{Bukhari|||3327|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt; və &amp;quot;Səhih Müslim&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Citation and new article needed&amp;lt;/ref&amp;gt; əsərlərində də təsdiqlənir; burada hurilərin o qədər gözəl və pak bakirələr olacağı bildirilir ki, bədənləri sanki şəffaf görünəcəkdir: &amp;quot;onların baldır sümüklərinin iliyi, sümük və ətin altından görünəcəkdir&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bukhari454476&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Əbu Hüreyrə rəvayət etmişdir: Peyğəmbər buyurdu: &#039;Cənnətə daxil olacaq ilk (insan) qrupu bütöv ay kimi (parlayacaq), onlardan sonrakı qrup isə göydəki ən parlaq ulduz kimi (parlayacaqdır). Onların qəlbləri sanki tək bir insanın qəlbi kimi olacaq, çünki aralarında nə ədavət, nə də həsəd olacaqdır; hər kəsin hurilərdən iki zövcəsi olacaq, (hansı ki, o qədər gözəl, pak və şəffaf olacaqlar ki) baldır sümüklərinin iliyi sümük və ətin altından görünəcəkdir.&#039;&#039;&#039;&amp;quot; - {{Bukhari|||3254|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Buxaridəki digər bir hədis olan &amp;quot;Möminlər&amp;quot; belə davam edir: &amp;quot;onları [huriləri] ziyarət edəcək və onlardan həzz alacaqlar&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Allahın Rəsulu (Allahın ona salat və salamı olsun) buyurdu: &amp;quot;Cənnətdə tək bir oyulmuş mirvaridən hazırlanmış, eni altmış mil olan bir çadır (köşk) vardır ki, hər küncündə digər künclərdəkiləri görməyən zövcələr olar; möminlər onları ziyarət edəcək və onlardan həzz alacaqlar.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Bukhari|||4879|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Etibarlılıq==&lt;br /&gt;
Huri anlayışı əsas İslam mənbələrində mövcuddur. Quranda qeyd olunur ki, iman gətirən kişilər bakirə qızlarla mükafatlandırılacaqlar.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;Həqiqətən, müttəqilər üçün nicat yeri vardır; bağlar və üzümlüklər; Sinələri yenicə qabarmış (dolmuş, tumurcuqlanmış, gözəllikdə və məlahətdə bir-birinə bənzər) həmyaşıd qızlar&amp;quot; Qur&#039;an 78:31-33&amp;lt;/ref&amp;gt; Huri ilə bağlı hədislərin tez-tez zəif&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; və ya sayca az (hətta tək-tək) olduğu iddia edilsə də, əslində bu rəvayətlərə bir çox hədis toplularında müxtəlif səviyyəli etibarlılıq dərəcəsi ilə rast gəlinir; bunlara &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı) və &amp;quot;səhih&amp;quot; (mötəbər) dərəcəsi almış bir neçə rəvayət də daxildir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məsələn, altı əsas hədis toplusundan biri olan &amp;quot;Sünən İbn Macə&amp;quot;də&amp;lt;ref name=&amp;quot;VIRH&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html |title=Hədislərlə bağlı müxtəlif məsələlər |publisher=Living Islam |author=Şeyx Cibril Həddad |date=April 4, 2003 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.abc.se/~m9783/n/vih_e.html&amp;amp;date=2011-05-22 |archivedate=2011-05-22 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; yer alan &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı)&amp;lt;ref name=&amp;quot;SP 4828&amp;quot; /&amp;gt; bir rəvayətdə qeyd olunur ki, cənnətə daxil olan hər bir kişiyə əbədi ereksiya veriləcək və o, hər biri şəhvətli cinsi orqanlara sahib olan 72 arvad ilə evləndiriləcəkdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ibn Majah 39&amp;quot; /&amp;gt; Eynilə, bir neçə hədis toplusunda müxtəlif ravi zəncirləri ilə təsdiqlənmiş və &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı) dərəcəsi almış digər bir hədisdə qeyd olunur ki, şəhid &amp;quot;əl-hurul-iyn&amp;quot;dən (gözəl gözlü hurilərdən) olan yetmiş iki zövcə ilə evləndiriləcəkdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;alMiqdaam&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;Miqdam ibn Madi Kərbdən rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbərin (sallallahu əleyhi və alihi və səlləm) belə buyurduğu bildirilir:&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;“Şəhidin Allah qatında yeddi mükafatı vardır: qanı ilk dəfə axdığı andan günahları bağışlanar; Cənnətdəki məqamı ona göstərilər; qəbir əzabından qorunar; Ən Böyük Dəhşət Günü (Qiyamət günü) qorxu hiss etməz; başına elə bir vüqar tacı qoyular ki, onun bircə yaqutu dünya və içindəkilərin hamısından xeyirlidir; yetmiş iki huru-iyn (iri gözlü huri) ilə evləndirilər; həmçinin yetmiş qohumu üçün şəfaət etməsinə icazə verilər.”&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Digər bir rəvayətə görə, şəhidin Allah yanında altı mükafatı vardır. Başqa mənbələrdə isə bu rəqəmin altı, doqquz və ya on olduğu qeyd olunur.&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu hədisi ət-Tirmizi rəvayət etmiş və onun &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı) olduğunu bildirmişdir. Həmçinin İbn Macə &amp;quot;əs-Sünən&amp;quot;də, Əhməd, Əbdürrəzzaq &amp;quot;əl-Musannəf&amp;quot;də, ət-Təbərani &amp;quot;əl-Kəbir&amp;quot;də və Səid ibn Mənsur &amp;quot;əs-Sünən&amp;quot;də bu hədisi nəql etmişlər.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;QA 8511&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.islam-qa.com/en/ref/islamqa/8511 |title=Şəhidlərin altı mükafatı |publisher=İslam S&amp;amp;C|series= Fətva № 8511 |author=Şeyx Vəlid əl-Firyan |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.islam-qa.com/en/ref/islamqa/8511&amp;amp;date=2011-11-21 |archivedate=2011-11-21 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Altı əsas hədis toplusundan biri olan &amp;quot;Sünən ət-Tirmizi&amp;quot;dəki digər bir rəvayətdə&amp;lt;ref name=&amp;quot;VIRH&amp;quot; /&amp;gt; bildirilir ki, cənnət əhli üçün ən kiçik mükafat yetmiş iki hurinin məskunlaşdığı bir mənzildir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;&amp;quot;Dərəc ibn Əbi Hatimdən, o Əbu əl-Heysəm Abdullah ibn Vəhbdən, o isə Əbu Səid əl-Xudridən nəql etmişdir ki, o, Peyğəmbər Muhəmmədin (s.a.v) belə buyurduğunu eşitmişdir: &#039;Cənnət əhli üçün ən kiçik mükafat səksən min xidmətçinin və yetmiş iki hurinin olduğu, üzərində mirvari, akvamarin və yaqutla bəzədilmiş, əl-Cabiyə ilə Səna arasındakı məsafə qədər geniş olan bir qübbənin ucaldığı bir mənzildir.&#039;&amp;quot;&#039;&#039; - Ət-Tirmizi, 4-cü cild, 21-ci fəsil, № 2687.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu hədisin &amp;quot;daif&amp;quot; (zəif)&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://theuglytruth.wordpress.com/2007/03/04/debunking-the-suicide-for-72-virgins-myth/ |title=&amp;quot;72 bakirə qız üçün intihar&amp;quot; mifinin ifşası |publisher=AcıHəqiqət |author=Nəşid Əbdül-Xaliq |date=4 Mart 2007 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://theuglytruth.wordpress.com/2007/03/04/debunking-the-suicide-for-72-virgins-myth/&amp;amp;date=2012-02-20 |archivedate=2012-02-20 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; olduğu tez-tez iddia edilsə də, tanınmış hədis alimləri tərəfindən &amp;quot;həsən&amp;quot; və &amp;quot;səhih&amp;quot; olaraq qiymətləndirilmişdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;SP 4828&amp;quot; /&amp;gt; Bu o deməkdir ki, hədis bir neçə ravi zəncirinə (isnədə) malik olduğu üçün &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı), zəncirlərin hamısı İmam Tirmizi tərəfindən mötəbər elan edildiyi üçün isə həm də &amp;quot;səhih&amp;quot;dir (etibarlıdır).&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/imam_tirmidhi.htm |title=İmam Tirmidhi (209 - 279 H) |publisher=As-Sunnah Foundation of America |author= |date=20 February 2012 |quote= |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/imam_tirmidhi.htm&amp;amp;date=2012-02-20 |archivedate=2012-02-20 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sünən əl-Kubra&amp;quot; və &amp;quot;Müsnəd Əhməd ibn Hənbəl&amp;quot;də də rəvayət edilən, İbn Əbi Şeybə, İbn Hibban və əl-Hakim tərəfindən &amp;quot;səhih&amp;quot; (mötəbər) elan edilmiş&amp;lt;ref name=&amp;quot;SP 4828&amp;quot; /&amp;gt; bir hədisdə bildirilir ki, Allahın bəndələri cənnətdə yetmiş arvad ilə evləndiriləcək və onlara yüz nəfərlik cinsi güc veriləcəkdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;al Janna&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Ənəs (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurdu: &#039;Cənnətdəki bəndə yetmiş arvad ilə evləndiriləcək.&#039; Biri soruşdu: &#039;Ya Rəsulullah, o buna tab gətirə bilərmi?&#039; O buyurdu: &#039;Ona yüz nəfərlik güc veriləcək.&#039; Zeyd ibn Ərqəmdən (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunur ki, şübhə ilə yanaşan bir yəhudi və ya xristian Peyğəmbərdən (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) soruşdu: &#039;Siz iddia edirsiniz ki, insan cənnətdə yeyib-içəcək?&#039; O cavab verdi: &#039;Bəli, canım əlində Olana and olsun ki, onlardan hər birinə yemək, içmək, cinsi əlaqə və ləzzət üçün yüz kişinin gücü veriləcək.&#039;&#039;&#039;&amp;quot; - &amp;quot;Sifət əl-Cənnə&amp;quot;, əl-Uqayli (&amp;quot;əd-Düafə&amp;quot; əsərində) və Əbu Bəkr əl-Bəzzarın &amp;quot;Müsnəd&amp;quot;i&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ortodoks müsəlman ilahiyyatçıları bizə dəqiq 72 rəqəmini verən digər hədisləri də nəql etmişlər; məsələn, əl-Qəzali yazırdı: &amp;quot;[Peyğəmbər buyurub ki] cənnət sakininin ən aşağı dərəcəsi səksən min xidmətçiyə və yetmiş iki arvada sahib olacaqdır.&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences4&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm |title=&amp;quot;İhya Ulumid-Din&amp;quot; (Dini elmlərin dirçəldilməsi), 4-cü cild |series=The Book of Constructive Virtues 431|author=Əl-Qəzali|quote=Peyğəmbər bir kişiyə belə buyurdu: &amp;quot;Ey Allahın bəndəsi, əgər Cənnətə daxil olsan, orada arzuladığın və gözünü oxşayan hər şeyi əldə edəcəksən.&amp;quot; Peyğəmbər həmçinin buyurdu: &amp;quot;Əgər Cənnət sakini övlad sahibi olmaq istəsə, buna nail olar. Onun bətndə qalması, süddən kəsilməsi və gənclik dövrünə çatması eyni anda baş verər.&amp;quot; O, həmçinin buyurdu: &amp;quot;Cənnət əhli saqqalsız və bədənləri tüksüz olar. Rəngləri ağ, gözləri isə sürməlidir. Onlar 33 yaşında gənclər olarlar. Boyları altmış cubit, enləri isə yeddi cubit olar.&amp;quot; O, həmçinin buyurdu: &amp;quot;Cənnət sakininin ən aşağı dərəcəsi səksən min xidmətçiyə və yetmiş iki zövcəyə sahib olacaqdır. Qısası, Cənnətdə elə bir səadət olacaq ki, onu nə bir göz görüb, nə bir qulaq eşidib, nə də bir insan qəlbi təsəvvür edib.&amp;quot; |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm&amp;amp;date=2012-12-03 |archivedate=2012-12-03 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Təsvirlər==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Müxtəlif İslam mənbələrində hurilərlə bağlı bir neçə təsvir mövcuddur. Bunlardan bəziləri aşağıdakılardır:[[File:78 33-Kawaiba.jpg|thumb|right|78:33-cü ayənin Qurandakı tərcümələrində bakirələrin &#039;&#039;&#039;şəhvətli&#039;&#039;&#039;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura78_332&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;dolğun döşlü həmyaşıd qızlar&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|78|33}}&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi təsvir edilməsi ilə yanaşı, &amp;quot;Sahih International&amp;quot; bu ayəni &amp;quot;eyni yaşda olan dolğun döşlü [həmdəmlər]&amp;quot; kimi tərcümə edir. Məşhur Quran təfsiri olan &amp;quot;Təfsir əl-Cəlaleyn&amp;quot;də oxuyuruq: &amp;quot;və eyni yaşda olan (ətrib, tirb sözünün cəmidir) dolğun döşlü qızlar (kəvaib, kaib sözünün cəmidir)&amp;quot;. Başqa yerlərdə, Tirmizi və Təfsir İbn Kəsiridə bu, &amp;quot;sallanmağa meylli olmayan böyük, dairəvi döşlər&amp;quot; kimi ətraflı izah olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sunan_al-Tirmidhi_v22&amp;quot;&amp;gt;Ət-Tirmizi, Sünən ət-Tirmizi, 2-ci cild&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Kathir7833&amp;quot; /&amp;gt;]]&#039;&#039;&#039;Fiziki özəlliklər:&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
:* İri və gözəl/məftunedici gözlər&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura37_482&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Onların yanında gözəl (irigözlü), baxışları (yalnız ərlərinə) dikilmiş zövcələr olacaqdır.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|37|48}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura52_202&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Səf-səf düzülmüş taxtlara söykəndiyiniz halda!” Biz onları iri (ahu) gözlü hurilərlə evləndirəcəyik.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|52|20}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura56_222&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;(Onlar üçün orada) iri (ahu) gözlü, qəşəng hurilər də vardır.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|56|22}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Ağ dərili&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences2&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm |title=İhya Ulumid-Din (Dini elmlərin dirçəldilməsi), 4-cü cild |author=Əl-Qazəli|archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm&amp;amp;date=2012-12-03 |archivedate=2012-12-03 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* İnci (mirvari) kimi&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;(O hurilər rəng və gözəllikcə) sanki sədəf içində gizlənmiş (qorunub-saxlanmış) incidirlər.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|56|23}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Qaşlar və baş nahiyəsi istisna olmaqla, bədəni tüksüz&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sunan_al-Tirmidhi_56382&amp;quot;&amp;gt;Əl-Tirmizi, &amp;quot;Sünən ət-Tirmizi&amp;quot;, hədis: 5638&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* 60 dirsək [27.5 metr] hündürlüyündə&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ibn_Kathir2&amp;quot;&amp;gt;[http://www.tafsir.com/default.asp?sid=56&amp;amp;tid=51961 İbn Kəsir: Sağ tərəfdə olanların mükafatı bundan sonra]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences2&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* 7 dirsək [3.2 metr] enində&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences2&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Sümüklərinin iliyinə qədər şəffaf&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sunan_al-Tirmidhi_v22&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bukhari454476&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Əbədi gənc&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sunan_al-Tirmidhi_56382&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Eyni yaşda olan həmdəmlər&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura78_332&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Muhammad Asad - atrab&amp;quot;&amp;gt;Muhammad Asad, The Message of the Qur&#039;an,Publisher: The Book Foundation; Bilingual edition (December 2003), Language: English, ISBN 1904510000,Chapter (Surah) Al-Waqiah (That which must come to pass)(56):38, note 15&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Cinsi Özəlliklər:&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
:* Toxunulmamış&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura55_56&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Orada gözləri ərlərindən başqasını görməyən qızlar vardır. Bundan əvvəl onlara nə bir insan, nə də bir cin toxunmuşdur.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|55|56}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura55_72_74&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Çadırlarda gözləri ərlərindən başqasını görməyən hurilər vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Onlara bundan əvvəl nə bir insan, nə də bir cin toxunmuşdur.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran-range|55|72|74}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Bakirə&amp;lt;ref name=&amp;quot;q56_36&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Biz onları bakirə qızlar edəcəyik&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|56|36}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Şəhvətli/dolğun sinəli&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura78_332&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:** İstifadə olunan söz &amp;quot;kəvaib&amp;quot; (كواعب) sözüdür ki, bu da &amp;quot;kaib&amp;quot; (كاعب) sözünün cəmidir. &amp;quot;Əl-Maani&amp;quot; (al-Ma&#039;any) lüğətinə görə mənası &amp;quot;nahidətu-s-sədy&amp;quot; (نَاهِدَةُ الثَّدْيِ), yəni &amp;quot;dolğun/dik döş&amp;quot; deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D9%83%D9%88%D8%A7%D8%B9%D8%A8/&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Sallanmağa meylli olmayan, böyük və dairəvi döşlərlə.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sunan_al-Tirmidhi_v22&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Kathir7833&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* İştahaçan vagina&amp;lt;ref name=&amp;quot;Al-Suyuti&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Şəxsi Özəllikləri:&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
:* İffətli&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura37_482&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Baxışlarını saxlayan&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura37_482&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura55_56&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Həyalı baxışlı&amp;lt;ref name=&amp;quot;Muhammad Asad-modest gaze&amp;quot;&amp;gt;Muhammad Asad, The Message of the Qur&#039;an,Publisher: The Book Foundation; Bilingual edition (December 2003), Language: English, ISBN 1904510000,Chapter (Surah) Sad (38):52&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Digər Özəlliklər:&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
:* Möhtəşəm&amp;lt;ref name=&amp;quot;Muhammad Asad -Kawa&#039;ib&amp;quot;&amp;gt;Muhammad Əsəd, “Qur’anın Mesajı”, Nəşriyyat: The Book Foundation; İkidilli nəşr (Dekabr 2003), Dil: İngilis, ISBN 1904510000, Fəsil (Surə) Ən-Nəbə (Xəbər) (78):33, qeyd 16&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Saf&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bukhari454476&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Aybaşı olmayan / tualet ehtiyacı olmayan və uşaq doğurmayan&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sunan_al-Tirmidhi_v22&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences25&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm |title=İhya Ulumid-Din (Dini elmlərin dirçəldilməsi), 4-cü cild |author=Əl-Qəzali |quote=Peyğəmbər buyurdu: &amp;quot;Əgər cənnət qadınlarından biri bu dünyaya boylansaydı, oradakı hər şey nura qərq olar və ətirlə dolardı. Onun başındakı hər bir tük dünyadan və onun xəzinələrindən daha xeyirlidir.&amp;quot; Allah buyurur: &amp;quot;Onlar yaqut və mərcan kimidirlər.&amp;quot; Əgər onların üzləri pərdə arxasından görünsəydi, güzgülərdən daha şəffaf olar və oradakı ən kiçik müvəkkil (zinət əşyası) göylərdə və yerdə olan hər şeyi işıqlandırardı.&lt;br /&gt;
Peyğəmbər buyurdu: &amp;quot;Səmaya yüksəldiyim (Merac) gecəsi, Cənnətdə &#039;Bəydax&#039; adlı bir yerə daxil oldum ki, oradakı çadırlar zümrüddən, yaşıl incilərdən və qırmızı yaqutdandır. Onlar dedilər: &#039;Ey Allahın Peyğəmbəri, sənə salam olsun.&#039; Mən soruşdum: &#039;Ey Cəbrayıl, bu səs kimindir?&#039; O dedi: &#039;Çadırlardakı gözəl qadınların səsidir. Səni saxlamaq (salamlamaq) üçün icazə istəyirlər. Onlara icazə ver.&#039; Onlar deyəcəklər: &#039;Biz (halımızdan) razıyıq, heç vaxt narazı olmarıq. Biz burada əbədi qalacağıq, heç vaxt köçməyəcəyik.&#039; Sonra o, bu ayəni oxudu: &#039;Çadırlarda qorunan (pərdə arxasında olan) gözəl hurilər.&#039; Digər bir ayədə isə: &#039;Pak qadınlar.&#039; Müzahir bunu belə izah etmişdir ki, onlar aybaşı, sidik, nəcis, öskürək və uşaq (doğmaq) kimi hallardan uzaq olacaqlar.&amp;quot; |series=Ölüm və Sonrakı Hadisələr 430 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm&amp;amp;date=2012-12-03 |archivedate=2012-12-03 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Əsla narazı olmayan&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences25&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
:* Təriflər söyləyən&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences32&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Şəhidliklə əlaqələndirilməsi==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İslamda intiharın birmənalı şəkildə qadağan edilməsinə baxmayaraq,&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;&amp;quot;... özünüzü (bir-birinizi) öldürməyin! Həqiqətən, Allah sizə qarşı mərhəmətlidir. Kim düşmənçiliklə və zalımcasına bunu edərsə, Biz onu cəhənnəm oduna atacağıq. Bu, Allah üçün çox asandır.&amp;quot;&#039;&#039; Quran, 4:29-30&amp;lt;/ref&amp;gt; döyüşdə qəsdən/əvvəlcədən planlaşdırılmış şəhidlik məsələsi (məsələn, intiharçı bombalı hücumlar), hüquqi hökmlərdə tez-tez rast gəlindiyi kimi, İslam alimləri arasında fikir ayrılığına səbəb olmuşdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018-ci ildə 1800 pakistanlı din xadimi adından intihar hücumlarına qarşı fətvanı təfərrüatlandıran bir kitab nəşr edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.reuters.com/article/us-pakistan-religion-idUSKBN1F50L3 Pakistanlı ruhanilər intihar hücumlarına qarşı fətva verdilər] Röyters 16 Yanvar 2018&amp;lt;/ref&amp;gt; 2010-cu ildə isə pakistanlı-kanadalı din xadimi Məhəmməd Tahir əl-Qadri, Əl-Qaidə və Taliban ideologiyasını təkzib etmək məqsədilə urdu və ingilis dillərində &amp;quot;Terrorizm və İntihar Hücumları haqqında Fətva&amp;quot; adlı 600 səhifəlik sənəd yayımlamışdır. Bu fətva Qahirədəki nüfuzlu Əl-Əzhər Universiteti tərəfindən də təsdiqlənmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dünyanın ən çox istinad edilən müstəqil İslam hüquqşünası Şeyx Yusif əl-Qaradavi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Faisal&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2001/aug/28/comment.israelandthepalestinians |title=Tanrı üçün bombalama (Xüsusi reportaj: İsrail və Yaxın Şərq) |publisher=The Guardian |author=Faysal Bodi |date=28 Avqust 2001 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.guardian.co.uk/world/2001/aug/28/comment.israelandthepalestinians&amp;amp;date=2012-02-21 |archivedate=2012-02-21 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; və &amp;quot;Quran elmi&amp;quot; təbliğatı ilə tanınan Dr. Zakir Naik kimi tanınmış şəxslər İslamda intihar hücumlarının istifadəsinə bəraət qazandırmışlar.&amp;lt;ref&amp;gt;Sheikh Yusuf Al-Qaradawi - [http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-English-Ask_Scholar/FatwaE/FatwaE&amp;amp;cid=1119503545134 Palestinian Women Carrying Out Martyr Operations] - Islam Online, November 6, 2006&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.youtube.com/watch?v=JtZxNqxpb8s Is Suicide Bombing allowed in Islam? By Dr. Zakir Naik] (a YouTube video posted by PeaceTVUK on September 20, 2008&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/9627-pakistan-ulema-permits-suicide-attacks |title=Pakistan Ulema Permits Suicide Attacks |publisher=TOLOnews |author=Abdul Haq Omari |date=March 2, 2013 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.tolonews.com/en/afghanistan/9627-pakistan-ulema-permits-suicide-attacks&amp;amp;date=2013-03-05 |archivedate=2013-03-05 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; 11 sentyabr hadisələrindən sonra keçirilən rəy sorğuları göstərmişdir ki, əhalisi əsasən müsəlman olan ölkələrdə çox sayda insan bu təcrübəni dəstəkləyir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Faisal&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;JP&amp;quot;&amp;gt;Michael Freund - [http://web.archive.org/web/20070210015156/http://www.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1167467849587&amp;amp;pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Right On: The straightforward arithmetic of jihad] - The Jerusalem Post, January 31, 2007&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20040412010339/http://web.mid-day.com/news/world/2004/march/79639.htm |title=65% Pakistanis support Osama, says report |publisher=Mid Day |author=Khalid A-H Ansari |date=March 27, 2004 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://web.archive.org/web/20040412010339/http://web.mid-day.com/news/world/2004/march/79639.htm&amp;amp;date=2012-02-11 |archivedate=2012-02-11 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.scotsman.com/news/international/one_in_eight_uk_muslims_support_terrorist_attacks_1_517610 |title=One in eight UK Muslims &#039;support terrorist attacks&#039; |publisher=Scotsman.com |author= |date=March 15, 2004 |quote= |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.scotsman.com/news/international/one_in_eight_uk_muslims_support_terrorist_attacks_1_517610&amp;amp;date=2012-02-04 |archivedate=2012-02-04 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Lakin on ildən artıq vaxt keçdikdən sonra aparılan araşdırmalar əksər müsəlman ölkələrində Əl-Qaidəyə və mülki şəxslərə qarşı intihar hücumlarına etiraz edənlərin sayının getdikcə artdığını müəyyən etmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.pewresearch.org/global/2013/09/10/muslim-publics-share-concerns-about-extremist-groups/ Widespread concerns about extremism in Muslim nations, and little support for it] Pew Research Centrue, 2015&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.pewresearch.org/global/2014/07/01/concerns-about-islamic-extremism-on-the-rise-in-middle-east/ Concerns about Islamic Extremism on the Rise in Middle East] Pew Research Centrue, 2014&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quranda təkcə şəhidlərin deyil, bütün müsəlman kişilərin bakirələrlə mükafatlandırılacağı bildirilir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;q56_36&amp;quot; /&amp;gt; Bununla belə, Quranda Allah yolunda döyüşənlərə (cihad edənlərə)&amp;lt;ref name=&amp;quot;QA 8511&amp;quot; /&amp;gt; və öldürülənlərə &amp;quot;böyük bir mükafat&amp;quot; veriləcəyi də qeyd olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura4 74&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;&#039;&#039;Let those (believers) Who sell the life of this world for the hereafter fight in the cause of Allah and whoso fights in the cause of Allah, - and is slain or gets victory, We shall bestow on him a great reward.&#039;&#039;&amp;quot; - {{Quran|4|74}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Həmçinin, 72 hurini şəhidə Allah tərəfindən verilən &amp;quot;yeddi lütfdən&amp;quot; biri kimi təqdim edən &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı) hədislər mövcuddur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;alMiqdaam&amp;quot; /&amp;gt; Bu amil, 72 huri anlayışının şəhidliyə təşviq vasitəsi kimi geniş şəkildə istifadə edilməsinə səbəb olmuşdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu fenomen Fələstində də müşahidə olunur; belə ki, oğlunu şəhid olmağa göndərən ananın hərəkəti bəzən onu &amp;quot;evləndirmək&amp;quot; kimi qəbul edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://palwatch.org/main.aspx?fi=565 |title=The model Palestinian mother sends her son to die as Martyr, thereby marrying him off |publisher=Al-Hayat Al-Jadida |author= |date=January 8, 2012 |quote= |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://palwatch.org/main.aspx?fi=565&amp;amp;date=2012-02-21 |archivedate=2012-02-21 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu konsepsiya rəsmi televiziyada yayımlanan cümə xütbələrində və musiqi videolarında da istifadə olunur.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://palwatch.org/main.aspx?fi=565 |title=72 wives await the Martyrs for Allah: Six rewards quoted in Hamas TV sermon |publisher=Al-Aqsa TV (Hamas) |author= |date=January 1, 2010 |quote= |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://palwatch.org/main.aspx?fi=565&amp;amp;date=2012-02-21 |archivedate=2012-02-21 |deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://palwatch.org/main.aspx?fi=565 |title=Beautiful virgins await Muslim Martyrs in Paradise |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://palwatch.org/main.aspx?fi=565&amp;amp;date=2012-02-21 |archivedate=2012-02-21 |deadurl=no}} - Palestinian TV (Fatah), February 7, 2010 (1 min)&amp;lt;/ref&amp;gt; Hətta Birləşmiş Krallıqda baş vermiş bir hadisədə, müsəlman yeniyetmələrə Kalaşnikov tüfəngləri ilə təlim keçmələri tapşırılmış və onlara dini şəhid kimi öləcəkləri təqdirdə cənnətdə 72 huri veriləcəyi vəd edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/2687797.stm British martyrs &#039;promised 72 virgins&#039;] - BBC News, January 23, 2003&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Müasir baxışlar==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ağ kişmiş ===&lt;br /&gt;
Bu iddia təxəllüs altında yazan müasir alim Kristof Lüksenberqin özünün mübahisəli &amp;quot;&#039;&#039;Quranın Suriya-Arami dilində oxunuşu&#039;&#039;&amp;quot; adlı əsərində ortaya atılmışdır. Öz işində Lüksenberq təklif edir ki, &amp;quot;huri&amp;quot; termini əslində &amp;quot;ağ kişmiş&amp;quot; mənasını verir. Onun &amp;quot;Xristian apologetik gündəliyinə&amp;quot; sahib olmaqda ittiham edilən daha geniş tezisi ondan ibarətdir ki,&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.livius.org/opinion/Luxenberg.htm |title=Missioner, diletant, yoxsa uzaqgörən? Kristof Lüksenberqin &amp;quot;Quranın Suriya-Arami dilində oxunuşu&amp;quot; əsərinə bir baxış |publisher=Livius |author=Riçard Kroes |date=Fevral 19, 2012 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.livius.org/opinion/Luxenberg.htm&amp;amp;date=2012-02-19 |archivedate=2012-02-19 |deadurl=no|language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Quran 8-ci əsrin əvvəllərində ərəbləri xristianlaşdırmaq məqsədilə&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://chiesa.espresso.repubblica.it/articolo/7025?eng=y |title=Bakirələr və Üzümlər: Quranın Xristian Mənşəyi |publisher=Chiesa press |author=Sandro Macister |date=17 Mart 2004 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://chiesa.espresso.repubblica.it/articolo/7025?eng=y&amp;amp;date=2012-02-19 |archivedate=2012-02-19 |deadurl=no|language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Suriya-Arami dillərindəki xristian mətnlərindən götürülmüşdür. O, həmçinin iddia edir ki, Arami dilindəki &amp;quot;hur&amp;quot; (ağ kişmiş) sözü sonrakı ərəb şərhçiləri tərəfindən yanlış tərcümə edilərək ərəb dilindəki &amp;quot;huri&amp;quot; (bakirə) sözünə çevrilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2002/03/02/MN128985.DTL |title=Revizionist tarixçilər Quranın yanlış tərcümə edildiyini iddia edirlər |publisher=New York Times |author=Aleksander Stille |date=2 Mart 2002 |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2002/03/02/MN128985.DTL&amp;amp;date=2012-02-19 |archivedate=2012-02-19 |deadurl=no|language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bakirələr yalnız hədislərdə qeyd olunur, Quranda yox ===&lt;br /&gt;
Quranda bakirələrin dəqiq sayı qeyd olunmasa da, müsəlman kişilərinə cənnətdə (çox sayda) bakirələrlə mükafatlandırılacağı bildirilir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;q56_36&amp;quot; /&amp;gt; Qurani onların bəzi fiziki xüsusiyyətlərini və xarakterik cəhətlərini təsvir edir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura56_222&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura78_332&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Sura55_56&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hurilərin sayı çox sayda hədisdə təsdiq olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; Onu da qeyd etmək lazımdır ki, hədislər İslamın mühüm bir hissəsidir və onlarsız dinin hər hansı ortodoks strukturuna yanaşmaq demək olar ki, qeyri-mümkündür. Buna baxmayaraq, hədislərin böyük əksəriyyətinin, xüsusən də Şəriətin (İslam hüququ) əsasını təşkil edən hüquqi ənənələrin və müxtəlif dini şəxsiyyətlərin və ya teoloji varlıqların &amp;quot;fəzilətlərini&amp;quot; təfərrüatlandıran hədislərin etibarlılığının zəif olduğu qəbul edilir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, İslam alimləri tarix boyu bir-birlərini müxtəlif doktrinal mövqelərini əsaslandırmaq üçün müəyyən zəif hədisləri ixtiyari olaraq rədd etməkdə və ya onlara üstünlük verməkdə ittiham etmişlər. Lakin bu kontekstdə və mövzu etibarilə, hurilərlə bağlı hədislərin, ümumilikdə, müstəsna dərəcədə yaxşı sənədləşdirilmiş və mötəbər hesab edilə biləcəyi bildirilir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 72 bakirə haqqındakı hədis &amp;quot;Daif&amp;quot; və ya &amp;quot;Maudu&amp;quot; (uydurma) olaraq təsnif edilmişdir ====&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sünən ət-Tirmizi&amp;quot;dəki hədis isə &amp;quot;həsən səhih qərib&amp;quot; (&amp;quot;yaxşı, mötəbər, tək zəncirli hədis&amp;quot;) kimi qiymətləndirilmişdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;SP 4828&amp;quot; /&amp;gt; Bundan əlavə, &amp;quot;72 huri&amp;quot; haqqında yalnız bir hədis yoxdur. Həm &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı), həm də &amp;quot;səhih&amp;quot; (mötəbər) olaraq dərəcələndirilən bir çox nəql edilmiş rəvayətlər mövcuddur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; Daha ətraflı məlumat üçün yuxarıdakı &amp;quot;Etibarlılıq&amp;quot; bölməsinə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hurilər yalnız xidmətçidirlər və cinsi məqsədlər üçün deyillər ===&lt;br /&gt;
Quran hurilərin iri sinəli, iffətli bakirələr olduğunu təfərrüatlı şəkildə qeyd edir ki, bu da onların cinsi məqsədini aydın şəkildə ehtiva edir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;q56_36&amp;quot; /&amp;gt; Quranda onların birbaşa cinsi məqsədlər üçün olduğu açıq şəkildə bildirilməsə də, bu, digər İslami mənbələrdə qeyd olunur. Belə hədislərdən birində deyilir: &amp;quot;Möminə cənnətdə cinsi əlaqə üçün filan qədər güc veriləcəkdir&amp;quot;. Digər mənbələrdə &amp;quot;seçilmişlərin penisinin heç vaxt yumşalmadığı&amp;quot; və cənnətdəki kişilərin 100 kişi gücündə cinsi qüvvəyə malik olacağı bildirilir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Masabih XLII&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;&amp;quot;Müqəddəs Peyğəmbər buyurmuşdur: &#039;Cənnətdə möminə cinsi əlaqə üçün filan-filan qədər güc veriləcəkdir.&#039; Sual olundu: Ya Rəsulullah! O, bunu edə bilərmi? Buyurdu: &#039;Ona yüz nəfərin gücü veriləcəkdir.&#039;&amp;quot;&#039;&#039; - Mişkatul-Məsabih, IV Kitab, XLII Fəsil, Cənnət və Cəhənnəm, Hədis nömrəsi 24.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Religious_Sciences5&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm |title=İhya Ulumid-din (Dini Elmlərin Yenidən Dirçəldilməsi), 4-cü Cild |author=Əl-Qəzali|quote=Bir dəfə yəhudi bir alim Peyğəmbərin yanına gəlib soruşdu: &#039;Körpüdən (Siratdan) ilk kim keçəcək?&#039; O buyurdu: &#039;Kasıb qaçqınlar.&#039; Yəhudi yenidən soruşdu: &#039;Cənnətə daxil olduqda onlara ilk hansı yemək veriləcək?&#039; O buyurdu: &#039;Balıq qaraciyərinin kababı.&#039; Yenə soruşdu: &#039;Onların səhər yeməyi nə olacaq?&#039; O buyurdu: &#039;Onlar üçün cənnət inəkləri kəsiləcək.&#039; Soruşdu: &#039;Onlara hansı içki veriləcək?&#039; O buyurdu: &#039;Onlara Səlsəbil içkisi veriləcək.&#039; Yəhudi dedi: &#039;Doğru söylədin.&#039;&lt;br /&gt;
Başqa bir vaxtda bir yəhudi Peyğəmbərdən soruşdu: &#039;Sizcə, cənnət əhli yeyib-içəcəkmi?&#039; Peyğəmbər buyurdu: &#039;Bəli, canım əlində olana and olsun ki, onların hər birinə yemək, içki və cinsi əlaqədə olmaq üçün yüz nəfərin gücü veriləcək.&#039; Yəhudi soruşdu: &#039;Onların sidik və nəcis ifraz etmək ehtiyacı olacaqmı?&#039; Peyğəmbər buyurdu: &#039;Sidik və nəcisin əvəzinə onlardan kafur kimi tərləmə gələcək və nəticədə mədələri bununla təmizlənəcəkdir.&#039; |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.nderf.org/islamic_views_death.htm&amp;amp;date=2012-12-03 |archivedate=2012-12-03 |deadurl=no}}, Xeyirxah Əməllər Kitabı 429&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hurilər həm kişilər, həm də qadınlar üçündür ===&lt;br /&gt;
Quranda hurilərin &amp;quot;onlardan əvvəl nə bir insan, nə də bir cinnin toxunmadığı&amp;quot; varlıqlar olduğu bildirilir,&amp;lt;ref&amp;gt;Onlara bundan əvvəl nə bir insan, nə də bir cin toxunmuşdur. [https://quranx.com/55.74 Quran - 55:74]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu da onların kişilərə verilən qadınlar olduğuna işarə edir. İslam alimləri zaman-zaman cənnətdə qadınlar üçün də ekvivalent və ya bənzər kişi yoldaşların mövcudluğunu iddia etsələr də, xüsusilə İslam mətnlərində keçən &amp;quot;huri&amp;quot; sözü məhz burada bəhs edilən cənnətin pəri bənzəri bakirələrinə aid edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|last=Salih əl-Münəccid|first=Sh. Muhammad|title=Fətva 25843: Bir kişinin, əri ilə bölüşəcək huri-iynlərə sahib olması faktına olan etiraz|url=https://islamqa.info/en/answers/25843/objection-to-the-fact-that-a-man-will-have-hoor-iyn-who-will-share-her-husband-with-her|publication-date=16-04-2003|publisher=İslam Sual-Cavab}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Alıntılar==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran ===&lt;br /&gt;
{{Quote|{{quran-range|36|55|58}}|Həqiqətən cənnətliklər bu gün nemətlər içində &amp;lt;b&amp;gt;səfa sürərlər&amp;lt;/b&amp;gt;. Onlar və &amp;lt;b&amp;gt;arvadları (zövcələri)&amp;lt;/b&amp;gt; kölgəliklər altındakı taxtlara söykənib oturarlar. Orada onlar üçün meyvə və &amp;lt;b&amp;gt;istədikləri hər şey mövcuddur&amp;lt;/b&amp;gt;. Rəhmli Rəbb tərəfindən (onlara) “salam” deyilər.}}{{Quote|{{Quran-range|37|48|49}}|Onların yanında &amp;lt;b&amp;gt;baxışlarını yalnız onlara dikmiş&amp;lt;/b&amp;gt; irigözlü hurilər vardır. &amp;lt;b&amp;gt;Onlar günəş görməmiş (ağappaq) yumurta kimidirlər.&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{Quote|{{quran-range|38|49|54}}|Bu bir öyüddür. Şübhəsiz ki, müttəqilər üçün gözəl bir qayıdış yeri vardır. Ora qapıları onlar üçün açılmış Ədn cənnətləridir. Onlar orada taxtlara söykənib oturacaq, bir çox meyvələrdən və içkilərdən istəyəcəklər. Onların yanında &amp;lt;b&amp;gt;gözlərini onlara dikmiş həmyaşıd zövcələr olacaq&amp;lt;/b&amp;gt;. Bu, haqq-hesab günü üçün sizə vəd olunandır. Bu, əlbəttə, Bizim verdiyimiz ruzidir. O, bitməz-tükənməzdir.}}{{Quote|{{quran-range|44|51|57}}|Şübhəsiz ki, müttəqilər əmin-amanlıqda olacaqlar. Bağçalarda və çeşmələr başında! Onlar ipəkdən və atlazdan paltarlar geyinib &amp;lt;b&amp;gt;qarşı-qarşıya əyləşəcəklər&amp;lt;/b&amp;gt;. &amp;lt;b&amp;gt;Həmçinin onları iri gözlü hurilərlə evləndirəcəyik&amp;lt;/b&amp;gt;. Onlar orada əmin-amanlıq içində hər cür meyvədən gətizdirəcəklər. Onlar dünyadakı ölümdən sonra orada heç bir ölümü dadmayacaqlar. Allah onları cəhənnəm əzabından qorumuşdur. Bu, Rəbbindən gələn bir lütfdür. Əsil böyük uğur budur!}}{{Quote|{{quran-range|52|17|20}}|Şübhəsiz ki, müttəqilər cənnət bağlarında və nemətlər içində olacaqlar. Rəbbinin onlara verdiyi nemətlərlə səfa sürəcəklər. Rəbbi onları cəhənnəm əzabından qorumuşdur. Onlara belə deyiləcək:) “Etdiyiniz (gözəl) əməllərə görə nuşcanlıqla yeyin, için! Cərgə-cərgə düzülmüş taxtlara söykənərək!” &amp;lt;b&amp;gt;Biz onları irigözlü hurilərlə evləndirəcəyik.&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{Quote|{{quran-range|55|46|77}}|Rəbbinin hüzurundan (Ona hesab verməkdən) qorxanlar üçün iki cənnət vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Hər ikisində də növbənöv ağaclar vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! İkisində də iki axar bulaq vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! İkisində də hər meyvədən iki növ vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! (Cənnət əhli) astarları atlazdan olan döşəklərə söykənəcəklər. Hər iki cənnətin meyvələri (dərə bilmələri üçün onlara) yaxın olacaqdır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Orada &amp;lt;b&amp;gt;gözləri ərlərindən başqasını görməyən qızlar&amp;lt;/b&amp;gt; vardır. &amp;lt;b&amp;gt;Bundan əvvəl onlara nə bir insan, nə də bir cin toxunmuşdur.&amp;lt;/b&amp;gt; Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Onlar &amp;lt;b&amp;gt;sanki yaqut və mərcandırlar.&amp;lt;/b&amp;gt; Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Yaxşılığın əvəzi ancaq yaxşılıqdır! Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! O ikisindən əlavə iki cənnət də vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Hər ikisi yamyaşıldır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! O ikisində fışqıran iki bulaq vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! İkisində də hər cür meyvə, xurma və nar vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Orada &amp;lt;b&amp;gt;xoşxasiyyətli və gözəl simalı qadınlar&amp;lt;/b&amp;gt; vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! &amp;lt;b&amp;gt;Çadırlarda gözləri ərlərindən başqasını görməyən&amp;lt;/b&amp;gt; hurilər vardır. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! &amp;lt;b&amp;gt;Onlara bundan əvvəl nə bir insan, nə də bir cin toxunmuşdur.&amp;lt;/b&amp;gt; Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! &amp;lt;b&amp;gt;(Cənnət əhli) yaşıl mütəkkələrə və gözəl naxışlı döşəkcələrə söykənəcəklər.&amp;lt;/b&amp;gt;Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?!}}{{Quote|{{quran-range|56|7|40}}|Siz üç firqəyə ayrılacaqsınız. Sağ tərəfdəkilər! Nə xoşbəxtdir sağ tərəfdəkilər! Sol tərəfdəkilər! Nə bədbəxtdir sol tərəfdəkilər! (Yaxşı əməldə) öndə olanlar (mükafatda da) öndədirlər! Onlar Allaha yaxın kimsələrdir. Nəim cənnətlərində! Onların çoxu əvvəlkilərdəndir. Bir qismi də sonrakılardandır. Onlar bəzədilmiş taxtlarda əyləşəcəklər. Taxtların üstündə qarşı-qarşıya əyləşib söykənəcəklər. Onların ətrafında həmişəcavan (xidmətçi) gənclər dolanacaqlar. Şərab bulağından doldurulmuş badələr, kuzələr və qədəhlərlə! Ondan nə başları ağrıyar, nə də ağılları gedər. (Onlar üçün) bəyəndikləri meyvələr, Arzuladıqları quş əti, &amp;lt;b&amp;gt;Və irigözlü hurilər vardır. Onlar qorunub saxlanan inci kimidirlər. Bu, onlara etdikləri əməllərin mükafatı olaraq veriləcəkdir.&amp;lt;/b&amp;gt; Onlar orada nə boş bir söz, nə də günaha aparan bir şey eşidəcəklər - “Salam! Salam!” sözlərindən başqa. Sağ tərəfdəkilər! Nə xoşbəxtdir sağ tərəfdəkilər! Onlar tikansız sidr ağacları arasında, (Meyvələri) salxım-salxım sallanmış banan ağacları arasında, Uzanmış kölgələr altında, Daim axan suyun kənarında, Çoxlu meyvələr arasında olacaqlar. O məyvələr nə tükənər, nə də qadağan olunar. Onlar hündür döşəklərdə oturacaqlar. &amp;lt;b&amp;gt;Həqiqətən, Biz qadınları yenidən başqa bir gözəllikdə yaradacağıq. Biz onları bakirə qızlar edəcəyik - Ərlərini sevən həmyaşıd qızlar. Onlar sağ tərəfdəkilər üçündür.&amp;lt;/b&amp;gt; Onların bir qismi əvvəlkilərdən, Bir qismi də sonrakılardandır.}}{{Quote|{{quran-range|78|31|38}}|Şübhəsiz, müttəqilər üçün qazandıqları uğurun mükafatı vardır; Bağlar, üzümlüklər, &amp;lt;b&amp;gt;Sinələri tumurcuqlanmış həmyaşıd qızlar&amp;lt;/b&amp;gt;, (İçki ilə) dolu qədəhlər! Orada nə boş söz, nə də yalan eşidəcəklər. Rəbbindən bir mükafat və artıqlaması ilə verilən bəxşiş olaraq! (Bunlar) göylərin, yerin və onların ara­sındakıların mərhəmətli Rəbbi tərəfindəndir. Onlar Onun hüzurunda (izni olmadan) danışa bilməzlər. Ruh (Cəbrail) və mələklərin səf-səf duracaqları gün yalnız Rəhman olan Allahın izin verdiyi kimsə danışa biləcək, o da həqiqəti söyləyəcəkdir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hədis ===&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Ibn Majah||5|37|4337}}|Əbu Ümamədən rəvayət edilmişdir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) buyurdu: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allahın Cənnətə daxil etdiyi elə bir kimsə yoxdur ki, &amp;lt;b&amp;gt;Allah onu yetmiş iki arvad ilə evləndirməsin&amp;lt;/b&amp;gt;; ikisi hurilərdən və yetmişi Cəhənnəm əhlindən olan mirasındandır, hansı ki, &amp;lt;b&amp;gt;onların hamısının cəlbedici&amp;lt;/b&amp;gt; [شَهِيٌّ, burada &amp;quot;cəlbedici&amp;quot; kimi tərcümə olunub, &amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;yemək&amp;quot; üçün &amp;quot;ləzzətli və ya şirin&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt; mənasında istifadə olunur &amp;lt;ref&amp;gt;[http://ejtaal.net/aa/#hw4=h587,ll=1661,ls=h4,la=h2355,sg=h580,ha=h393,br=h527,pr=h88,aan=h318,mgf=h489,vi=h218,kz=h1294,mr=h353,mn=h749,uqw=h899,umr=h587,ums=h494,umj=h436,ulq=h1041,uqa=h230,uqq=h183,bdw=h502,amr=h354,asb=h523,auh=h854,dhq=h302,mht=h492,msb=h132,tla=h64,amj=h428,ens=h552,mis=h2131 Lane&#039;s Lexicon شَهِيٌّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;] &amp;lt;b&amp;gt;ön keçidləri&amp;lt;/b&amp;gt; [قُبُلٌ, burada &amp;quot;ön keçidlər&amp;quot; kimi tərcümə olunub, &amp;quot;ön ayıb yeri&amp;quot; və ya &amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;vulva və vagina&amp;quot;ya&amp;lt;/b&amp;gt; istinad edir &amp;lt;ref&amp;gt;[http://ejtaal.net/aa/#hw4=h587,ll=h1661,ls=4,la=h2355,sg=h580,ha=h393,br=h527,pr=h88,aan=h318,mgf=h489,vi=h218,kz=h1294,mr=h353,mn=h749,uqw=h899,umr=h587,ums=h494,umj=h436,ulq=h1041,uqa=h230,uqq=h183,bdw=h502,amr=h354,asb=h523,auh=h854,dhq=h302,mht=h492,msb=h132,tla=h64,amj=h428,ens=h552,mis=h2131 Lane&#039;s Lexicon Supplement قُبُلٌ]&amp;lt;/ref&amp;gt;] olacaq və &amp;lt;b&amp;gt;onun (kişinin) heç vaxt boşalmayan (yəni yumşaq və zəifləməyən) bir kişi üzvü&amp;lt;/b&amp;gt; [ذَكَرٌ, burada &amp;quot;kişi üzvü&amp;quot; kimi tərcümə olunub, &amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;kişinin nəsilartırma orqanı; penis&amp;quot;ə&amp;lt;/b&amp;gt; istinad edir və sözün sifət forması &amp;quot;sərt və qalın olan otlar və ya paxlalı bitkiləri&amp;quot; təsvir etmək üçün istifadə olunur &amp;lt;ref&amp;gt;[http://ejtaal.net/aa/#hw4=h371,ll=1013,ls=h5,la=h1507,sg=h406,ha=h241,br=h353,pr=h60,aan=h200,mgf=h324,vi=h152,kz=h786,mr=h242,mn=h448,uqw=h575,umr=h386,ums=h320,umj=h268,ulq=h754,uqa=h138,uqq=h111,bdw=h336,amr=h236,asb=h313,auh=h594,dhq=h190,mht=h314,msb=h86,tla=h50,amj=h258,ens=h191,mis=h718 Lane&#039;s Lexicon ذَكَرٌ]&amp;lt;/ref&amp;gt;] olacaqdır.”}}{{Quote|{{Al Tirmidhi||3|20|1663}}; bu [https://web.archive.org/web/20200611020335/https://www.livingislam.org/fiqhi/sp2-gfh_e.html#9 barədə] daha çox hədislərə buradan baxa bilərsiniz|Əl-Miqdam bin Madiykəribdən rəvayət edilmişdir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Allahın Rəsulu (ﷺ) belə buyurdu: &amp;quot;Şəhid üçün Allah qatında altı şey vardır. (Tökülən) ilk qan damlası ilə onun günahları bağışlanar, ona Cənnətdəki yeri göstərilər, qəbir əzabından qorunar, ən böyük dəhşətdən (Qiyamət gününün qorxusundan) əmin olar, başına vüqar tacı qoyular – hansı ki, onun yaqutları dünyadan və içindəkilərdən daha xeyirlidir – &amp;lt;b&amp;gt;&#039;o, Cənnətin hurilərindən yetmiş iki arvad ilə evləndirilər&#039;&amp;lt;/b&amp;gt; və o, yaxın qohumlarından yetmiş nəfər üçün şəfaət edə bilər.&amp;quot; [Əbu İsa dedi:] Bu hədis Həsən Səhihdir.}}{{Quote|{{Al Tirmidhi||4|36|2536}}|Ənəsdən rəvayət edilmişdir ki, Peyğəmbər (s.a.v) buyurdu:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Möminə cənnətdə &amp;lt;b&amp;gt;cinsi əlaqədə&amp;lt;/b&amp;gt; filan-filan qədər güc veriləcəkdir.&amp;quot; Deyildi: &amp;quot;Ya Allahın Rəsulu! O, bunu edə biləcəkmi?&amp;quot; O buyurdu: &amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;Ona yüz nəfərin gücü veriləcəkdir.&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{Quote|[https://ar.wikisource.org/wiki/%D9%85%D8%B3%D9%86%D8%AF_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D9%86%D8%A8%D9%84/%D9%85%D8%B3%D9%86%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%81%D9%8A%D9%8A%D9%86/37 Musnad Imam Ahmad vol. 4, chapter 37, hadith 18509]; see also: Sifat al-Janna, al-`Uqayli in the Du`afa’, and Musnad of Abu Bakr al-Bazzar|[Zayd ibn Arqam narrated] &amp;quot;The messenger of Allah said, &#039;Indeed a man from the people of Paradise will be given &#039;&#039;&#039;the strength of a hundred men in his eating, drinking, pleasure, and coitus&#039;&#039;&#039;.&#039;&lt;br /&gt;
[Zeyd ibn Ərqəmdən rəvayət edilmişdir] &amp;quot;Allahın Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurdu: &#039;Həqiqətən, Cənnət əhlindən olan bir kişiyə &amp;lt;b&amp;gt;yeməkdə, içməkdə, ləzzət almaqda və cinsi əlaqədə [coitus] yüz kişinin gücü veriləcəkdir&#039;.&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Alimlər ===&lt;br /&gt;
{{Quote|1=[https://tafsir.app/ibn-katheer/78/33 İbn Kəsir Təfsiri 78:33]|2=Bu &#039;&#039;&#039;[Quran 78:33] dik (yuvarlaq) döşlər mənasını verir&#039;&#039;&#039;. Onlar bununla bu qızların döşlərinin &#039;&#039;&#039;tamamilə yuvarlaq olacağını və sallanmayacağını&#039;&#039;&#039; nəzərdə tuturdular, çünki onlar eyni yaşda olan bakirələr olacaqlar.}}Aşağıdakı hədis Qəzali tərəfindən &amp;quot;&#039;&#039;İhya&#039;&#039;&amp;quot;da (İhyau Ulumid-Din) sitat gətirilmiş və &amp;quot;&#039;&#039;İhya&#039;&#039;&amp;quot;ya yazılmış tənqidi şərhdə səhih (etibarlı) kimi müəyyən edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|title=İthafus-sadətil-müttəqin bi şərhi ihyai ulumid-din|author=Muhəmməd əl-Hüseyni Murtəza əz-Zəbidi|publisher=Dar al-Fikr|location=Livan|volume=10|page=545}}&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{citation | title= İhyai ulumid-din | last=Əl-Qəzali | publisher=Dar al-Minhaj | volume=9 | page=619}}|[Mücahid dedi] &amp;quot;Cənnətin huriləri təmiz qadınlar olacaqlar—&#039;&#039;&#039;aybaşıdan, nəcisdən, sidikdən, tüpürcəkdən, bəlğəmdən (öskürəkdən), qadın ifrazatından (mənidən) və uşaqlardan azad (pak)&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Aşağıdakı hədislər Qəzali tərəfindən &amp;quot;&#039;&#039;İhya&#039;&#039;&amp;quot;da sitat gətirilmiş və &amp;quot;&#039;&#039;İhya&#039;&#039;&amp;quot;ya yazılmış tənqidi şərhdə həsən (yaxşı/məqbul) kimi müəyyən edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|title=İthafus-sadətil-müttəqin bi şərhi ihyai ulumid-din|author=Muhəmməd əl-Hüseyni Murtəza əz-Zəbidi|publisher=Dar al-Fikr|location=Livan|volume=10|pages=545-547}}&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{citation | title= Ihya Ulum al-Din | last=Əl-Qəzali | publisher=Dar al-Minhaj | volume=9 | page=619}}|[Muhəmmədin belə dediyi rəvayət olunur] &amp;quot;Cənnət sakininə &#039;&#039;&#039;tək bir gündə sizin aranızdan 70-dən çox kişinin cinsi gücü&#039;&#039;&#039; veriləcəkdir.&amp;quot;}}{{Quote|{{citation | title= Ihya Ulum al-Din | last=Əl-Qəzali | publisher=Dar al-Minhaj | volume=9 | page=620}}|[Məhəmmədin belə dediyi rəvayət olunur] &amp;quot;&#039;&#039;&#039;Hurilər Cənnətdə mahnı oxuyacaqlar: biz ən gözəl hurilərik və biz şərəfli həyat yoldaşları üçün gizlədilmişik (qorunmuşuq)&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Aşağıdakı hədis Qəzali tərəfindən &amp;quot;&#039;&#039;İhya&#039;&#039;&amp;quot;da sitat gətirilmiş və &amp;quot;&#039;&#039;İhya&#039;&#039;&amp;quot;ya yazılmış tənqidi şərhdə daif (zəif) kimi müəyyən edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|title=İthafus-sadətil-müttəqin bi şərhi ihyai ulumid-din|author=Muhəmməd əl-Hüseyni Murtəza əz-Zəbidi|publisher=Dar al-Fikr|location=Livan|volume=10|page=546}}&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{citation | title= Ihya Ulum al-Din | last=Əl-Qəzali | publisher=Dar al-Minhaj | volume=9 | page=620}}|[Məhəmmədin belə dediyi rəvayət olunur] &amp;quot;Cənnət sakininin &#039;&#039;&#039;500 hurisi, 4,000 bakirə və 8,000 dul qadını&#039;&#039;&#039; olacaqdır. O, onlardan hər birini bütün dünya həyatının müddəti boyu qucaqlamağa (onlarla qucaqlaşmağa) davam edəcəkdir.&amp;quot;}}Aşağıdakı hədis Qəzali tərəfindən &amp;quot;İhya&amp;quot;da sitat gətirilmiş və &amp;quot;İhya&amp;quot;ya yazılmış tənqidi şərhdə mövdu (uydurma) kimi müəyyən edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|title=İthafus-sadətil-müttəqin bi şərhi ihyai ulumid-din|author=Muhəmməd əl-Hüseyni Murtəza əz-Zəbidi|publisher=Dar al-Fikr|location=Livan|volume=10|page=530}}&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{citation | title= İhyau Ulumid-Din | last=Əl-Qəzali | publisher=Dar al-Minhaj | volume=9 | page=608}}|Peyğəmbərdən Allahın “Ədn cənnətindəki gözəl binalar” kəlamı barədə soruşuldu. Peyğəmbər cavab verdi: “[Bu] saraylar incilərdən [tikilmişdir] və hər binada qırmızı yaqutdan 70 otaq, hər otaqda yaşıl zümrüddən 70 alt-otaq, hər alt-otaqda bir taxt və hər taxtın üzərində müxtəlif rənglərdə 70 yataq və hər yatağın üzərində bir huri-eyn olacaqdır. Hər otaqda 70 süfrə və hər süfrədə 70 növ yemək olacaqdır. &#039;&#039;&#039;Hər otaqda 70 xidmətçi qız olacaqdır. Hər möminə səhər vaxtı elə bir güc veriləcək ki, o, onların hər biri ilə cinsi əlaqədə ola bilsin.&#039;&#039;&#039;”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 72 Bakirə Hədis hekayələri ==&lt;br /&gt;
Şeyx Cibril Haddad bir hədis mütəxəssisidir (muhaddis),&amp;lt;ref name=&amp;quot;The 500&amp;quot;&amp;gt;Edited by Prof. John Esposito and Prof. Ibrahim Kalin - [http://thebook.org/books_pdf/500Muslims_2009.pdf The 500 Most Influential Muslims in the World (P. 94)] - The Royal Islamic Strategic Studies Centre, 2009&amp;lt;/ref&amp;gt; Şəriət üzrə dünyanın aparıcı nüfuz sahiblərindən biri kimi tanınır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://kitaabun.com/shopping3/product_info.php?products_id=2519 The Refutation of him who attributes direction to Allah] - Kitaabun, accessed May 6, 2011&amp;lt;/ref&amp;gt; 2009-cu ildə o, ilk &amp;quot;dünyanın ən nüfuzlu 500 müsəlmanı&amp;quot; siyahısına daxil edilmiş və &amp;quot;Qərbdə ənənəvi İslamın ən aydın səslərindən biri&amp;quot; kimi qələmə verilmişdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;The 5002&amp;quot;&amp;gt;Edited by Prof. John Esposito and Prof. Ibrahim Kalin - [http://thebook.org/books_pdf/500Muslims_2009.pdf The 500 Most Influential Muslims in the World (P. 94)] - The Royal Islamic Strategic Studies Centre, 2009&amp;lt;/ref&amp;gt; Aşağıdakılar əsasən onun tərəfindən 2005-ci ildə verilmiş bir fətvadan götürülmüşdür.&amp;lt;ref&amp;gt;Shaykh Gibril Haddad - [http://www.webcitation.org/64zXNO08I How Many Wives Will The Believers Have In Paradise?] - SunniPath, Question ID:4828, July 3, 2005&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Müsnəd Əhməd ibn Hənbəl və Sünən ət-Tirmizidə rəvayət edilmişdir ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Musnad Ahmad ibn Hanbal , Sunan al-Tirmidhi]|2= “Şəhid üçün Allah qatında altı xüsusiyyət (mükafat) vardır: [1] qanının ilk damlası tökülən andan bağışlanar; [2] Cənnətdəki yerini görər və qəbir əzabından qorunar; [3] Ən böyük qorxudan (məşşər gününün dəhşətindən) əmin olar; [4] başına vüqar (izzət) tacı qoyular ki, o tacın bir yaqutu dünyadan və içindəkilərdən daha xeyirlidir; [5] cənnət hurilərindən olan &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş iki&amp;lt;/b&amp;gt; arvad ilə evləndirilər; və [6] qohumlarından yetmiş nəfər üçün şəfaət etməsinə icazə verilər.”}}&amp;quot;Bu, &#039;həsən səhih qərib&#039; (yaxşı, mötəbər və tək zəncirlə rəvayət olunmuş) bir hədisdir.{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Sunan al-Tirmidhi Vol. IV, ch. 21, hadith 2687]|2= Əbu Səid əl-Xudri (Allah ondan razı olsun) dedi ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurdu:&lt;br /&gt;
“Cənnət əhlinin ən aşağı dərəcəsində olanın səksən min xidmətçisi və &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş iki&amp;lt;/b&amp;gt; arvadı olacaqdır. Onun üçün inci, peridot (açıq yaşıl rəngli xrizolit növü, qiymətli daş) və yaqutdan elə bir saray ucaldılacaq ki, onun eni əl-Cabiya [Məkkədən təxminən 70 km şərqdə yerləşən vadi] ilə Səna [Yəməndə] arasındakı məsafə qədər olacaq.” }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== İbn Macə, İbn Adinin «əl-Kamil» və əl-Beyhəqinin «əl-Bə’s vən-Nüşur» əsərlərində rəvayət olunmuşdur ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Ibn Majah, Ibn `Adi in the Kamil, and al-Bayhaqi in al-Ba`th wal-Nushur]|2= Əbu Umamə (Allah ondan razı olsun) dedi ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurdu:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Uca Allah Cənnətə daxil etdiyi hər kəsi &#039;&#039;&#039;yetmiş iki arvad&#039;&#039;&#039; ilə evləndirər; onlardan ikisi cənnət hurilərindən (iri gözlü qadınlardan), &#039;&#039;&#039;yetmişi&#039;&#039;&#039; isə Cəhənnəm əhlindən ona qalan mirasıdır. Onlardan hər birinin cazibəsi heç vaxt azalmaz, kişinin də istəyi (gücü) əsla tükənməz.”}}əs-Süyuti &amp;quot;əl-Cami əs-Sağir&amp;quot; (7989) əsərində onun (hədisin) zəncirini &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı) olaraq qeyd etmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;quot;Sifətül-Cənnə&amp;quot;, əl-Uqaylinin &amp;quot;əd-Duafa&amp;quot; və Əbu Bəkr əl-Bəzzarın &amp;quot;Müsnəd&amp;quot; əsərlərində rəvayət olunmuşdur ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Sifat al-Janna, al-`Uqayli in the Du`afa’, and Musnad of Abu Bakr al-Bazzar]|2= Ənəs (Allah ondan razı olsun) dedi ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurdu:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Cənnətdəki bəndə &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş arvad&amp;lt;/b&amp;gt; ilə evləndiriləcəkdir.&amp;quot; Biri soruşdu: &amp;quot;Allahın Rəsulu, o buna tab gətirə bilərmi?&amp;quot; O buyurdu: &amp;quot;Ona yüz nəfərlik güc veriləcəkdir.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;quot;Sünənül-Kübra&amp;quot; və &amp;quot;Müsnəd Əhməd ibn Hənbəl&amp;quot;də rəvayət olunmuşdur ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Sifat al-Janna, al-`Uqayli in the Du`afa’, and Musnad of Abu Bakr al-Bazzar]|2= Ənəs (Allah ondan razı olsun) dedi ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurdu:&lt;br /&gt;
&amp;quot;Cənnətdəki bəndə &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş arvad&amp;lt;/b&amp;gt; ilə evləndiriləcəkdir.&amp;quot; Biri soruşdu: &amp;quot;Allahın Rəsulu, o buna tab gətirə bilərmi?&amp;quot; O buyurdu: &amp;quot;Ona yüz nəfərlik güc veriləcəkdir.&amp;quot;&lt;br /&gt;
Zeyd ibn Ərqəmdən (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunur ki, şübhə ilə yanaşan bir yəhudi və ya xristian Peyğəmbərdən (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) soruşdu: &amp;quot;Siz iddia edirsiniz ki, insan Cənnətdə yeyib-içəcək??&amp;quot; O cavab verdi: &amp;quot;Bəli, canım əlində olana and olsun ki, onlardan hər birinə yemək, içmək, cinsi yaxınlıq və ləzzət mövzusunda yüz kişinin gücü veriləcəkdir.&amp;quot; }}İbn Əbi Şeybə, İbn Hibban və əl-Hakim onu səhih (etibarlı) elan etmişlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;quot;Müsnəd Əhməd ibn Hənbəl&amp;quot;də rəvayət olunmuşdur ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Musnad Ahmad ibn Hanbal]|2= Əbu Hüreyrə (Allah ondan razı olsun) dedi ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurdu:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Cənnət əhlinin dərəcə baxımından ən aşağı olanının yeddi mərtəbəsi olacaq; o, yeddinci mərtəbənin altındakı altıncıda olarkən üç yüz xidmətçisi olacaq, hər səhər və axşam onun qarşısına üç yüz qızıl qab gətiriləcək və hər qabdakı təam digərindəkindən fərqli olacaqdır. O, ilk qabdakı ləzzəti sonuncu qabda da eyni kəskinliklə hiss edəcəkdir. O deyəcək: &#039;Rəbbim! Əgər mənə icazə versəydin, bütün Cənnət əhlini əlimdə olanlarla yedirdər və içirərdim və ondan heç nə əskilməzdi.&#039; Onun cənnət hurilərindən mütləq &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş iki&amp;lt;/b&amp;gt; arvadı olacaq ki, onlardan təkcə birinin taxtı (yatağı) yer üzündəki bir kvadrat mil qədər genişdir.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Əbu əş-Şeyx tərəfindən «əl-Əzəmə»də və əl-Beyhəqi tərəfindən «əl-Bə’s vən-Nüşur» əsərində rəvayət olunmuşdur ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Musnad Ahmad ibn Hanbal]|2= İbn Əbi Ovfa (Allah ondan razı olsun) dedi ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurdu:&lt;br /&gt;
&amp;quot;Cənnət əhlindən olan hər bir kişi dörd min bakirə, səkkiz min kəniz və yüz huri (iri gözlü cənnət qadını) ilə evləndiriləcəkdir. Onların hamısı hər yeddi gündən bir onunla bir araya gələcəklər. Onlar heç bir məxrəqin (məxluqun) bənzərini eşitmədiyi o nəfis səsləri ilə belə deyəcəklər: &#039;Biz əbədi qalanlarıq, əsla qocalmarıq; biz zərif (xoşxasiyyət) olanlarıq, əsla acıdil olmayıq; biz həmişə razı qalanlarıq, əsla qəzəblənmərik; biz sakinlərik (həmişə yanınızdayıq), əsla çıxıb getmərik; nə xoşbəxtdir o kəs ki, biz onun üçünük, o da bizim üçün!&#039;&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Reported in Ma`rifat al-Sahaba and Tarikh Dimashq ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Abu al-Shaykh in al-`Azama and al-Bayhaqi in al-Ba`th wal-Nushur]|2= Hatib ibn Əbi Bəltəə (Allah ondan razı olsun) dedi ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurduğunu eşitdim:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Cənnətdəki mömin &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş iki&amp;lt;/b&amp;gt; arvadla evləndiriləcək; onlardan &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş arvad&amp;lt;/b&amp;gt; axirət qadınlarından, iki arvad isə dünya qadınlarından olacaqdır.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;quot;əs-Sağir&amp;quot; və &amp;quot;əl-Övsat&amp;quot;da, &amp;quot;Sifətül-Cənnə&amp;quot;də və əl-Xatibin &amp;quot;Tarixi Bağdad&amp;quot; əsərində rəvayət olunmuşdur ===&lt;br /&gt;
{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Al-Tabarani in al-Saghir and al-Awsat, Abu Nu`aym in Sifat al-Janna, and al-Khatib in Tarikh Baghdad]|2=Əbu Hüreyrə (Allah ondan razı olsun) dedi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Soruşuldu ki: &amp;quot;Allahın Rəsulu, biz Cənnətdə arvadlarımıza çatacağıqmı (yaxınlıq edəcəyikmi)?&amp;quot; O cavab verdi: &amp;quot;Bir kişi tək bir gündə yüz bakirəyə çatacaqdır.&amp;quot;}}İbn əl-Qeyyim &amp;quot;Hadi əl-Arvah&amp;quot; əsərində, İbn Kəsir isə &amp;quot;əl-Fitən vəl-Məlahim&amp;quot; əsərində Əbu Diya əl-Məqdisinin bunu səhih elan etdiyini qeyd etmişlər. Xaldun əl-Əhdab &amp;quot;Zəvaid Tarixi Bağdad&amp;quot; (100-cü bölmə) əsərində onu səhih (etibarlı) hesab etmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Abbas da buna bənzər bir rəvayət nəql etmişdir. Əl-Heysəmi &amp;quot;Məcmə əz-Zəvaid&amp;quot; əsərində qeyd etdiyi kimi, Əbu Yalə öz &amp;quot;Müsnəd&amp;quot;ində bunu yaxşı bir ravi zənciri ilə (yəni hədisin həsən olması mənasına gəlir) rəvayət etmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Digər əlaqəli hədislər ==&lt;br /&gt;
Məhəmməd çox sayda səhih rəvayətdə Cəhənnəm sakinlərinin əksəriyyətinin arvadlar olduğunu bəyan etmişdir, lakin aşağıdakı hədisə görə:{{Quote| 1= [http://www.webcitation.org/64zXNO08I  Narrated by al-Bayhaqi in al-Ba`th wal-Nushur and Ibn `Asakir in Tarikh Dimashq]|2= &lt;br /&gt;
Allahın Rəsulunun (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurduğunu eşitdim:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Cənnətə daxil oldum və oranın sakinlərinin əksəriyyətinin arvadlar olduğunu gördüm.&amp;quot;}}Şeyx Cəbrayıl Həddad, bunun müsəlman bir kişi şəhidin cənnətdə sahib olacağı bütün arvadlara işarə etdiyini irəli sürmək üçün yuxarıdakı hədisdən sitat gətirmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hədisin etibarlılığı haqqında fətvalar ==&lt;br /&gt;
Şeyx Məhəmməd Saleh əl-Münəccidin &amp;quot;Islam Q&amp;amp;A&amp;quot; veb-saytı 72 bakirə haqqındakı hədisi &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı) dərəcəsi ilə qiymətləndirərək ondan sitat gətirmişdir; orada deyilir:{{Quote|1= [{{Reference archive|1=http://www.islam-qa.com/en/ref/islamqa/8511|2=2011-11-21}} The six blessings of the martyrs]&amp;lt;BR&amp;gt;Shaykh Waleed al-Firyaan, Islam Q&amp;amp;A, Fatwa No. 8511|2= Əl-Miqdam ibn Mədi Kərbdən rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurmuşdur:&lt;br /&gt;
&amp;quot;Şəhidin Allah qatında yeddi mükafatı (neməti) vardır: qanının ilk damlası axdığı andan etibarən günahları bağışlanar; Cənnətdəki yeri ona göstərilər; qəbir əzabından qorunar; Ən Böyük Dəhşət günündə (Qiyamət günündə) əmin-amanlıqda olar; başına elə bir vüqar tacı qoyular ki, onun bircə yaqutu bu dünyadan və onun içindəki hər şeydən daha xeyirlidir; &amp;lt;b&amp;gt;o, yetmiş iki huri (əl-hurul-iyn) ilə evləndirilər&amp;lt;/b&amp;gt;; və öz qohumlarından yetmiş nəfər üçün şəfaət etməsinə icazə verilər.&amp;quot;&lt;br /&gt;
Başqa bir rəvayətə görə, şəhidin Allah qatında altı neməti vardır. Digər rəvayətlərdə isə (bu say) altı, doqquz və ya ondur.&lt;br /&gt;
(&amp;lt;b&amp;gt;Ət-Tirmizi rəvayət etmiş və bunun həsən hədis olduğunu bildirmişdir&amp;lt;/b&amp;gt;. Həmçinin İbn Macə &amp;quot;əs-Sünən&amp;quot;də, Əhməd, Əbdürrəzzaq &amp;quot;əl-Müsənnəf&amp;quot;də, ət-Təbərani &amp;quot;əl-Kəbir&amp;quot;də və Səid ibn Mənsur &amp;quot;əs-Sünən&amp;quot;də rəvayət etmişlər).}}Onlayn bir İslam akademiyası olan &amp;quot;SunniPath&amp;quot;də Şeyx Cəbrayıl Həddad bu hədisi qeyd edərək belə deyir:{{Quote|1=[http://www.webcitation.org/64zXNO08I How Many Wives Will The Believers Have In Paradise?]&amp;lt;BR&amp;gt;Shaykh Gibril Haddad, SunniPath.com, Question ID:4828|2=Daha güclü hədislər möminlərin iki arvadı olacağına işarə edir; Buxari və Müslimdə Əbu Hüreyrədən nəql olunan rəvayətdə Peyğəmbər (ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun) belə buyurmuşdur: &amp;quot;Onlardan hər birinin iki arvadı olacaq; hər iki arvadın baldır sümüyünün iliyi ətin altından parıldayaraq görünəcəkdir və bütün Cənnətdə tək bir subay kişi olmayacaqdır.&amp;quot; Onların Cənnətdə yüzə qədər kənizi (cariyəsi) olacaq, şəhidlərin isə &amp;lt;b&amp;gt;yetmiş iki arvadı&amp;lt;/b&amp;gt; olacaqdır; bu rəqəmlər dəqiq kəmiyyətdən ziyədə çoxluğa işarə edir, Allah isə ən yaxşısını bilir.}}Müfti İbrahim Desainin &amp;quot;AskImam&amp;quot; veb-saytı hədisin bir çox fərqli səhih (etibarlı) və həsən (yaxşı) versiyalarını qeyd edərək belə demişdir:{{Quote| 1=[http://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.islam.tc%2Fcgi-bin%2Faskimam%2Fask.pl%3Fq%3D7007%26act%3Dview&amp;amp;date=2012-01-09&amp;lt;!-- http://www.islam.tc/cgi-bin/askimam/ask.pl?q=7007&amp;amp;act=view --&amp;gt; The number of Hoors (70 or more) in Jannah for a Shaheed or a Jannathi is fixed by which hadeeth, and in which book]&amp;lt;BR&amp;gt;Mufti Ebrahim Desai, Ask-Imam, Question No. 7007, October 29, 2002|2=Şəhid üçün 70 və ya daha çox hurinin olması bir neçə səhabə (Allah onlardan razı olsun) tərəfindən rəvayət edilmişdir; onlardan bəziləri bunlardır:&lt;br /&gt;
1. Seyyiduna Miqdad ibn Mədi Kərb (Allah ondan razı olsun) – İmam ət-Tirmizi öz &amp;quot;Sünən&amp;quot;ində (Hədis 1663) qeyd etmişdir. İmam ət-Tirmizi bu hədisi &amp;lt;b&amp;gt;Səhih (etibarlı)&amp;lt;/b&amp;gt; olaraq təsnif etmişdir.&lt;br /&gt;
2. Seyyiduna Ubada ibn əs-Samit (Allah ondan razı olsun) – İmam Əhməd öz &amp;quot;Müsnəd&amp;quot;ində (Hədis 17117), İmam əl-Bəzzar öz &amp;quot;Müsnəd&amp;quot;ində və İmam ət-Təbərani &amp;quot;əl-Mucəmul-Kəbir&amp;quot; əsərində qeyd etmişlər (Məcmə əz-Zəvaid, cild 5, səh. 293). Hafiz əl-Munziri (r.a) &amp;quot;Müsnəd Əhməd&amp;quot;in ravi zəncirini &amp;lt;b&amp;gt;Həsən (yaxşı/etibarlı)&amp;lt;/b&amp;gt; olaraq təsnif etmişdir (ət-Tərğib, cild 2, səh. 320). Hafiz əl-Heysəmi (r.a) isə &amp;quot;Müsnəd Əhməd&amp;quot; və &amp;quot;ət-Təbərani&amp;quot;dəki ravillərin hamısının &amp;lt;b&amp;gt;etibarlı&amp;lt;/b&amp;gt; olduğunu bildirmişdir.&lt;br /&gt;
Və ən doğrusunu Allahu Təala bilir.&lt;br /&gt;
Mövlana Məhəmməd ibn Mövlana Harun Abbasommar HƏDİS İXTİSAS FAKULTƏSİ }}&lt;br /&gt;
==Həmçinin bax==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[Azərbaycanca Yazılar - Articles in Azerbaijani|Azərbaycanca Yazılar (Articles in Azerbaijani)]]&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Houri (Heavenly Virgin)|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
==Xarici keçidlər==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
;;Məqalələr&lt;br /&gt;
;*{{external_link|url=http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/538.htm |title=&#039;72 Qara Gözlü Bakirə&#039;: Şəhidlərin Mükafatları Haqqında Müsəlman Debatı |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/538.htm&amp;amp;date=2012-02-23 |archivedate=2012-02-23 |deadurl=no|language=en}}&lt;br /&gt;
;*{{external_link|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2329/does-the-koran-really-promise-islamic-martyrs-72-virgins |title=Quran həqiqətənmi İslam şəhidlərinə 72 bakirə vəd edir? |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.straightdope.com/columns/read/2329/does-the-koran-really-promise-islamic-martyrs-72-virgins&amp;amp;date=2012-02-23 |archivedate=2012-02-23 |deadurl=no}}&lt;br /&gt;
;*{{external_link|url=http://www.answering-islam.org/Responses/Abualrub/allah_brothel.htm |title=Siz Allahın Fahişəxanasına Dəvət Almısınızmı? |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.answering-islam.org/Responses/Abualrub/allah_brothel.htm&amp;amp;date=2012-02-23 |archivedate=2012-02-23 |deadurl=no|language=en}}&lt;br /&gt;
;*{{external_link|url=http://www.answering-islam.org/Quran/Versions/078.033.html |title=Müsəlman Mastektomiyası və ya Yox Olan Döşlərin Möcüzəsi |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://www.answering-islam.org/Quran/Versions/078.033.html&amp;amp;date=2012-02-23 |archivedate=2012-02-23 |deadurl=no}}&lt;br /&gt;
;;Videolar&lt;br /&gt;
;*{{external_link|url=http://weaselzippers.typepad.com/blog/2009/09/video-saudi-cleric-extols-the-virtues-of-allahs-virgins-in-paradise-they-are-white-women-who-are-men.html |title=Səudiyyəli Din Xadimi Allahın Cənnətdəki Bakirələrinin Fəzilətlərini Mədh Edir: &amp;quot;Onlar Heyz Olmayan, Nəcisdən, Sidikdən və Bəlğəmdən Uzaq Olan Ağbəniz Qadınlardır&amp;quot; |archiveurl=http://www.webcitation.org/query?url=http://weaselzippers.typepad.com/blog/2009/09/video-saudi-cleric-extols-the-virtues-of-allahs-virgins-in-paradise-they-are-white-women-who-are-men.html&amp;amp;date=2012-02-23 |archivedate=2012-02-23 |deadurl=no|language=en}}&lt;br /&gt;
;*[http://www.youtube.com/watch?v=B5pqQIyQfa8 Allah Yolunda Şəhid Olanları 72 Arvad Gözləyir: Həmas TV-nin Xütbəsində Sitat Gətirilən Altı Mükafat]&lt;br /&gt;
;*[http://www.youtube.com/watch?v=Zb326lP5RPg Qara Gözlü Bakirələr Cənnətdə Müsəlman Şəhidləri Qarşılayır] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==İstinadlar==&lt;br /&gt;
{{Reflist|30em}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;br /&gt;
{{page_title|72 Huri (Bakirə)}}&lt;br /&gt;
[[ru:72 девственницы]]&lt;br /&gt;
{{DEFAULTSORT:72_Huri_(Bakirə)}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=%C4%B0slam_h%C3%BCququnda_u%C5%9Faq_evliliyi&amp;diff=140932</id>
		<title>İslam hüququnda uşaq evliliyi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=%C4%B0slam_h%C3%BCququnda_u%C5%9Faq_evliliyi&amp;diff=140932"/>
		<updated>2026-04-06T16:18:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Child marriage.jpg|thumb|11 yaşlı Qulan Heydər, 40 yaşlı Faiz Məhəmmədlə evlənmişdir. O, müəllimə olmağı arzulayırdı, lakin nişanlandıqdan sonra dərslərini tərk etməyə məcbur qaldı. Foto &amp;quot;New York Times Magazine&amp;quot; jurnalındandır.]]Uşaq yaşda nikahlar İslam hüququnun formalaşma dövründən bəri onun bir hissəsi olmuşdur, hərçənd müasir dövrdə müsəlmanların çoxu bu faktdan xəbərsizdir və islahatçılar buna qarşı çıxırlar. İslam fiqhinin əsas məzhəbləri həddi-büluğa çatmamış uşağın atası tərəfindən və razılığı olmadan nikah müqaviləsinin bağlana biləcəyi barədə həmfikir idilər. Onlar bu baxışı müxtəlif şəkildə Məhəmmədin [[Aişənin yaşı|Aişə]] ilə evliliyinə, səhabələrin (tərəfdarların) nümunəsinə və Qurana (xüsusilə [https://quran.az/65/4?t=4 Quran 65:4] ayəsinə) əsaslandırırdılar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Maliki və Şafii məzhəbləri, əksini göstərən hədis sübutlarına rəğmən, hətta həddi-büluğa çatmış bakirə qızın da atası tərəfindən icbari şəkildə nikahlanmasına icazə verirdilər. Ailə, nişanlı qızı nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə) üçün təhvil verməli idi; bu, hər hansı konkret yaşla deyil, qızın fiziki zərər görmədən cinsi əlaqəyə dözə biləcəyi qənaətinə gəlindikdə baş tuturdu (buna baxmayaraq, İbn Hənbəl, Ayişənin Məhəmmədlə nikahının tamamlanması nümunəsinə görə doqquz yaşı qeyd etmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hənəfi məzhəbi (və bəzi Hənbəlilər) qıza həddi-büluğa çatdıqda ağlabatan müddət ərzində nikahı ləğv etmək seçimi verirdi, lakin nikah atası və ya (Hənəfilərə görə) babası tərəfindən bağlanmışdısa, bu hüquq keçərli deyildi. Bəzi Quran müfəssirləri Quranı elə təfsir edirdilər ki, yalnız həddi-büluğa çatmış qadınlar nikah müqaviləsi bağlaya bilər, lakin əksəriyyət azyaşlıların nikahına icazə verildiyini düşünürdü. Həmin dövrdə Bizanslılar qızların on üç yaşından etibarən ərə verilməsinə, Sasani farsları isə on iki yaşından nikahın tamamlanmasına (cinsi əlaqəyə) icazə verirdilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu gün bir çox müasir müsəlman ölkəsi nikah üçün minimum yaşı artırmaq, bir çox hallarda qızlar üçün 16 və ya 18 yaş həddini müəyyən etmək (hərçənd çox vaxt qanun boşluqları və ya səmərəsiz icra mexanizmləri mövcud olur) və icbari nikahın qarşısını almaq üçün qanunvericilik aktları qəbul etmişdir. Bu addımlar çox vaxt İslam alimlərinin müqaviməti (bəzən isə dəstəyi) ilə qarşılanır. Bir çox müsəlman kampaniya qrupları və xeyriyyə təşkilatları bu islahat prosesində iştirak etmişdir və risk altında olanlara yardım etməyə davam edirlər (yardım mənbələrini ehtiva edən [[Məcburi nikah]] məqaləsinə baxın).&amp;lt;ref&amp;gt;Məsələn, [https://www.mwnuk.co.uk/Forced_Marriage_7_factsheets.php Muslim Women&#039;s Network UK] və [https://preventforcedmarriage.org/forced-marriage-overseas-pakistan/ Tahirih Justice Center Forced Marriage Initiative]&amp;lt;/ref&amp;gt; Fəallarla əməkdaşlıq çərçivəsində, 2019-cu ildə Qahirədəki Əl-Əzhər Universitetinin Baş İmamının müavini, nikahın qarşılıqlı razılığa əsaslanmasını və minimum yaş həddinin 18 olaraq təyin edilməsini tələb edən bir fətva verdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.theguardian.com/global-development/2019/jun/21/senior-islamic-cleric-issues-fatwa-against-child-marriage Yüksək rütbəli İslam alimi uşaq nikahlarına qarşı fətva verdi] - Guardian.com&amp;lt;/ref&amp;gt; Unicef bildirir ki, uşaq nikahlarının yayılma dərəcəsi qlobal miqyasda azalmaqdadır, lakin buna baxmayaraq hələ də geniş yayılmışdır (buna dünyanın bəzi bölgələrində qeyri-müsəlman əhali arasındakı hallar da daxildir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
BMT uşaq nikahlarını insan hüquqlarının pozulması hesab edir və 2030-cu ilə qədər onu tamamilə aradan qaldırmağı hədəfləyir. Qız uşaqları həyat yoldaşı tərəfindən sui-istifadəyə və uşaq yaşda hamiləliyə qarşı həssasdırlar ki, bu da onların sağlamlığını və gələcəyini ciddi şəkildə təhlükə altına qoyur. Unicef kimi təşkilatlar çox gənc qızlar və yeniyetmələr üçün vaginal cinsi əlaqənin tibbi riskləri barədə xəbərdarlıq edirlər; bura təhlükəsiz doğum üçün çanaq sümüklərinin çox dar olması və hətta bir neçə klassik İslam alimi tərəfindən qeyd olunan əl-ifda (fistula, uşaqlıq yolu ilə düz bağırsaq arasındakı divarın cırılması) riski daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Dini yazılarda ==&lt;br /&gt;
Müfəssirlər (Quran şərhçiləri) və fəqihlər (İslam hüquqşünasları) nikah yaşını müzakirə edərkən bir sıra Quran ayələrini nəzərdən keçirmişlər. Mühüm ayələrdən biri, hamiləlik halında atalığa dair şübhələrin qarşısını almaq üçün qadının yenidən ərə getməzdən əvvəl gözləməli olduğu &amp;quot;İddət&amp;quot; (العدة) müddəti ilə bağlı olan [https://quran.az/65/4?t=4 Quran 65:4] ayəsidir (bax: [https://quran.az/2/228?t=1 Quran 2:228]). Ayə, müxtəlif səbəblərdən, məsələn, menopoz kimi hallara görə aybaşı (heyz) olmayan qadınlar üçün boşanmadan sonrakı gözləmə müddətini müəyyən edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayədə qeyd olunan ssenarilər arasında &amp;quot;hələ aybaşı olmamış olanlar&amp;quot; ifadəsi də yer alır. Fəqihlər və müfəssirlər bunu ilk aybaşısını görmək üçün hələ çox gənc olanlara aid edirdilər. Digər bir ayə, [https://quran.az/33/49?t=1 Quran 33:49] isə izah edir ki, əgər keçmiş ər nikahı tamamlamayıbsa (cinsi əlaqədə olmayıbsa), gözləmə müddəti yoxdur. Bu əsasda, sözügedən ayənin həddi-büluğa çatmamış qızlarla nikah müqaviləsi bağlanmasına icazə verdiyi başa düşülürdü.{{Quote|{{Quran|65|4}}|Qadınlarınızdan daha aybaşıdan ümidini kəsmiş olanlara gəlincə — əgər şübhə etsəniz, onların gözləmə müddəti üç aydır, &amp;lt;i&amp;gt;həmçinin hələ aybaşı olmamış olanlar üçün&amp;lt;/i&amp;gt; də bu müddət keçərlidir. Hamilə olanların müddəti isə uşaqlarını dünyaya gətirənə qədərdir. Kim Allahdan qorxsa, Allah onun işini asanlaşdırar.}}Ən geniş yayılmış islahatçı təfsirə görə, &amp;quot;hələ aybaşı olmamış olanlar&amp;quot; ifadəsi aybaşı dövrü xəstəlik səbəbindən pozulmuş qadınlara aiddir. Digər bir yanaşmaya görə isə, bu, aybaşısı gecikən və hamilə olub-olmadığı bilinməyən qadınlara aiddir, hərçənd digərləri qeyd edirlər ki, bu daha tipik ssenari Quran 2:228 ayəsinin məqsədidir. Qurandakı bu hökmlər, Talmuda müzakirə edilən qadınlar və gənc qızlar üçün 3 aylıq gözləmə müddətinə əsaslanır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.sefaria.org/Yevamot.35a.2?lang=bi Yevamot 35a], though see also the opinion in [https://www.sefaria.org/Kiddushin.41a.9?lang=bi Tracate Kiddushin 41a], which allows a father to betroth his daughter when she is a young woman, but not when she is still a minor.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni zamanda, müfəssirlər və fəqihlər &amp;quot;nikah [yaşına] çatan&amp;quot; (bəlağu n-nikah) yetimlərin mülkiyyətindən bəhs edən [https://quran.az/4/6?t=1 Quran 4:6] ayəsini də nəzərdən keçirmişlər. Bu gün bəzi müsəlman islahatçılar bunu nikah müqaviləsi üçün minimum yaş həddinin həddi-büluq dövrü kimi təyin edilməsi kimi təfsir edirlər, hərçənd bu, ənənəvi təfsir deyildi (aşağıya baxın).{{Quote|{{Quran|4|6}}|Yetimləri yetkinlik yaşına çatana qədər imtahana çəkin. Əgər onların həddi-büluğa çatdıqlarını görsəniz, mallarını özlərinə qaytarın. [...]}}Onlar həmçinin qadınlarla və kölələrlə ([https://web.archive.org/web/20260311150246/https://v2.azleks.az/dictionary/cariye cariyə] (ərəbcə) və ya [https://web.archive.org/web/20260311150620/https://v2.azleks.az/dictionary/keniz kəniz] (farsca)) evlənmək barədə əmrlər verən bir sıra digər ayələri, məsələn, [https://quran.az/4/3?t=4 Quran 4:3] və [https://quran.az/24/32?t=1 Quran 24:32] ayələrini də müzakirə etmişlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təfsirlər (Quran şərhçiləri) ===&lt;br /&gt;
Karolin Bo özünün &amp;quot;Erkən İslam Hüququnda Azyaşlıların Nikahı&amp;quot; kitabında Quran müfəssirlərinin maliyyə və hüquqi məsuliyyət baxımından yetkinlik yaşı barədə rəylərini təsvir edir. Onları xüsusilə yuxarıda sitat gətirilən və yetimlərin mülkiyyətini onlara təhvil verməzdən əvvəl &amp;quot;nikah yaşına çatana&amp;quot; (bəlağu əl-nikah) qədər imtahan edilməsini qeyd edən Quran 4:6 ayəsi maraqlandırırdı. Onlar həmçinin eyni ayədəki &amp;quot;ağıllı qərar vermə qabiliyyəti&amp;quot; (rüşd) anlayışına nələrin daxil olduğunu da müzakirə etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, Leiden: Brill, 2017, pp. 44-46&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bo müşahidə edir ki, əl-Sələbi və ondan əvvəlki ət-Təbəri (müxtəlif səhabələrə istinadən) kimi bir çox şərhçi Quran 4:6-dakı bulūgh l-nikāḥ (adətən &amp;quot;nikah [yaşına] çatmaq&amp;quot; kimi tərcümə olunur, hərçənd nikah hərfi mənada nikahın tamamlanması və ya cinsi əlaqə deməkdir) ifadəsini bulūgh al-ḥulum (&amp;quot;həddi-büluğa çatmaq&amp;quot;) ilə eyniləşdirmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 44-47, including footnote 117&amp;lt;/ref&amp;gt; Keçia Əli də oxşar şəkildə qeyd edir ki, bu eyniləşdirmə hüquqşünaslar (fəqihlər) tərəfindən atanın öz oğlunu və ya qızını artıq nikah müqaviləsinə məcbur edə bilməyəcəyi hədd kimi qəbul edilmişdir (aşağıdakı &amp;quot;İslam Hüququ&amp;quot; bölməsinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Fəqihlər Quranda nikah yaşı üçün heç bir qəti göstərici görməsələr də, Bo insanların neçə yaşında evlənə biləcəyinə dair Qurandakı mövqe barədə bəzi birmənalı sübutların ola biləcəyini irəli sürür. O, ət-Təbərinin [https://quran.az/2?t=2 Quran 2:236-237] ayələrinin azyaşlılara deyil, yalnız qadınlara (nisa) aid olduğu barədə arqumentini qeyd edir (hərçənd bu ayələr nikah müqaviləsi ilə nikahın tamamlanması arasında uşaq nikahları üçün xarakterik olan əhəmiyyətli bir zaman fasiləsinin olduğunu nəzərdə tutur). Əl-Qurtubi də oxşar şəkildə [https://quran.az/4/3 Quran 4:3] ilə bağlı arqument gətirir ki, nisa termini qadın həddi-büluğa çatdıqdan sonra istifadə olunur.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 47-48&amp;lt;/ref&amp;gt; Əslində isə &amp;quot;nisa&amp;quot; sözü Quranda bir sıra digər ayələrdə ümumiyyətlə qadın cinsindən olanlar üçün istifadə olunur (&amp;quot;Quranda uşaq nikahı&amp;quot; bölməsinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/65/4?t=1 Quran 65:4] ayəsi ilə bağlı ət-Təbəri və əl-Qurtubi &amp;quot;hələ aybaşı olmamış olanlar&amp;quot; ifadəsinin aybaşı görmək üçün çox gənc olanlara aid olduğu rəyini qeyd edirlər. Ət-Təbəri deyir: &amp;quot;Eyni qayda, ərləri onlarla nikahı tamamladıqdan (cinsi əlaqədən) sonra boşayarlarsa, çox gənc olduqları üçün aybaşı olmayan qızların iddəti üçün də keçərlidir.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;See al-Tabari&#039;s tafsir for Q. 65:4 translated by Islamqa.info [https://islamqa.info/en/answers/12708/is-it-acceptable-to-marry-a-girl-who-has-not-yet-started-her-menses Is it acceptable to marry a girl who has not yet started her menses?]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;See altafsir.com for the Arabic commentaries on Q. 65:4 by [https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=5&amp;amp;tSoraNo=65&amp;amp;tAyahNo=4&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;Page=3&amp;amp;Size=1&amp;amp;LanguageId=1 al-Qurtubi] (who says it means prepubescent girls, al-saghirah), and [https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=1&amp;amp;tSoraNo=65&amp;amp;tAyahNo=4&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;Page=2&amp;amp;Size=1&amp;amp;LanguageId=1 al-Tabari] (who says it refers to young girls, al-jawari, or virgins ʾabkār, or those who had not reached menstruation)&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, Bo qeyd edir ki, ət-Təbəri və əl-Qurtubi bu ayənin aybaşı dövrü pozulmuş qadınlara aid olduğu barədə rəyləri də xəbər verirlər. O, müşahidə edir ki, İbn əl-Ərəbi isə əksinə, Quran 65:4-ün həddi-büluğa çatmamış qızlara (&#039;&#039;əs-sağirə&#039;&#039;) aid olduğu mövzusunda qətidir və İbn Qüdamə kimi, bunu bir kişinin həddi-büluğa çatmamış qızı ilə nikah müqaviləsi bağlaya biləcəyinə dair sübut kimi qəbul edir.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 47-8&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir və əl-Cəlaleynə məxsus məşhur klassik təfsirlər ingilis dilində mövcuddur və aşağıda onlardan sitat gətirilir. Hər iki təfsir bildirir ki, Quran 65:4 ayəsindəki &amp;quot;hələ aybaşı olmamış olanlar&amp;quot; ifadəsi həddi-büluğa çatmamışlara (&#039;&#039;əs-sağirə&#039;&#039;) aiddir. Bu ayənin nazil olma şəraiti (əs-səbəbi-nüzul) haqqındakı ənənəvi rəvayətdə deyilir ki, Məhəmməddən &amp;quot;çox gənc olanlar, çox yaşlı olanlar və hamilə olanlar&amp;quot;ın iddəti barədə soruşulmuşdu.&amp;lt;ref&amp;gt;[Azbab al-Nazul by al-Wahidi for Quran 65:4] - altafsir.com&amp;lt;/ref&amp;gt; Bir çox digər təfsirlərdə də oxşar fikirlər qeyd olunur (&amp;quot;Quranda uşaq nikahı&amp;quot; bölməsinə baxın). Həmçinin, bu ayə ilə bağlı müxtəlif səhabə və tabiinlərə aid edilən, eləcə də tanınmış təfsir və fiqh mətnlərindən götürülmüş geniş tərcümə olunmuş sitatlar toplusu internetdə mövcuddur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://theislamissue.wordpress.com/2021/09/19/q65-4-the-verse-of-child-marriage/ Q65.4: The verse of child marriage]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{quote |1=[http://www.tafsir.com/default.asp?sid=65&amp;amp;tid=54196 Exegesis on (Qur&#039;an 65:4)]&amp;lt;BR&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir |2= Uca Allah menopoz dövründə olan (aybaşıdan kəsilmiş) qadının gözləmə müddətinə aydınlıq gətirir. Bu, yaşının çox olması səbəbindən aybaşısı dayanmış qadındır. Onun iddəti, &amp;quot;əl-Bəqərə&amp;quot; surəsindəki ayəyə əsaslanan (bax: 2:228) və aybaşı görənlər üçün nəzərdə tutulan üç aybaşı dövrü əvəzinə, üç aydır. &amp;lt;b&amp;gt;Eyni qayda, hələ aybaşı yaşına çatmamış gənclər (kiçiklər) üçün də keçərlidir.&amp;lt;/b&amp;gt; Onların da iddəti, menopozda olanlar kimi üç aydır. Onun (Allahın) buyurduğunun mənası budur.}}{{Quote|1=[http://altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=74&amp;amp;tSoraNo=65&amp;amp;tAyahNo=4&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;UserProfile=0 Qur&#039;an 65:4]&amp;lt;BR&amp;gt;Tafsir al-Jalalayn|2= Və (hər iki halda allā&#039;ī və ya allā&#039;i kimi oxunan) qadınlarınızdan artıq aybaşı olacağına ümid etməyənlərə gəlincə — əgər onların gözləmə müddəti barədə hər hansı şübhəniz varsa, onların müəyyən edilmiş [gözləmə] müddəti üç aydır; &amp;lt;b&amp;gt;həmçinin gənc olduqlarına görə hələ aybaşı olmamış olanlar üçün də bu müddət [eyni ilə] üç aydır&amp;lt;/b&amp;gt; — hər iki hal həyat yoldaşı vəfat etmiş olanlardan başqalarına aiddir; belələri [vəfat edənlərin yoldaşları] üçün gözləmə müddəti bu ayədə buyurulub: onlar dörd ay on [gün] gözləməlidirlər [Quran 2:234]. Hamilə olanların müddəti, yəni boşanma və ya ölüm halında müəyyən edilmiş [gözləmə] müddətinin başa çatması, uşaqlarını dünyaya gətirdikləri zamandır. Kim Allahdan qorxsa, Allah həm bu dünyada, həm də axirətdə onun işini asanlaşdırar.}}Camaat-i İslami hərəkatının qurucusu Əbül Əla Mövdudi (vəfaut 1979) daha da irəli gedərək qeyd etmişdir ki, bu ayə həddi-büluğa çatmamış qızlarla nikahın tamamlanmasının (cinsi əlaqənin) icazəli olduğunu sübut edir:{{Quote|Tafsir of al-Maududi for Quran 65:4|Burada bir faktı yadda saxlamaq lazımdır ki, Quranda verilən izahatlara görə, gözləmə müddəti məsələsi yalnız nikahın tamamlandığı (cinsi əlaqənin baş verdiyi) qadınlara münasibətdə yaranır; çünki nikah tamamlanmazdan əvvəl boşanma baş verərsə, heç bir gözləmə müddəti yoxdur (əl-Əhzab: 49). Buna görə də, hələ aybaşı olmamış qızlar üçün gözləmə müddətinin qeyd edilməsi açıq şəkildə sübut edir ki, qızın bu yaşda ərə verilməsi nəinki icazəlidir, həmçinin ərin onunla nikahı tamamlaması (cinsi əlaqədə olması) da icazəlidir. İndi isə aydındır ki, heç bir müsəlmanın Quranın icazəli saydığı bir şeyi qadağan etmək hüququ yoxdur.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Məhəmmədin Aişə ilə evliliyi ===&lt;br /&gt;
{{Main|Aişənin yaşı}}Aişə (təqr. 613/614 – təqr. 678)&amp;lt;ref name=&amp;quot;Siddiqui2&amp;quot;&amp;gt;Al-Nasa&#039;i 1997, p. 108&amp;lt;/ref&amp;gt; və ya عائشة (həmçinin A&#039;ishah, Aisyah, Ayesha, A&#039;isha, Aishat və ya Aishah kimi transliterasiya olunur), çox sayda səhih hədisə görə, 6 və ya 7 yaşında ikən Məhəmməd ilə evləndirilmiş və nikah (cinsi əlaqənin baş tutması), Aişənin 9 və ya 10 yaşı olanda, o zaman 53 yaşında olan Məhəmməd tərəfindən tamamlanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə, Peyğəmbər (ﷺ) Mədinəyə yola düşməzdən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il və ya buna yaxın qaldı və sonra Aişə altı yaşında bir qız ikən onunla evləndi, doqquz yaşı olanda isə bu nikahı (cinsi əlaqə) tamamladı. {{Bukhari|||3896|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Aişə rəvayət edir: &amp;quot;Peyğəmbər onunla altı yaşında evləndi, doqquz yaşında isə cinsi əlaqə (nikah) baş tutdu. Aişə onunla doqquz il (yəni, Peyğəmbərin vəfatına qədər) birlikdə yaşadı.&amp;quot; {{Bukhari|||5133|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir: &amp;quot;Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) mənimlə altı yaşımda evləndi və doqquz yaşım olanda mən onun evinə gəlin köçdüm.&amp;quot; {{Muslim||1422b|reference}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Aişə dedi: &amp;quot;Allahın Rəsulu mənimlə yeddi yaşım olanda evləndi.&amp;quot; (Ravi Süleyman dedi: &amp;quot;Və ya altı yaşında.&amp;quot;) {{Abu Dawud||2121|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Mənbələrin çoxu cinsi əlaqənin (nikah) doqquz yaşında baş tutduğunu, biri isə on yaşında ola biləcəyini qeyd edir; Bax: Denise Spellberg (1996), &#039;&#039;Siyasət, Gender və İslami Keçmiş: Aişə Bint Əbu Bəkr İrsi&#039;&#039;, Kolumbiya Universiteti Nəşriyyatı, &amp;lt;nowiki&amp;gt;ISBN 978-0231079990&amp;lt;/nowiki&amp;gt;, səh. 39–40.&amp;lt;/ref&amp;gt; Uşaq nikahları ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən bu mövzu müasir apologetik (müdafiə xarakterli) ədəbiyyatda və ictimai müzakirələrdə böyük maraq doğurur. Aişənin Məhəmmədlə erkən yaşda evliliyi, həmçinin hüquqşünas Şafinin atanın bakirə qızını ərə vermək hüququ ilə bağlı müzakirələrində də yer almışdır. Onun nikah (cinsi əlaqə) zamanı doqquz yaşında olmasına İbn Hənbəlin eyni hüquq, habelə yetimlər üçün minimum evlilik və cinsi əlaqə yaşı haqqındakı müzakirələrində də toxunulur (aşağıdakı nikah bölməsinə və həmçinin &amp;quot;Məcburi nikah&amp;quot; məqaləsinə baxın). Sonradan, hətta digər fiqh məktəbləri də məcburiyyət məsələlərinə dair müzakirələrdə Aişə hədisindən istifadə etməyə başladılar.&amp;lt;ref&amp;gt;Baugh writes, &amp;quot;If at first the non-Shāfiʿīs held out against inserting the report of ʿĀʾisha into this discussion, they later gave way, and other proof texts such as the ayyim/bikr hadith would eventually be cast aside. By the time of the Ḥanbalī Ibn Qudāma, the only text given any real emphasis is the ʿĀʾisha report.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, p. 205&amp;lt;/ref&amp;gt; O dövrün Ərəbistanında gənc yaşda evlilik qeyri-adi bir hal deyildi və Aişənin Məhəmmədlə evliliyi siyasi xarakter daşıya bilərdi, çünki atası Əbu Bəkr cəmiyyətdə nüfuzlu bir şəxs idi.&amp;lt;ref&amp;gt;Afsaruddin, Asma (2014). &amp;quot;ʿĀʾisha bt. Abī Bakr&amp;quot;. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. &#039;&#039;[http://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 Encyclopaedia of Islam]&#039;&#039; (3 ed.). Brill Online. Retrieved 2015-01-11&amp;lt;/ref&amp;gt; Əbu Bəkr isə, öz tərəfindən, Aişə vasitəsilə ailələrini evliliklə birləşdirərək Məhəmmədlə özü arasındakı qohumluq bağlarını daha da möhkəmləndirməyə çalışmış ola bilərdi. Misirli-amerikalı islamşünas Leyla Əhməd qeyd edir ki, Aişənin Məhəmmədlə nişanlanması və evliliyi İslam ədəbiyyatında adi bir hal kimi təqdim olunur və bu, həmin dövrdə uşaqların özlərindən yaşca böyük şəxslərlə evləndirilməsinin qeyri-adi olmadığını göstərə bilər.&amp;lt;ref&amp;gt;Ahmed, Leila (1992). &#039;&#039;Women and Gender in Islam: Historical Roots of a Modern Debate&#039;&#039;. Yale University Press. p. 51-54. &amp;lt;nowiki&amp;gt;ISBN 978-0300055832&amp;lt;/nowiki&amp;gt;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Aişənin yaşına dair revizionist müzakirələr ====&lt;br /&gt;
Aişənin yaşı əvvəlki alimlər tərəfindən mübahisə mövzusu edilməsə də, bəzi müasir islamşünaslar Aişənin Məhəmməd ilə cinsi əlaqəsi zamanı yaşının doqquz qəməri ildən daha çox olduğu ideyasını irəli sürməyə cəhd etmişlər. Aişənin özünün verdiyi şahidlikləri əks etdirən Səhih hədislərin yanlış olduğu qəbul edilir və fərqli yaşları hesablamaq üçün dolayı mənbələrdən, habelə mübahisəli tarixləndirmə üsullarından istifadə olunur. Bu müxtəlif üsullar cinsi əlaqə zamanı Aişə üçün 12, 14, 15, 17, 18 və 21 kimi bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən bir neçə yaş həddinin təklif edilməsinə səbəb olmuşdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu revizionist (yenidən baxılmış) perspektivlər geniş şəkildə beş kateqoriyaya bölünə bilər, o cümlədən: (1) Hişam ibn Urvəni və İraq ravilərini etibardan salanlar, (2) səhih hədisləri təkzib etmək üçün qeyri-səhih məlumatlardan istifadə edənlər, (3) birbaşa şahidliklər əvəzinə dolayı sübutlara üstünlük verənlər və ya (4) konkret tarixlər və yaş haqqındakı bəyanatlar əvəzinə &amp;quot;qeyri-dəqiq&amp;quot; tarixləndirmə və yaş hesablamalarına üstünlük verənlər. Lakin bu revizionist yanaşmalar, ümumiyyətlə, əsas İslam təsisatları tərəfindən qəbul edilmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &amp;quot;Cinsi əlaqə&amp;quot; sözü (ifadəsi) ilə bağlı revizyonist mübahisələr ====&lt;br /&gt;
Səhih Buxari-dəki bir hədisdə Aişə, Məhəmmədlə altı yaşında evləndiyini və doqquz yaşına çatdıqda nikahın tamamlandığını (zifafın baş tutduğunu) bildirir. Bu və buna bənzər hədislərin doğurduğu nəticələr, son dövrlərdə bəzi müasir İslam alimləri tərəfindən mübahisə mövzusuna çevrilmişdir. Onlar bu hədislərdə işlədilən ifadələrin əslində cinsi yaxınlığa istinad etmədiyi fikrini irəli sürməyə çalışırlar. Belə bir oxunuşun tarixi, linqvistik və ya ənənəvi pretsedenti olmasa da, buna baxmayaraq müəyyən bir populyarlıq qazanmışdır. Lakin bu cür yeni şərhlər, eynilə Aişə üçün fərqli bir yaş irəli sürməyə çalışan digər yanaşmalar kimi, əsas İslam mərkəzləri və qurumları tərəfindən ümumiyyətlə qəbul edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gemini-ın cavabı:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədislərdə işlədilən terminlər udxilath və bana biha ifadələridir və bu sözlər istifadə olunduğu kontekstlərdə &amp;quot;onunla cinsi əlaqədə oldu&amp;quot; mənasından başqa heç bir mənaya yol vermir. Bu mətnlərin cinsi olmayan şəkildə yenidən yozulmasına şərait yaradan əsas amillər qərəzli ingilis dili tərcümələri (xüsusən Dr. Muhsin Xanın tərcümələri), habelə Məhəmməd doqquz yaşlı bir uşaqla yatdığını və ya onu [[İslam hüququnda zorlanma|zorladığını]] etiraf etməyə qarşı ümumi və bəlkə də anlaşılan istəksizlikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Uşaq evliliyi və Məhəmmədin səhabələri ===&lt;br /&gt;
7-ci əsrdə (həm Ərəbistanda, həm də ondan kənarda) uşaq evliliyinin adi hal olması səbəbindən, Məhəmmədin bir çox səhabəsi (yoldaşı, tərəfdarı) də uşaq evliliyi etmişdir. Bunlar arasında ən diqqətçəkənlər: Ümmü Gülsümlə o, 10-12 yaşlarında ikən evlənən (baxmayaraq ki, bəzi mənbələr onun cəmi 5 yaşında olduğunu qeyd edir)&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;Ömər, Əlidən qızı Ümmü Gülsümün əlini (evlənmək üçün) istədi. Əli cavab verdi ki, &#039;o, hələ həddi-büluğ yaşına çatmayıb&#039;. Ömər dedi: &#039;Allaha and olsun ki, bu doğru deyil. Sən onun mənimlə evlənməsini istəmirsən. Əgər o, azyaşlıdırsa, onu mənim yanıma göndər&#039;. Beləliklə, Əli qızı Ümmü Gülsümə bir paltar verdi və ondan Ömərin yanına gedib atasının bu paltarın nə üçün olduğunu bilmək istədiyini deməsini xahiş etdi. Qız Ömərin yanına gəlib ismarışı çatdırdıqda, Ömər onun əlindən tutdu və zorla özünə tərəf çəkdi. Ümmü Gülsüm ondan əlini buraxmasını istədi, Ömər də belə etdi və dedi: &#039;Sən çox ədəbli və gözəl əxlaqlı bir xanımsan. Get atana de ki, sən çox qəşəngsən və onun sənin haqqında dediyi kimi deyilsən&#039;. Bununla da Əli, Ümmü Gülsümü Ömərlə evləndirdi.&amp;quot; — Tarikh Khamees, 2-ci cild, səh. 384 (&#039;Dhikr Umm Kalthum&#039;) və Zakhair Al-Aqba, səh. 168.&amp;lt;/ref&amp;gt; Ömər b. əl-Xəttab (ikinci &amp;quot;raşidi xəlifə&amp;quot;) və Məhəmmədin qızı Fatimə ilə o, 9 yaşında ikən evlənən Əli b. Əbi Talibdir (Məhəmmədin əmisi oğlu və dördüncü &amp;quot;raşidi xəlifə&amp;quot;). Hətta Məhəmmədin gələcək həyat yoldaşı Həfsənin ilk evliliyi artıq 10 yaşında baş tutmuşdu və o, ilk əri ilə birlikdə Məkkədən Həbəşistana hicrətə qoşulmuşdu.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;Əksər məlumatlara görə, gənc Həfsə Məhəmmədlə evləndiyi vaxt artıq dul idi. Onun əvvəlki əri, İslamı ilk qəbul edən məkkəlilərdən biri olan Xunays b. Huzafə əs-Səhmi idi. Məkkədəki təqiblərdən qaçan Həfsə, təxminən 617-ci ildə, on yaşında olarkən Xunays ilə birlikdə Həbəşistana hicrət etmiş və Məhəmmədin 622-ci ildə Mədinəyə hicrətindən sonra Hicaza geri qayıtmışdılar.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sean Anthony and Catherine Bronson [https://www.academia.edu/15066116/ Did Ḥafṣah bint ʿUmar Edit the Qurʾan? A Response with Notes on the Codices of the Prophet’s Wives], Journal of the International Qurʾanic Studies Association 1 (2016), p. 97&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bo, hüquqşünaslar tərəfindən tez-tez müzakirə olunan, səhabələrin evlənməsi və azyaşlı qız və oğullarını evləndirmələri ilə bağlı bir sıra erkən hekayələri (məsələn, Ömər ibn əl-Xəttabın Əli və Fatimənin qızı Ümmü Gülsümlə evlənməsi) ətraflı şəkildə qeyd edir; lakin o, bu evliliklərin hər hansı birinin cinsi yaxınlıq olmayan müqaviləli birliklərdən daha artıq olduğuna dair çox az işarə olduğunu bildirir.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 38-42&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İslam hüququnda azyaşlıların evliliyi ==&lt;br /&gt;
Bu mövzuda akademik müəlliflər tərəfindən yazılmış iki kitab xüsusilə diqqətəlayiqdir: Professor Keçia Alinin &amp;quot;İslamda Köləlik və Nikah&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, Massachussets: Harvard University Press, 2010&amp;lt;/ref&amp;gt; və Professor Kerolayn Bonun &amp;quot;Erkən İslam Hüququnda Kiçikyaşlıların Nikahı&amp;quot; əsərləri.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, Leiden: Brill, 2017&amp;lt;/ref&amp;gt; Həmçinin, bu məsələlərlə bağlı müxtəlif tanınmış təfsir və hüquqi mətnlərdən tərcümə edilmiş geniş sitatlar toplusu onlayn şəkildə (ingiliscə) mövcuddur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://theislamissue.wordpress.com/2021/09/19/q65-4-the-verse-of-child-marriage/ Q65.4: The verse of child marriage]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Keçia Ali məcburiyyət (icbar) ilə bağlı hüquqi razılaşma və fikir ayrılığı olan sahələr haqqında aşağıdakı ümumi məlumatı verir (daha ətraflı məlumat aşağıda təqdim olunur):{{Quote|Keçia Ali, &amp;quot;Erkən İslamda Nikah və Köləlik&amp;quot; (Marriage and Slavery in Early Islam), səh. 32.|Azad qadınlar üçün həm bakirəlik, həm de yetkinlik (həddi-büluğ) məsələləri əhəmiyyət kəsb edirdi. Atalar həm bakirə, həm də azyaşlı olan qızlarını nikaha məcbur edə bilərdilər. Digər tərəfdən, nə bakirə, nə də azyaşlı olmayanlar (yəni dul və yetkin qadınlar) məcbur edilə bilməzdilər; onlar təklif olunan hər hansı bir nikaha şifahi razılıqlarını verməli idilər. Aralıq kateqoriyalar isə — yəni ya bakirə, ya da azyaşlı olan, lakin hər ikisi eyni anda olmayan qızlar — fikir ayrılığı mövzusu idi.}}Kerolayn Bo da bənzər şəkildə izah edir ki, müxtəlif fiqh məktəblərinə görə nikah üçün razılığın tələb olunub-olunmadığı bəzi vəziyyətlər mövcud idi: həddi-büluğa çatmış bakirə (əl-bikr əl-baliğə) və həddi-büluğa çatmamış qeyri-bakirə (əs-seyyib əs-sağirə). Bo, bu kimi ixtilafları nəzərə alaraq, bu mövzu ilə bağlı sonradan irəli sürülən &amp;quot;icma&amp;quot; (yekdil rəy) bəyanatlarını sual altına qoyur; lakin Keçia Ali kimi o da bildirir ki, əgər qız həddi-büluğa çatmamış bakirədirsə (əl-bikr əs-sağirə), atanın onu ərə verməsi üçün razılığının tələb olunmadığı barədə ortaq rəy (ittifaq) mövcud idi.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 21, 56&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aralıq ssenarilər üzrə fikir ayrılığı, hüquqşünasın (fəqihin) məcburetmə (icbar) üçün hüquqi əsasın nəyə söykəndiyinə inanmasından asılı idi: bu əsas ya yetkinlik yaşına çatmamış olmaq, ya da bakirəlik (yaş və inkişafdan asılı olmayaraq) idi. Atanın həddi-büluğa çatmamış və/və ya bakirə qızını nikah müqaviləsinə məcbur etmək hüququ, habelə müvafiq hədislər barədə hər bir fiqh məktəbinin baxışlarının daha ətraflı müzakirəsi üçün &amp;quot;[[Məcburi evlilik]]&amp;quot; məqaləsinə baxın; orada həmçinin Aişənin evliliyi ilə bağlı hədisin necə istifadə olunduğu izah edilir. Bundan əlavə, Bo qeyd edir ki, Maliki və Şafii hüquqşünasları həddi-büluğa çatmamış qızı yalnız atasının (və ya babasının) ərə verə biləcəyini, Hənəfilər isə yetim qızlar halında hər hansı bir qəyyumun bunu edə biləcəyini bildirmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 49, 80&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Rüşd (vəfatı miladi 1198-ci il; Avropada Averroes kimi tanınır) özünün &amp;quot;Bidayətül-Müctəhid&amp;quot; (İngilis dilinə The Distinguished Jurist&#039;s Primer kimi tərcümə edilmişdir) kitabında, yetkinlik yaşına (buluğ) çatmış və ya hələ azyaşlı olan, həmçinin bakirə və ya qeyri-bakirə olan qızların nikahda razılıq hüququ ilə bağlı fiqh məktəbləri arasındakı razılaşma və ixtilaf nöqtələrinin ətraflı təsvirini yazmışdır. O qeyd edir:{{Quote|1=[https://archive.org/details/BidayatAl-mujtahidTheDistinguishedJuristsPrimerVol2/page/n7/mode/2up The Distinguished Jurist&#039;s Primer: Volume II] by Ibn Rashd (transl. Imran Ahsan Khan Nyazee) p. 5|2=Onlar (hüquqşünaslar), qeyd etdiyimiz bəzi istisna fikir ayrılıqları çıxmaq şərti ilə, atanın baliğə (yetkin) olmayan bakirə qızı məcbur edə biləcəyi, lakin baliğə olan boşanmış qadını məcbur edə bilməyəcəyi barədə icmaya (yekdil rəyə) gəldilər.}}Keçia Alinin fikrincə, İslam hüquqşünasları Qurandakı &amp;quot;Buluğ&amp;quot; (yetkinlik) anlayışının adətən cinsi yetkinliklə başladığını hesab edirdilər; bu, normalda qızlar üçün ilk heyz (aybaşı), oğlanlar üçün isə ilk pollyusiya (gecə boşalması) idi, hərçənd digər fiziki inkişaf əlamətləri də nəzərə alına bilərdi. Nikah kontekstində buluğ, oğlanın öz nikah müqaviləsini bağlaya bildiyi vaxt idi; Hənəfi məktəbinə görə, qızlar üçün də vəziyyət eyni idi.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &#039;&#039;Marriage and Slavery in Early Islam&#039;&#039;, pp. 31-32&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, həm &amp;quot;buluğ ən-nikah&amp;quot; (nikah yaşına çatma), həm də &amp;quot;rüşd&amp;quot; (sağlam mühakimə qabiliyyəti) ifadələrinə Quranın 4:6 ayəsində, yetimlərin mülkiyyətinin onlara təhvil verilməsi kontekstində rast gəlinir. Müfəssirlər kimi, fəqihlər də bu anlayışların tərifini verməkdə, xüsusilə maliyyə məsuliyyətinin verilməsi və hədd cəzalarının tətbiq olunması məqsədilə çox maraqlı idilər. Hətta fəqih İmam Malik hesab edirdi ki, gəlinin mehir payının (toy hədiyyəsinin) ona təhvil verilməsi üçün &amp;quot;rüşd&amp;quot; mütləq şərtdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 44-46&amp;lt;/ref&amp;gt; Bo qeyd edir ki, &amp;quot;lakin rüşd son dərəcə subyektiv və qeyri-maddi bir anlayış olduğu üçün, cinsi yetkinliyə çatmağı ifadə edən &#039;buluğ&#039; termini ilə müqayisədə hüquqi baxımdan əhəmiyyəti xeyli az idi&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, p. 53&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər hüquq məktəblərindən fərqli olaraq, Hənəfilər (atası olmayan) yetimlərin qəyyumuna onların yetkinlik yaşına çatmamışdan əvvəl nikah müqaviləsi bağlamasına icazə verirdilər. Onlar bunu [https://quran.az/4/3 Quranın 4:3] və [https://quran.az/4/127 4:127] ayələrindən, habelə yalnız yetkinlik yaşına çatmayanların &amp;quot;yetim&amp;quot; adlandırılması barədə olan inanclarından çıxış edərək bu şəkildə təfsir edirdilər.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, p. 80&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İslam hökmləri üzrə yekdil rəylər ensiklopediyasında (The Encyclopedia of Unanimous Islamic Rulings) qeyd olunur: &amp;quot;Alimlər bir qızın atasının, onun razılığı olmadan həddi-buluğa çatmamış qızını ərə verməsinin icazəli olması barədə yekdil rəyə (icmaya) sahibdirlər.&amp;quot; Burada bu məsələdə konsensus olduğunu bildirən 14 klassik alimin adı çəkilir. Məsələn, İbn Əbdül-Bərr (vəfatı miladi 1071) demişdir: &amp;quot;Alimlər yekdilliklə razılaşıblar ki, ata həddi-buluğa çatmamış qızı ilə məsləhətləşmədən onu nikaha daxil edə bilər.&amp;quot; Ensiklopediya bu konsensusun əsaslarını belə izah edir:{{Quote|1=&amp;quot;İslam fiqhində icma ensiklopediyası&amp;quot; (Mawsu’at Al-Ijma’ Fil-Fiqh Al-Islami), Professor Zafir əl-Amri, 3-cü cild, birinci nəşr 2012, &amp;quot;Dar əl-Fadhilah&amp;quot; nəşriyyatı, &amp;quot;əl-Məktəbə əş-Şamilə&amp;quot;, 3-cü cild, səhifə 144-147.|2={{right| مستند الإجماع:&lt;br /&gt;
1-قوله تعالى: {يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ} [الطلاق: 4].&lt;br /&gt;
وجه الدلالة: جعل اللَّه سبحانه وتعالى عدة اللائي لم يحضن ثلاثة أشهر، ولا تكون العدة ثلاثة أشهر إلا من طلاق في نكاح أو فسخ، فدل ذلك على أنها تزوج وتطلق، ولا إذن لها فيعتبر، وأن نكاحها قبل البلوغ جائز .&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2- عن عائشة -رضي اللَّه عنها- قالت: تزوجني رسول اللَّه -صلى اللَّه عليه وسلم- لِسِتِّ سنين، وبنى بي وأنا بنت تسع سنين .&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
3- تزوج قدامة بن مظعون  -رضي اللَّه عنه- ابنة الزبير حين نَفِسَتْ، فقيل له، فقال: ابنة الزبير إن مت ورثتني، وإن عشت كانت امرأتي .&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
4- زوج علي -رضي اللَّه عنه- أم كلثوم ابنته وهي صغيرة عمر بن الخطاب -رضي اللَّه عنه- .&lt;br /&gt;
وجه الدلالة من هذه الأحاديث: أن عائشة، وابنة الزبير، وأم كلثوم بنت علي كنَّ صغيرات، وعندئذٍ لم يكنَّ في حال يعتبر إذنهن فيه&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
موسوعة الإجماع في الفقه الإسلامي، الطبعة الأولى 2012، المجلد الثالث من إعداد الدكتور ظافر بن حسن العمري، (3/ 147-144)&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1- Allah buyurmuşdur: &amp;quot;Qadınlarınızdan aybaşıdan kəsilənlər barəsində şübhəniz varsa, onların gözləmə müddəti (iddəti) üç aydır. Aybaşı görməyənlər də həmçinin bu müddətə tabedirlər.&amp;quot; (Talaq surəsi, 65:4)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayə aybaşı görməyənlərin iddət müddətinin üç ay olduğunu bildirir. İddət yalnız boşanma hallarında təyin edildiyi üçün bu, aşağıdakıları sübut edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A- O, ərə gedə bilər və boşana bilər.&lt;br /&gt;
B- Onun yetkinlik yaşına çatmamış ərə verilməsi icazəlidir.&lt;br /&gt;
C- Onun razılığı nəzərə alınmır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2- Aişə demişdir: &amp;quot;Allahın Rəsulu mənimlə altı yaşım olanda evləndi və doqquz yaşım olanda nikahı tamamladı (cinsi əlaqədə oldu).&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
3- Məhəmmədin səhabəsi Qüdamə bin Məzun, əz-Zübeyrin qızı doğulanda onunla evlənmişdir. O demişdir: &amp;quot;Əgər ölsəm, əz-Zübeyrin qızı mənə varis olar. Əgər yaşasam, o mənim həyat yoldaşım olar.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
4- Məhəmmədin əmisi oğlu və dördüncü xəlifə Əli, yetkinlik yaşına çatmamış qızı Ümmu Gülsümü ikinci xəlifə Ömərlə evləndirmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu rəvayətlər Aişənin, əz-Zübeyrin qızının və Əlinin qızının yetkinlik yaşına çatmadıqlarını, yəni onların razılığının hüquqi baxımdan keçərli olmadığını göstərir.}}Müasir dövrün alimləri iddia edirlər ki, yaşından və ya bakirə olub-olmamasından asılı olmayaraq, qadınların nikah müqaviləsi bağlanmazdan əvvəl onlarla məsləhətləşmə aparılması üçün hədislərdə aydın bir əsas mövcuddur. Daha ətraflı müzakirə üçün &amp;quot;[[Məcburi nikah]]&amp;quot; məqaləsinə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İslam hüququnda bu növ cinsi əlaqələrin (zifaf) gerçəkləşməsi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Abu Hənifə ===&lt;br /&gt;
Kembric Universitetinin fars dili professoru Ruben Levi yazır: &amp;quot;İslamda nikah üçün heç bir yaş həddi müəyyən edilməmişdir və çox gənc uşaqlar qanuni şəkildə evləndirilə bilərlər, lakin qız uşağı nikah münasibətinə (cinsi əlaqəyə) hazır olana qədər ərinə təhvil verilmir. Hənəfi hüquq məcəlləsi müəyyən edir ki, həyat yoldaşı bu vəziyyətə çatana qədər ərin evinə aparılmamalıdır. Bu məsələdə ər ilə gəlinin vəlisi (onun ən yaxın kişi qohumu və qəyyumu) arasında mübahisə yaranarsa, qazı məlumatlandırılmalı və o, qızı müayinə etmək və onun nikaha fiziki hazırlığı barədə hesabat vermək üçün iki təcrübəli qadını təyin etməlidir. Əgər onlar qızın çox gənc olduğuna qərar versələr, o, hazır olduğu elan edilənə qədər atasının evinə qayıtmalıdır.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Ruben Levi (Reuben Levy), &amp;quot;İslamın Sosial Strukturu&amp;quot; (The Social Structure of Islam), Böyük Britaniya: Kembric Universiteti Nəşriyyatı (Cambridge University Press), 1969, səhifə 106-107.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Fəqihlər (islam hüquqşünasları) ümumiyyətlə nikahın gerçəkləşməsi (zifaf) yaşını, ərin arvadına ödədiyi nəfəqə (yaşayış xərcləri) kontekstində müzakirə edirdilər; çünki bu ödənişlər qadının cinsi əlaqə üçün hazır olması (əlçatanlığı) ilə bağlı idi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hənəfilərə görə, yetkinlik yaşına çatmış əri tərəfindən həddi-buluğa çatmamış arvadına nəfəqə (təminat) düşmür, &amp;quot;ta ki o, yetkinliyə çatana qədər (hətta təbluğ); çünki [cinsi əlaqədən] çəkinmə ərdən deyil, qadından qaynaqlanır&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Al-Shaybani&#039;s description of Abu Hanifa&#039;s position as quoted by Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, p. 97&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Malik ===&lt;br /&gt;
Malikə görə, cinsi əlaqə yaşı yenə də ərin gənc arvadına nəfəqə (təminat) ödəməyə başlamalı olduğu vaxtı müəyyən etdiyi üçün əhəmiyyətlidir. Malikə görə, kişilər üçün cinsi əlaqə yaşı ehtilamın (gecə boşalmasının) başlanğıcı idi. Qadınlar üçün isə bu, yetkinlik yaşına çatdıqda və kişilərlə cinsi əlaqəyə dözə bildikdə (tüdrik və tutiq ər-rical) baş tuturdu.&amp;lt;ref&amp;gt;Mudawwana, 2:255 translated by Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 116-117&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şafii ===&lt;br /&gt;
Şafiidə də nikahın gerçəkləşməsi (zifaf) yenə nəfəqə ödənişləri kontekstində müzakirə olunur. Burada belə bir proses nəzərdə tutulur ki, ərin öz arvadına baş çəkməsinə icazə verilir və nəhayət, qadın elə bir yaşa çatır ki, o, ərinin yanına gedə bilir və normal şəkildə cinsi əlaqə baş tutur. Şafii daha sonra bildirir ki, arvadı hələ yetkinlik yaşına çatmamış olsa belə, cinsi əlaqəyə icazə verilir, lakin ərin daha çox gözləməyi seçməsindən asılı olmayaraq, o, həmin vaxtdan etibarən nəfəqə ödəməlidir:{{Quote|Şafii, &amp;quot;əl-Umm&amp;quot; (al-Umm) 6:232, Kerolin Bo (Carolyn Baugh) tərəfindən tərcümə edilmişdir, &amp;quot;Erkən İslam Hüququnda Kiçikyaşlıların Nikahı&amp;quot; (Minor Marriage in Early Islamic Law), səhifə 134.|Əgər bir kişi, hələ yetkinlik yaşına çatmasa belə, cinsi əlaqədə ola biləcək xüsusiyyətlərə (fiziki quruluşa) malik bir qadınla nikah müqaviləsi bağlayarsa və qadın kişinin onunla tək qalmasına (xəllət bəynəhu və bəynə ad-duxul aleyha) icazə verərsə, yaxud qadın bakirədirsə, ailəsi onların bir yerdə olmasına şərait yaradarsa (xəlla əhluha bəynəhu və bəynə zalik in kanat bikran) və qadın ərinin yanına getməkdən imtina etməzsə (ləm təmtəni’ min ad-duxul aleyhi), kişi ona nəfəqə (yaşayış xərcləri) ödəməlidir. Necə ki, onunla cinsi əlaqədə olsaydı (iza dəxalə bi-ha) bu ona vacib olacaqdı; çünki bu vəziyyətdə (əlaqənin baş verməməsi) artıq kişinin tərəfindən qaynaqlanan bir gecikmə hesab olunur.}}Şafii məzhəbinin görkəmli fəqihlərindən olan İbn Münzir (vəfatı miladi 930), Hənbəlilərin Aişə hədisindən (aşağıda bax) istifadə etməsini tənqid etmiş və daha sonra Şafii məzhəbinin baxışını belə ifadə etmişdir:{{Quote|İbn əl-Münzir, &amp;quot;əl-İşraf&amp;quot; (Al-Ishraf), Kerolin Bo (Carolyn Baugh) tərəfindən tərcümə edilmişdir, &amp;quot;Erkən İslam Hüququnda Kiçikyaşlıların Nikahı&amp;quot; (Minor Marriage in Early Islamic Law), səhifə 179.|[İbn əl-Münzir demişdir:] Bizim rəyimiz bundan fərqlidir: Əgər o, [doqquz yaşına] çatsa, lakin bir kişiyə dözmək üçün [lazım olan] bədən quruluşuna və gücünə malik olmasa, ailəsi onu kişidən uzaq tuta bilər (li-əhlihā mən’uhā minhu). Yox, əgər hələ doqquz yaşına çatmayıbsa, lakin bir kişiyə dözə biləcək bədənə və gücə sahibdirsə, ailəsi onu kişidən uzaq tutmamalıdır.&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Və əş-Şafii demişdir: &amp;quot;Əgər gəlin irigövdəlidirsə (cəsimə) və onun kimilər (misluhā) cinsi əlaqəyə dözə bilirsə, bu o deməkdir ki, onların bir yerdə olmasına icazə verilməlidir (xuliyyə bəynəhu və bəynəhā). Əgər o, buna dözə bilmirsə, o zaman ailəsi cinsi əlaqəyə dözə bilənə qədər ona mane olmalıdır.&amp;quot;}}Bo eyni səhifədə tərcümə edilmiş &amp;quot;irigövdəli&amp;quot; sözü ilə bağlı qeyd edir: &amp;quot;Semantik olaraq &#039;&#039;cəsimə&#039;&#039; (jasīma) böyük və ya kök mənasını versə də, burada məqsəd aydın şəkildə daha iri və cinsi cəhətdən daha çox inkişaf etmiş bədən quruluşuna malik olan qızı təsvir etməkdir.&amp;quot; Bonun qeyd etdiyi kimi, bu Şafii alimləri Aişənin doqquz yaşında bu fiziki vəziyyətdə olduğunu iddia etməsələr də, bəzi fərdi fətvaların bu anlayışı bir hədislə əlaqələndirdiyini qeyd etmək yerinə düşərdi; həmin hədisdə deyilir ki, Aişə doqquz yaşında Məhəmmədə təhvil verilməzdən əvvəl anası onu kökəltmişdi:{{Quote|{{Ibn Majah||4|29|3324}}|Aişədən rəvayət olunur ki, o demişdir: &amp;quot;Anam məni Allahın Rəsulunun (ﷺ) yanına göndərmək (evlənmək) istəyəndə məni kökəltməyə çalışırdı, lakin mən xiyar ilə təzə xurmanı birlikdə yeyənə qədər heç nə fayda vermədi; ondan sonra mən ən gözəl şəkildə ətli-canlı oldum.&amp;quot;}}{{Quote|{{Abu Dawud||3903|darussalam}}|Möminlərin anası Aişədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Anam məni Allahın Rəsulunun (ﷺ) (evinə) göndərmək üçün çəki almağımı istəyirdi. Lakin mənə xiyar ilə təzə xurma yedirdənə qədər onun arzuladığı heç bir şey mənə fayda vermədi. Bundan sonra mən (onun istədiyi qədər) çəki aldım.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== İbn Hənbəl ===&lt;br /&gt;
İbn Hənbəl, Aişənin nikahın tamamlandığını (zifaf) doqquz yaşını yetimlərin evləndirilə və zifafa (cinsi əlaqəyə) girə biləcəyi yaş həddi, həmçinin atanın öz qızı ilə nikah müqaviləsi bağlamazdan əvvəl ondan icazə almalı olduğu yaş həddi kimi göstərmişdir (işarə etmişdir).&amp;lt;ref&amp;gt;Kerolin Bo (Carolyn Baugh), &amp;quot;Erkən İslam Hüququnda Kiçikyaşlıların Nikahı&amp;quot; (Minor Marriage in Early Islamic Law), səhifə 139, haşiyə 65:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Əhməd ibn Hənbəlin doqquz yaşlı qızın (nikah üçün) mütləq icazə verməli olduğu və yetim qızların doqquz yaşına çatmazdan əvvəl qətiyyən evləndirilə bilməyəcəyi barədə təkidini müşahidə edin; bu, şübhəsiz ki, Aişə ilə bağlı rəvayətdə irəli sürülən yaşlardan çıxarılan bir meyardır. (Nikah Fəsilləri, 63–64) Əhməd daha sonra bəyan edir ki, ərlərin doqquz yaşından aşağı olan (yetim) arvadları ilə cinsi əlaqədə olmamalı olduqlarına inanır.&amp;quot;&amp;lt;/ref&amp;gt; Sonrakı dövrün Hənbəli alimi İbn Qüdamə (vəfatı miladi 1223) İbn Hənbəlin rəyinə istinad edərək bildirir ki (hansı ki, bu rəyin Aişənin evliliyinə əsaslandığını deyir), əgər bir ər öz yetkinlik yaşına çatmamış həyat yoldaşını tələb edərsə, qızın doqquz yaşı tamam olubsa, o, ərinə təhvil verilməlidir: &amp;quot;Doqquz yaşından sonra [ailəsi] onu ərindən uzaq tuta bilməz&amp;quot;. İbn Qüdamə özü də qız hələ kiçik olduqda al-ifḍāʾ (ifda – uşaqlıq yolu ilə düz bağırsaq arasındakı divarın yırtılması, fistula) riskinin fərqindədir. O qeyd edir ki, əgər qız bundan qorxarsa, cinsi əlaqədən imtina edə bilər və ərinə ondan digər yollarla həzz almasına icazə verər.&amp;lt;ref&amp;gt;Ibn Qudāma, Al-Mughnī, 9:623 translated by Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 212-3 including footnote 21&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Qudamə bugün Səudiyyə alimləri tərəfindən yetkinlik yaşına çatmayanların evliliyi ilə bağlı görüşlərinə görə tez-tez sitat gətirilir. O, atanın bakirə qızını nikah müqaviləsinə məcbur etmə hüququ barədə konsensusun (icma) olduğunu bildirir. Bir çox digər erkən dövr alimləri kimi, onun fikrincə, Qurani-Kərimin 65:4-cü ayəsindəki &amp;quot;aybaşı (heyz) görməyənlər&amp;quot; üçün nəzərdə tutulan iddə gözləmə müddəti, yetkinlik yaşına çatmayan qızların öz istəkləri nəzərə alınmadan evləndirilə və boşana biləcəyinə dair bir sübut idi. O, həmçinin Aişənin evliliyinin və bəzi səhabələrin yetkinlik yaşına çatmayanlarla qurduğu evlilikləri misal çəkir. Gəlinin nə zaman təhvil verilməsi və nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə) məsələsinə gəlincə, Bo bildirir ki, İbn Qudamə burada mədəniyyətə və ailənin mühakiməsinə istinad edir. Bundan əlavə, Bo qeyd edir ki: &amp;quot;O, yenidən Əbu Yalının &#039;qızlar fərqlidir&#039; (ənnəhunnə yəxtəlifnə) və &#039;yetkinlik yaşına çatmamış qızla cinsi əlaqə imkanının onun vəziyyətindən və dözə biləcəyi yükdən asılı olduğu&#039; barədəki görüşündən sitat gətirir&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 7-10, 213-4, see also 12, 17, 20 regarding his influence today&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Daha sonrakı alimlər ===&lt;br /&gt;
Müasir Sələfi hərəkatına ilham verən İbn Teymiyyə (vəfatı miladi 1328) də həddi-buluğa çatmamış qızın evliliyə məcbur edilməsinin mümkün olduğunu açıq şəkildə bildirir; lakin o, Aişə hədisinə istinad etmir və yetkinlik yaşına çatmış qızın evliliyə məcbur edilməsini pisləyir.&amp;lt;ref&amp;gt;Ibn Taymīya, Fatāwā, 32:39 cited by Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 211-212&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir sonrakı dövr alimi olan İbn Qayyim (vəfatı miladi 1350) isə əksinə, bu fikirlə razılaşmamış və ümumiyyətlə, yetkinlik yaşına çatmayanların evliliyinə dəstək verməkdə tərəddüd etmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 214&amp;lt;/ref&amp;gt; Erkən dövr alimi İbn Şubrumə (vəfatı miladi 761) də bildirildiyinə görə bu fikirdə olmuşdur; o, Məhəmməd peyğəmbərin Aişə ilə evliliyini yalnız ona icazə verilmiş bir istisna hesab edirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, p. 226&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ən-Nəvəvi (vəfatı miladi 1277) &amp;quot;Səhih Müslim&amp;quot;ə yazdığı şərhində, nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə) üçün minimum yaş həddi barədə dörd əsas hüquq məktəbinin (məzhəbin) rəyini belə ifadə etmişdir:{{Quote|1=[https://al-maktaba.org/book/1711/2085 Al-Nawawi, Al-Minhaj Sharh Sahih Muslim, published by Dar Ihya’ Al-Turath Al-Arabi, Al-Maktabah Al-Shamilah, vol.9 p.206]|2={{right|&lt;br /&gt;
وَأَمَّا وَقْتُ ‌زِفَافِ ‌الصَّغِيرَةِ الْمُزَوَّجَةِ وَالدُّخُولُ بِهَا فَإِنِ اتَّفَقَ الزَّوْجُ وَالْوَلِيُّ عَلَى شَيْءٍ لَا ضَرَرَ فِيهِ عَلَى الصَّغِيرَةِ عُمِلَ بِهِ وَإِنِ اخْتَلَفَا فَقَالَ أَحْمَدُ وَأَبُو عُبَيْدٍ تُجْبَرُ عَلَى ذَلِكَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ دُونَ غَيْرِهَا وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ حَدُّ ذَلِكَ أَنْ تُطِيقَ الْجِمَاعَ وَيَخْتَلِفُ ذَلِكَ بِاخْتِلَافِهِنَّ وَلَا يُضْبَطُ بِسِنٍّ وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شرح النووي على مسلم، دار إحياء التراث العربي، المكتبة الشاملة، ج9 ص206}}&amp;lt;BR&amp;gt;&lt;br /&gt;
Yetkinlik yaşına çatmayan qadının toyunun vaxtı və nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə) ilə bağlı məsələdə, əgər həyat yoldaşı və həmin şəxsin qanuni himayədarı yetkinlik yaşına çatmayan tərəfə zərər verməyən bir məsələdə razılığa gələrlərsə, bu icra olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əgər onlar razılığa gələ bilməzlərsə, Əhməd (Sünni İslamdakı 4 əsas hüquq məktəbindən birinin imamı) onun 9 yaşında evliliyə məcbur edildiyini bildirmişdir. Malik, əş-Şafii və Əbu Hənifə (digər 3 imam) isə bu vaxtın onun cinsi əlaqəyə dözmək qabiliyyətinə malik olduğu zaman olduğunu, bunun isə insandan insana dəyişdiyini və konkret yaşla müəyyən edilə bilməyəcəyini qeyd etmişlər. Doğru olan rəy də budur.}}&amp;quot;Muxtasar Xəlil&amp;quot; dörd əsas hüquq məktəbindən biri olan Maliki məzhəbinin ən mühüm kitablarından biridir. Əl-Xəraşi (vəfatı 1690) bu kitaba yazdığı şərhdə belə demişdir:{{Quote|1=[https://al-maktaba.org/book/91/1009 Al-Kharashi, Sharh Al-Kharashi, published by Al-Matba’ah Al-Kubra, Al-Maktabah Al-Shamilah, vol.3 p.258]|2={{right| &lt;br /&gt;
وقوله وأمكن وطؤها أي بلا حد سن بل يختلف باختلاف الأشخاص ولا يشترط الاحتلام فيها كالرجل؛ لأن من أطاقت الوطء يحصل بها للرجل ‌كمال ‌اللذة&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
شرح الخرشي على مختصر خليل، المطبعة الكبرى الأميرية، المكتبة الشاملة، ج3 ص258&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;BR&amp;gt;&lt;br /&gt;
“Onunla cinsi əlaqədə olmaq mümkündür” ifadəsi müəyyən bir yaş həddinin olmadığını bildirir. Hər kəs fərqlidir. Qadının yetkinlik yaşına çatması mütləq deyil, çünki qadın cinsi əlaqəyə dözə bildiyi təqdirdə, kişi tam həzz ala bilər.}}Bir çox alim qeyd edir ki, ər öz arvadını yalnız qadın onunla cinsi əlaqədə olmasına icazə verdiyi təqdirdə təmin etmək (nəfəqə vermək) öhdəliyi daşıyır. Bu yanaşma, cinsi əlaqəyə dözmək üçün çox gənc olan qadın məsələsində alimlər arasında müzakirəyə səbəb olmuşdur; bəzi alimlər bu halda ərin qadınla cinsi əlaqədə ola bilmədiyi üçün onu təmin etmək məcburiyyətində olmadığını bildirirlər. Aşağıdakı sitat bu kontekstə aiddir: &amp;quot;Kənz əd-Dəqaiq&amp;quot; Hənifi hüquq məktəbinin (məzhəbinin) əsas kitablarından biridir. Əz-Zeylai (vəfatı hicri 743) bu kitaba yazdığı şərhdə demişdir:{{Quote|1=[https://al-maktaba.org/book/33229/678 Al-Zayla’i, Tabyin Al-Haqa’iq, published by Al-Matba’a Al-Kubra, Al-Maktabah Al-Shamilah, vol.3 p.52]|2={{right| &lt;br /&gt;
قَالَ - رَحِمَهُ اللَّهُ - (وَصَغِيرَةٌ لَا تُوطَأُ) يَعْنِي لَا تَجِبُ لَهَا النَّفَقَةُ سَوَاءٌ كَانَتْ فِي مَنْزِلِهِ أَوْ لَمْ تَكُنْ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لَهَا نَفَقَةٌ لِأَنَّهَا عِوَضٌ عَنْ الْمِلْكِ عِنْدَهُ كَمَا فِي الْمَمْلُوكَةِ مِلْكَ الْيَمِينِ&lt;br /&gt;
وَقِيلَ إنَّ الصَّغِيرَةَ إذَا كَانَتْ مُشْتَهَاةً وَيُمْكِنُ جِمَاعُهَا فِيمَا دُونَ الْفَرْجِ يَجِبُ لَهَا النَّفَقَةُ، وَلَوْ كَانَتْ الصَّغِيرَةُ تَصْلُحُ لِلْجِمَاعِ تَجِبُ نَفَقَتُهَا عَلَى الزَّوْجِ بِالْإِجْمَاعِ لِحُصُولِ الْمَقْصُودِ، وَاخْتَلَفُوا فِي حَدِّهِ فَقِيلَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ ‌غَيْرُ ‌مُقَدَّرٍ ‌بِالسِّنِّ، وَإِنَّمَا الْعِبْرَةُ لِلِاحْتِمَالِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى الْجِمَاعِ فَإِنَّ السَّمِينَةَ الضَّخْمَةَ تَحْتَمِلُ الْجِمَاعَ، وَإِنْ كَانَتْ صَغِيرَةَ السِّنِّ&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
تبيين الحقائق شرح كنز الدقائق للزيلعي، المطبعة الكبرى الأميرية، المكتبة الشاملة، ج3 ص52&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;BR&amp;gt;&lt;br /&gt;
“Cinsi əlaqəyə dözə bilməyən kiçik yaşlı qız” ifadəsi o deməkdir ki, istər ərinin evində yaşasın, istərsə də yaşamasın, ərin onu təmin etmək (nəfəqə vermək) öhdəliyi yoxdur. Əş-Şafii isə bildirmişdir ki, “əslində ər onu təmin etməyə borcludur, çünki bu təminat ona sahib olmağın qarşılığıdır. Bu, bir kişinin öz kənizini təmin etmək öhdəliyinə bənzəyir”... Bəzi alimlər deyirlər ki, əgər kiçik yaşlı qız cinsi baxımdan arzuolunan (cəlbedici) yaşdadırsa və cinsi əlaqə istisna olmaqla, digər cinsi hərəkətlər mümkündürsə, o zaman ər onu təmin etməyə borcludur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin əgər kiçik yaşlı qız cinsi əlaqəyə dözə bilərsə, alimlər yekdilliklə (icma ilə) razılaşıblar ki, ər onu təmin etməlidir. Alimlər kiçik yaşlı qızın cinsi əlaqəyə dözə biləcəyi yaşın müəyyən edilməsində ixtilaf etmişlər; bəziləri bunun doqquz yaş olduğunu bildirmişdir. Doğru olan rəy budur ki, yaşın əhəmiyyəti yoxdur. Əsas məsələ cinsi əlaqəyə dözmək qabiliyyətidir; iri bədənli bir qız uşağı, gənc yaşda olsa belə, cinsi əlaqəyə dözə bilər.}}Küveytin Vəqflər və İslam İşləri Nazirliyi tərəfindən nəşr olunan fətva kolleksiyasına aşağıdakı fətva da daxil edilmişdir; lakin bu fətva, oxşar xarakterli digər bəzi tək-tük fətvalar kimi, yuxarıda müzakirə olunan və Bonun kitabındakı erkən dövr fiqhi ilə uyğunluq təşkil etmir:{{Quote|1=[http://www.fatawa.com/view/7436 Majmu&#039;at Al-Fatawa Al-Shar&#039;iyya, Fatwa no. 6058]|2={{right| &lt;br /&gt;
هل يصح عقد الزواج على الرضيعة ويجوز التمتع بها بالتقبيل وغيره -سوى الجماع- بما لا ‏يضرها؟&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
الجواب: إذا كان العقد مستوفيًا لشروطه الشرعية، فإنها تصبح به زوجته من كل الوجوه، ويحل له منها ‏النظر إليها ولمسها وتقبيلها، ولا يحل له جماعها حتى تطيقه من غير ضرر، فإذا أطاقته حل له منها ‏ذلك أيضًا.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
مجموعة الفتاوى الشرعية، فتوى رقم 6058&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;BR&amp;gt;&lt;br /&gt;
Sual: Südəmər körpə ilə evlənmək icazəlidirmi və onunla öpüşmək, həmçinin cinsi əlaqə istisna olmaqla, digər zərərli olmayan hərəkətlərlə həzz almaq olarmı?&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cavab: Əgər evlilik müqaviləsi İslam hüquqi tələblərinə cavab verirsə, o zaman qız hər cəhətdən onun arvadı hesab olunur və kişinin ona baxmasına, ona toxunmasına və onu öpməsinə icazə verilir. Qızın hər hansı bir zərər görmədən cinsi əlaqəyə dözə biləcəyi vaxta qədər, kişinin onunla cinsi əlaqədə olmasına icazə verilmir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Daha geniş Son Antik Dövr mühitində ==&lt;br /&gt;
Roma hüququ və hələ VIII əsrdə Bizans hüququ, müvafiq olaraq 12 və 13 yaş olaraq təyin etdikləri yetkinlik yaşına çatmamış qızlarla evliliyi qadağan etmişdi. Lakin qanun bu növ evliliklərin aradan qaldırılmasında tam uğurlu ola bilməmişdi. Bu yaşdan aşağı qızları yoldan çıxarmağın (nikah üçün) cəzası kişinin burnunun kəsilməsi və mülkiyyətinin yarısının qıza verilməsi idi. Bunun əksinə olaraq, Yəhudi və İslam hüququ kişilərin yetkinlik yaşına çatmamış qızlarla evlilik müqaviləsi bağlamasına və nikahın tamamlanmasına (cinsi əlaqəyə) qarşı daha icazəverici idi.&amp;lt;ref&amp;gt;Sean Anthony, &amp;quot;Muhammad and the Empires of Faith: The making of the Prophet of Islam&amp;quot;, Oakland CA: University of California, 2020, p. 115&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sasani dövründə, Orta Fars hüququ qızın doqquz yaşında evlənə biləcəyini və bu birliyin tamamlanmasının (cinsi əlaqənin) yalnız o, on iki yaşına çatana qədər təxirə salınmalı olduğunu nəzərdə tuturdu (qız fiziki cəhətdən yetkin olduğu təqdirdə, nikahın tamamlanmasına doqquz yaşında icazə verən bir fars hüquqşünas da var idi). Əgər bir qız on beş yaşına qədər bütün evlilik təkliflərini rədd edərdisə, o, ağır (ölümcül) bir günah işləmiş sayılırdı.&amp;lt;ref&amp;gt;CHILDREN iii. Legal Rights of Children in the Sasanian Period - [https://www.iranicaonline.org/articles/children-iii Encyclopedia Iranica online]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Müasir müsəlman dünyasında uşaq evliliyi ==&lt;br /&gt;
Son onilliklərdə müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi ölkələrin əksəriyyətində evlilik üçün qanuni yaş həddi qaldırılmışdır. Buna baxmayaraq, 18 və 15 yaşın altındakı uşaq evlilikləri hələ də bir çox İslam ölkəsində, eləcə də xristianların üstünlük təşkil etdiyi bir çox Afrika ölkələrində, Hindistanda, Latın Amerikasında və Karib hövzəsində geniş yayılmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://data.unicef.org/topic/child-protection/child-marriage/ Child marriage data] - Unicef.org (accessed November 2022)&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu təcrübə ilə əlaqəli bir sıra amillər mövcuddur ki, bura yoxsulluq, ailə şərəfi, dini və adət qanunları daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.unicef.org/protection/child-marriage Child marriage] - Unicef.org (accessed November 2022)&amp;lt;/ref&amp;gt; İslam hüququna görə uşaq evliliyi qanunidir və bu təcrübənin mülki hüquqla qadağan olunduğu yerlərdə belə evliliklər bəzən yalnız Şəriətə sadiq olduqlarını iddia edən müstəqil imamlar tərəfindən həyata keçirilir. Bu ölkələrdə uşaq evlilikləri xüsusilə kənd əhalisi arasında geniş yayılmışdır; burada yetkinlik yaşına çatmamış qızlar hamiləri tərəfindən ailənin və qızın &amp;quot;ismətini&amp;quot; qorumaq da daxil olmaqla müxtəlif məqsədlərlə yaşlı kişilərlə evləndirilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu təcrübə hətta Böyük Britaniya və Amerika Birləşmiş Ştatları kimi qeyri-müsəlman ölkələrinin müsəlman əhalisi arasında da müşahidə edilmişdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ten-fold rise in forced marriages in just four years2&amp;quot;&amp;gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1196955/Ten-fold-rise-forced-marriages-just-years.html Ten-fold rise in forced marriages in just four years] - The Daily Mail July 2, 2009&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Christine Vendel - [http://www.kansascity.com/105/story/1557578.html?pageNum=2&amp;amp;mi_pluck_action=page_nav#Comments_Container Man charged with statutory rape in ‘marriage’ to 14-year-old girl] - The Kansas City Star, November 8, 2009&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yəmən, Banqladeş, İran və Şimali Nigeriya daxil olmaqla bir sıra ölkələrdə qanunların islahat edilməsi və uşaq evliliklərinin qadağan olunması cəhdləri, belə bir qadağanın qeyri-islami olduğu əsası ilə qarşı çıxılaraq dayandırılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;TONOV2820082&amp;quot;&amp;gt;{{cite web|url= http://www.wunrn.com/news/2008/11_08/11_24_08/112408_nigeria.htm|title= Nigeria Child Brides-Broken Lives |publisher= Times Online|author= |date= November 28, 2008|archiveurl= http://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.wunrn.com%2Fnews%2F2008%2F11_08%2F11_24_08%2F112408_nigeria.htm&amp;amp;date=2013-06-15|deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;TNTJuly2120132&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |url= http://thenigeriatoday.net/i-could-marry-off-my-six-year-old-daughter-if-i-so-wished-senator-ahmed-yerima-replies-critics/|title= I Could Marry Off My Six Year Old Daughter If I So Wished, Senator Ahmed Yerima Replies Critics|publisher= The Nigeria Today|author= |date= July 21, 2013|archiveurl= http://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fthenigeriatoday.net%2Fi-could-marry-off-my-six-year-old-daughter-if-i-so-wished-senator-ahmed-yerima-replies-critics%2F&amp;amp;date=2013-07-22|deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Weekly Blitz2&amp;quot;&amp;gt;[http://www.weeklyblitz.net/1386/islamist-leader-threatens-of-waging-jihad &amp;lt;!-- Backup link from Jihad Watch {{Reference archive|1=http://www.jihadwatch.org/2011/04/bangladesh-islamic-cleric-threatens-jihad-if-child-marriage-is-banned.html|2=2011-04-23}}  --&amp;gt;Islamist leader threatens of waging Jihad] - Weekly Blitz, April 20, 2011&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;MESSAGE2&amp;quot;&amp;gt;Yessir - [{{Reference archive|1=http://www.abigmessage.com/child-marriage-death-of-13-year-old-bride-after-wedding.html|2=2011-10-25}} Child Marriage - Death Of 13 Year Old Bride After Wedding] - A BIG MESSAGE, April 10, 2010&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;IRIN2&amp;quot;&amp;gt;[{{Reference archive|1=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=88589|2=2011-10-25}} YEMEN: Deep divisions over child brides] - IRIN, March 28, 2010&amp;lt;/ref&amp;gt; Malayziya hətta müsəlmanlar arasında uşaq evliliyi təcrübəsinə dini əsaslarla açıq şəkildə icazə verən yeni qanunlar qəbul etmişdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;World News Australia2&amp;quot;&amp;gt;[{{Reference archive|1=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/outcry-over-malaysian-child-marriages-20100804-11fey.html|2=2011-10-25}} Outcry over Malaysian child marriages] - Sydney Morning Herald, August 4, 2010&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Əlaqəli sitatlat ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran ===&lt;br /&gt;
{{Quote|1={{Quran|65|4}}|2=(Yaşlılığa görə) heyzdən kəsilmiş qadınlarınızın (gözləmə müddətindən) şübhələnsəniz, (bilin ki), onların gözləmə müddəti üç aydır. &amp;lt;b&amp;gt;Hələ heyz görməmiş olan qadınlar da belədir.&amp;lt;/b&amp;gt; Hamilə qadınların gözləmə müddəti isə uşağı dünyaya gətirənə qədərdir. Kim Allahdan qorxarsa, Allah ona işində asanlıq bəxş edər.}}&#039;&#039;*Heyz aybaşı deməkdir.&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hədislər ===&lt;br /&gt;
{{Quote|1={{Bukhari|||3896|darussalam}}|2=Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə Peyğəmbərin Mədinəyə köçməsindən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il qədər qaldı və sonra &amp;lt;b&amp;gt;Aişə altı yaşında bir qız uşağı ikən onunla evləndi, doqquz yaşında olanda isə bu nikah tamamlandı (cinsi əlaqədə oldu).&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{Quote|1={{Bukhari|||5133|darussalam}}|2=Narrated &#039;Aisha: that &#039;&#039;&#039;the Prophet married her when she was six years old and he consummated his marriage when she was nine years old&#039;&#039;&#039;, and then she remained with him for nine years (i.e., till his death).}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
*[[Aişənin yaşı]]&lt;br /&gt;
*[[İslam hüququnda zorlanma|İslamda hüququnda zorlanma]] &lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Child Marriage in Islamic Law|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Ai%C5%9F%C9%99nin_ya%C5%9F%C4%B1&amp;diff=140931</id>
		<title>Aişənin yaşı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Ai%C5%9F%C9%99nin_ya%C5%9F%C4%B1&amp;diff=140931"/>
		<updated>2026-04-06T16:18:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Həmçinin bax */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Muhammad and Aisha freeing chief&#039;s daughter.jpg|thumb|332x332px|Məhəmməd və həyat yoldaşı Aişənin bir qəbilə rəisinin qızını azad etməsi. Siyer-i Nebi əsərindən.]]&#039;&#039;&#039;Aişə&#039;&#039;&#039; (təqribən 613/614 – təqribən 678)&amp;lt;ref name=&amp;quot;Siddiqui&amp;quot;&amp;gt;Al-Nasa&#039;i 1997, p. 108&amp;lt;/ref&amp;gt; və ya عائشة (həmçinin A&#039;ishah, Aisyah, Ayesha, A&#039;isha, Aishat və ya Aishah kimi transliterasiya olunur) səhih hədis rəvayətlərinə görə, 6 və ya 7 yaşında Məhəmmədlə evlənmiş və Aişənin 9 və ya 10 yaşı olanda, həmin vaxt 53 yaşında olan Məhəmməd ilə nikahı tamamlamışdır (cinsi əlaqədə olmuşdur).&amp;lt;ref&amp;gt;Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə, Peyğəmbər (ﷺ) Mədinəyə yola düşməzdən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il və ya buna yaxın qaldı və sonra Aişə altı yaşında bir qız ikən onunla evləndi və Aişənin doqquz yaşı olanda o, bu evlilikdə cinsi əlaqədə oldu (nikah tamamlandı).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Bukhari|||3896|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Aişədən rəvayət olunur: Peyğəmbər (ﷺ) onunla altı yaşı olanda evləndi və doqquz yaşı olanda onunla cinsi əlaqədə oldu (nikah tamamlandı), sonra isə doqquz il (yəni onun vəfatına qədər) onunla qaldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Bukhari|||5133|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Aişədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunur: Allahın Rəsulu (ona salam olsun) mənimlə altı yaşım olanda evləndi və doqquz yaşım olanda mən onun evinə daxil oldum.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Muslim||1422b|reference}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Aişə dedi: Allahın Rəsulu mənimlə yeddi yaşım olanda evləndi. (Ravi Süleyman dedi: &amp;quot;Və ya altı yaşında.&amp;quot;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Abu Dawud||2121|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Demək olar ki, bütün mənbələr cinsi əlaqə (nikahın tamamlanması) yaşını doqquz olaraq göstərir, baxmayaraq ki, bəzi sonrakı versiyalar bunun 10 yaş ola biləcəyini deyir; Bax: Denise Spellberg (1996), Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of &#039;A&#039;isha Bint Abi Bakr, Columbia University Press, &amp;lt;nowiki&amp;gt;ISBN 978-0231079990&amp;lt;/nowiki&amp;gt;, səh. 39–40;&amp;lt;/ref&amp;gt; [[İslam hüququnda uşaq evliliyi|Uşaq evlilikləri]] ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən, bu mövzu apologetik (müdafiə xarakterli) ədəbiyyatda və ictimai müzakirələrdə böyük maraq kəsb edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
O dövrdə Ərəbistanda gənc yaşda evlilik eşidilməmiş bir şey deyildi və Aişənin Məhəmməd ilə evliliyi siyasi mahiyyət daşıya bilərdi, çünki atası Əbu Bəkr cəmiyyətdə nüfuzlu bir adam idi.&amp;lt;ref&amp;gt;Afsaruddin, Asma (2014). &amp;quot;ʿĀʾisha bt. Abī Bakr&amp;quot;. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. &#039;&#039;[http://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 Encyclopaedia of Islam]&#039;&#039; (3 ed.). Brill Online. Retrieved 2015-01-11&amp;lt;/ref&amp;gt; Əbu Bəkr, öz tərəfindən, Aişə vasitəsilə ailələrini evlilik yolu ilə birləşdirərək Məhəmməd ilə öz arasındakı qohumluq bağını daha da gücləndirməyə çalışmış ola bilər. Misir-Amerika İslamşünası Leyla Əhməd qeyd edir ki, Aişənin Məhəmməd ilə nişanlanması və evliliyi İslam ədəbiyyatında adi bir hal kimi təqdim olunur və bu, həmin dövrdə uşaqların özlərindən böyüklərlə evləndirilməsinin qeyri-adi olmadığını göstərə bilər.&amp;lt;ref&amp;gt;Ahmed, Leila (1992). &#039;&#039;Women and Gender in Islam: Historical Roots of a Modern Debate&#039;&#039;. Yale University Press. p. 51-54. &amp;lt;nowiki&amp;gt;ISBN 978-0300055832&amp;lt;/nowiki&amp;gt;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Məhəmmədin səhabələri (tərəfdarları) ilə bağlı da bu cür bir çox məlumatlar mövcuddur. Qonşu imperiyalarda o dövrdə, Bizans qanunları on üç yaş olaraq müəyyən etdikləri yetkinlik yaşına çatmamış qızlarla evliliyi qadağan edirdi&amp;lt;ref&amp;gt;Sean Anthony, &amp;quot;Muhammad and the Empires of Faith: The making of the Prophet of Islam&amp;quot;, Oakland CA: University of California, 2020, p. 115&amp;lt;/ref&amp;gt;, Sasani qanunları isə bir qızın doqquz yaşında evlənə biləcəyini, bir şərtlə ki, ittifaqın cinsi əlaqə hissəsinin on iki yaşına çatana qədər təxirə salınmasını nəzərdə tuturdu.&amp;lt;ref&amp;gt;CHILDREN iii. Legal Rights of Children in the Sasanian Period - [https://www.iranicaonline.org/articles/children-iii Encyclopedia Iranica online]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Etibarlılıq ==&lt;br /&gt;
Quranda, görünür ki, hələ heyz (aybaşı) dövrünə çatmamış olanlarla evliliyə aid olan bir qayda 65-ci surə olan &amp;quot;Ət-Talaq&amp;quot; surəsinin [https://quran.az/65/4 4-cü ayəsində] öz əksini tapır.&amp;lt;ref&amp;gt;(Yaşlılığa görə) heyzdən kəsilmiş qadınlarınızın (gözləmə müddətindən) şübhələnsəniz, (bilin ki), onların gözləmə müddəti üç aydır. Hələ heyz görməmiş olan qadınlar da belədir. Hamilə qadınların gözləmə müddəti isə uşağı dünyaya gətirənə qədərdir. Kim Allahdan qorxarsa, Allah ona işində asanlıq bəxş edər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|65|4}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Təfsir əl-Cəlaleyn Quranın ən hörmətli şərhlərindən biridir.&amp;lt;ref&amp;gt;Təfsir əl-Cəlaleyn Quranın öyrənilməsi üçün ən mühüm təfsirlərdən biridir. İki &amp;quot;Cəlal&amp;quot; -- Cəlaləddin əl-Məhəlli (vəfatı h. 864 / m. 1459) və onun tələbəsi Cəlaləddin əs-Süyuti (vəfatı h. 911 / m. 1505) tərəfindən tərtib edilən Təfsir əl-Cəlaleyn, sadə üslubu və bir cildlik həcmi sayəsində ümumiyyətlə Quran təfsiri sahəsində ən asan əlçatan əsərlərdən biri hesab olunur. İlk dəfə olaraq Təfsir əl-Cəlaleyn, Doktor Feras Hamza tərəfindən ixtisarsız, yüksək dəqiqliklə və oxunaqlı şərhlərlə ingilis dilinə peşəkar şəkildə tərcümə edilmişdir. [https://www.altafsir.com/Al-Jalalayn.asp altafsir.com]&amp;lt;/ref&amp;gt; Təfsir əl-Cəlaleyndə bu ayə üçün verilən təfsir ənənəvi şərhi təqdim edir və &amp;quot;heyz görməyənlər&amp;quot; (aybaşı olmayanlar) ifadəsini &amp;quot;gənc yaşda olduqlarına görə hələ heyz görməyənlər, onların da [gözləmə] müddəti üç aydır&amp;quot; şəklində aydınlaşdırır.&amp;lt;ref&amp;gt;Və o qadınlarınız ki, artıq heyz görməkdən ümidlərini kəsiblər — hər iki halda &amp;quot;allā’ī&amp;quot; və ya &amp;quot;allā’i&amp;quot; — əgər onların gözləmə müddəti barədə hər hansı şübhəniz varsa, onların müəyyən edilmiş gözləmə müddəti üç aydır və həmçinin gənc yaşda olduqlarına görə hələ heyz görməmiş olanlar üçün də müddət üç aydır — hər iki hal həyat yoldaşı vəfat edənlərdən başqalarına şamil edilir; sonuncular üçün müddət Q. 2:234 ayəsində müəyyən edilmişdir: onlar dörd ay on gün gözləməlidirlər. Hamilə olanlara gəldikdə isə, onların müddəti — boşanmış və ya həyat yoldaşı vəfat etmiş olsalar belə, müəyyən edilmiş gözləmə müddətinin başa çatması — övladlarını dünyaya gətirdikləri vaxtdır. Kim Allahdan qorxarsa, Allah bu dünyada və axirətdə onun işlərini asanlaşdırar. [https://altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=1&amp;amp;tTafsirNo=74&amp;amp;tSoraNo=65&amp;amp;tAyahNo=4&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;UserProfile=0&amp;amp;LanguageId=2 Tafsir al-Jalalayn, trans. Feras Hamza Quran 65:4]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Müasir dövrdə Aişənin evlilik yaşı ixtilaf və mübahisə mənbəyi olmuşdur. Bəzi müsəlmanlar onun həyatının əvvəllər qəbul edilmiş xronologiyasına yenidən baxmağa cəhd etmişlər (aşağıdakı &#039;&#039;Apologetik tarix&#039;&#039; bölməsinə baxın).&amp;lt;ref name=&amp;quot;:3&amp;quot;&amp;gt;Ali, Kecia. Sexual Ethics and Islam: Feminist Reflections on Qur&#039;an, Hadith and Jurisprudence (Cinsi Etika və İslam: Quran, Hədis və Fiqh üzərinə Feminist Düşüncələr). OneWorld. səh. 173-186. &amp;lt;nowiki&amp;gt;ISBN 978-1780743813&amp;lt;/nowiki&amp;gt;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Hədis korpusu erkən İslamın qeydlərini iddia edilən &amp;quot;kəsilməz şahidlər zənciri&amp;quot; vasitəsilə təmin edir. Aişənin evlilik zamanı altı, cinsi əlaqə zamanı isə doqquz yaşında olduğunu bildirən hədislərin çoxsaylı variantları səhih statusuna malik toplulardan gəlir; bu isə o deməkdir ki, onlar müsəlmanların əksəriyyəti tərəfindən mötəbər hesab olunur. Məsələ ilə bağlı müasir mübahisələrə baxmayaraq, bu hədislər ilk növbədə ona görə müdafiə olunur ki, bu qədər geniş yayılmış bir hədisi şübhə altına almaq ümumilikdə İslam hədis elminə xələl gətirə bilər. Aişənin evlilik və cinsi əlaqə yaşı haqqındakı hədis rəvayəti həmçinin İbn Hişam tərəfindən İbn İshaqın sirəsinə dair redaksiyasına əlavə edilmişdir. Tarixçilər İbn Səd və ət-Təbəri də bu rəvayətlə bağlı çoxsaylı məlumatlara yer verirlər.&amp;lt;ref&amp;gt;Peyğəmbər Aişə ilə evləndikdə o, çox gənc idi və hələ cinsi əlaqə üçün hazır deyildi. [https://wikiislam.net/wiki/The_History_of_al-Tabari Ət-Təbəri, 9-cu cild, səh. 128]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:22&amp;quot;&amp;gt;Abd al-Hamid b. Bayan al-Sukkari - Muhammad b. Yazid - Ismai&#039;il (yəni İbn Abi Khalid) - Abd al-Rahman b. Abi al-Dahhak - Qureyşli bir adam - Abd al-Rahman b. Muhammad vasitəsilə verilən məlumata görə: &amp;quot;Abd Allah b. Safwan başqa bir şəxslə birlikdə Aişənin yanına gəldi və Aişə (həmin şəxsə) dedi: &#039;Ey filankəs, Hafsənin nə dediyini eşitmisən?&#039; O, &#039;Bəli, ey möminlərin anası&#039; dedi. Abd Allah b. Safwan ondan soruşdu: &#039;O nədir?&#039; Aişə cavab verdi: &#039;Məndə doqquz xüsusi xüsusiyyət var ki, Allahın Məryəm bint İmrana bəxş etdikləri istisna olmaqla, heç bir qadında olmayıb. Vallahi, bunu özümü yoldaşlarımdan üstün tutmaq üçün demirəm.&#039; O soruşdu: &#039;Bunlar hansılardır?&#039; Aişə cavab verdi: &#039;Mələk mənim surətimi aşağı gətirdi; &#039;&#039;&#039;Allahın Rəsulu mənimlə yeddi yaşım olanda evləndi; doqquz yaşım olanda mənimlə cinsi əlaqəyə girdi; o, mənimlə mən bakirə olduğum halda evləndi&#039;&#039;&#039; və məni ondan başqa heç bir kişi ilə paylaşmadı; o və mən tək bir ədyalın altında olanda ona vəhy gəldi; mən onun üçün ən əziz insanlardan biri idim, ümmət az qala məhv olmaq üzrə olanda barəmdə bir Quran ayəsi nazil oldu; mən Cəbraili gördüm, halbuki onun digər zövcələrindən heç biri onu görməmişdi; və o, evində vəfat edəndə yanında mələk və məndən başqa heç kim yox idi.&#039; Abu Ja‘far (Ət-Təbəri) görə: Deyildiyinə görə, Allahın Rəsulu onunla Şəvval ayında evlənmiş və sonrakı bir ildə, yenə Şəvval ayında onunla olan bu evliliyi tamamlamışdır (cinsi əlaqədə olmuşdur). Ət-Təbəri, Cild 7, səh. 6-&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İslam modernist alimləri ümumiyyətlə ənənəvi olaraq mötəbər sayılan hədislərin və bioqrafik materialların etibarlılığını şübhə altına alırlar. Müasir akademik tədqiqatlar göstərir ki, Aişənin evlilik və cinsi əlaqə zamanı yaşını müəyyən edən hədislərin kökü onun bacısı nəvəsi Hişam b. Urva tərəfindən dövriyyəyə buraxılan formulalara dayanır; o, İraqa köçdükdən sonra bu məlumatlar orada, ehtimal ki, proto-məzhəbçi səbəblərə görə rəğbətlə qarşılanmışdır (aşağıdakı müasir akademik baxışların müzakirəsinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Uşaq evliliyi ilə əlaqələndirilmə ==&lt;br /&gt;
{{Main|İslam hüququnda uşaq evliliyi}}[[File:Child Marriage.jpg|thumb|Uşaq gəlin körpə qızı ilə birgə]]Sünni hüquq məktəblərindən birinin banisi olan Şafii, bir atanın bakirə və yetkinlik yaşına çatmamış qızını, qızın istəyindən asılı olmayaraq, nikah müqaviləsinə daxil etmək hüququna malik olduğu barədəki İslami hüquqi konsensusu dəstəkləmək üçün Aişənin evliliyini nümunə gətirmişdir. Digər dörd məktəbdən birinin banisi olan İbn Hənbəl isə bəzi əlaqəli hökmlər üçün Aişənin doqquz yaşındakı cinsi əlaqə yaşına istinad etmişdir; bura, bildirilənə görə, həyat yoldaşı doqquz yaşına çatdıqdan sonra ərin nikahı tamamlamağına (cinsi əlaqəyə girməsinə) icazə verilməli olduğu hökmü də daxildir (İslam Hüququnda Məcburi Evlilik və Uşaq Evliliyi bölmələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kembric Universitetinin fars dili üzrə professoru Reuben Levinin dediyinə görə, İslamda nikah bağlamaq üçün heç bir yaş həddi müəyyən edilməyib və &amp;quot;olduqca kiçik uşaqlar qanuni şəkildə evləndirilə bilərlər&amp;quot;.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:5&amp;quot;&amp;gt;Reuben Levy, &#039;&#039;The Social Structure of Islam&#039;&#039;, UK: Cambridge University Press, 1969, pp. 106-7&amp;lt;/ref&amp;gt; Lakin qız uşağı nikah daxili cinsi əlaqəyə uyğun olana qədər əri ilə birlikdə yaşamaya bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İslam hüquq terminologiyasında &#039;&#039;Baliğ&#039;&#039;, yetkinlik, buluğ (yeniyetməlik) və ya həddi-büluğa çatmış və İslam hüququ qarşısında tam məsuliyyət daşıyan şəxsə deyilir. Hüquqşünaslar həm kişilər, həm də qadınlar üçün bu vəziyyətə çatmaq üçün müxtəlif yaş hədləri və meyarlar təyin edirlər.&amp;lt;ref&amp;gt;John Esposito, &amp;quot;The Oxford Dictionary of Islam&amp;quot;, p.35, Oxford University Press 2004&amp;lt;/ref&amp;gt; Nikahda baliğ anlayışı ərəb hüquqi ifadəsi olan &amp;quot;hatta tutiqa&#039;l-rijal&amp;quot; ilə bağlıdır; bu, qızın cinsi əlaqədə olmaq üçün fiziki cəhətdən hazır olana qədər nikahın tamamlanmasının (cinsi əlaqəyə girilməsinin) baş tuta bilməyəcəyi mənasını verir. Bir sıra hüquqşünaslar qeyd etmişlər ki, əgər qızın bu vəziyyətə çatdığı hesab olunarsa, cinsi əlaqə hətta buluğ (yetkinlik) dövründən əvvəl də baş verə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Əlaqəli sitatlar ==&lt;br /&gt;
Daha çox hədis sübutu &amp;quot;Quran, Hədis və Alimlər: Aişə&amp;quot; ([[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Aisha#Aisha.27s Age at Consummation and Marriage|Qur&#039;an, Hadith and Scholars: Aisha]]) bölməsində toplanmışdır.{{Quote|1={{Quran|65|4}}|2=(Yaşlılığa görə) heyzdən kəsilmiş qadınlarınızın (gözləmə müddətindən) şübhələnsəniz, (bilin ki), onların gözləmə müddəti üç aydır. &amp;lt;b&amp;gt;Hələ heyz görməmiş olan qadınlar da belədir.&amp;lt;/b&amp;gt; Hamilə qadınların gözləmə müddəti isə uşağı dünyaya gətirənə qədərdir. Kim Allahdan qorxarsa, Allah ona işində asanlıq bəxş edər.}}{{Quote|1={{Bukhari|||3896|darussalam}}|2=Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə Peyğəmbərin Mədinəyə gedişindən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il və ya buna yaxın bir müddət qaldı və sonra &amp;lt;b&amp;gt;Aişə altı yaşında bir qız uşağı ikən onunla evləndi, doqquz yaşında olanda isə bu nikah tamamlandı (cinsi əlaqə baş tutdu).&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{Quote|{{Bukhari|||5134|darussalam}}|Aişədən rəvayət olunur: Peyğəmbər (ﷺ) &amp;lt;b&amp;gt;onunla altı yaşı olanda evləndi və doqquz yaşı olanda onunla bu evliliyi tamamladı (cinsi əlaqədə oldu).&amp;lt;/b&amp;gt; Hişam dedi: Mənə məlumat verilmişdir ki, Aişə Peyğəmbərlə (ﷺ) doqquz il (yəni onun vəfatına qədər) birlikdə qalmışdır.}}{{Quote|{{Muslim||1422b|reference}}|Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir: &amp;lt;b&amp;gt;Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) mən altı yaşında olanda mənimlə evləndi və doqquz yaşım olanda mən onun evinə qəbul edildim.&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{Quote|{{Muslim||1422c|reference}}|Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) o, yeddi yaşında olanda onunla evləndi, doqquz yaşında olanda isə o, bir gəlin kimi onun evinə gətirildi, &amp;lt;i&amp;gt;və oyuncaq gəlincikləri onunla birlikdə idi;&amp;lt;/i&amp;gt; o (Müqəddəs Peyğəmbər) vəfat edəndə isə Aişənin on səkkiz yaşı var idi.}}{{Quote|{{Bukhari|||3894|darussalam}}|Aişə rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbər (ﷺ) mən altı yaşında bir qız uşağı ikən mənimlə nişanlandı. Biz Mədinəyə getdik və Bəni-əl-Haris bin Xəzrəcin evində qaldıq. Sonra mən xəstələndim və saçlarım töküldü. Daha sonra saçlarım (yenidən) uzandı və anam Umm Ruman, mən bəzi rəfiqələrimlə yellənçəkdə oynayarkən yanıma gəldi. O məni çağırdı və mən onun mənimlə nə etmək istədiyini bilmədən yanına getdim. Əlimdən tutub məni evin qapısında dayandırdı. O vaxt nəfəsim təngiyirdi, nəfəsim düzələndən sonra o, bir az su götürüb üzümü və başımı sildi. Sonra məni evə apardı. Evdə bəzi ənsar qadınlarını gördüm, onlar: &amp;quot;Xeyirli olsun, Allahın bərəkəti və uğurlar üzərində olsun&amp;quot;,— dedilər. Sonra anam məni onlara tapşırdı və onlar məni (evlilik üçün) hazırladılar. Gözlənilmədən, günorta vaxtı Allahın Rəsulu yanıma gəldi və anam məni ona təhvil verdi; həmin vaxt mən doqquz yaşında bir qız uşağı idim.}}{{Quote|{{Bukhari|||6130|darussalam}}|Aişə rəvayət edir: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mən Peyğəmbərin yanında gəlinciklərlə oynayardım, rəfiqələrim də mənimlə birlikdə oynayardılar. Allahın Rəsulu (mənim qaldığım yerə) daxil olanda onlar gizlənirdilər, lakin Peyğəmbər onları çağırar və mənimlə oynamaq üçün qoşulmalarını istəyərdi. (Gəlinciklərlə və buna bənzər təsvirlərlə oynamaq qadağandır, lakin həmin vaxt Aişə hələ buluğ yaşına çatmamış kiçik bir qız uşağı olduğu üçün buna icazə verilmişdi.) (Fəthul-Bari, səhifə 143, Cild 13)}}Aişənin bacısı oğlu Urva b. əl-Zübeyr (vəfatı hicri 94-cü il), bildirildiyinə görə, sonrakı Əməvilər sarayına bir sıra histoqrafik məktublar yazmışdır ki, Professor Şon Entoni (Sean Anthony) kimi müasir tarixçilər bunları erkən İslam tarixi üzrə mühüm mənbə hesab edirlər. Bu məktubların birində Urva öz xalasının evliliyini müzakirə edir. Bu məktub onun oğlu Hişam tərəfindən ötürülmüşdür və məzmunu, görünür ki, Urvanın tələbəsi əl-Zühri tərəfindən də təsdiqlənir (aşağıdakı müasir akademik baxışlar bölməsindəki müzakirəyə baxın). Məktubda aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|Letter from &#039;Urwa recorded in volume 9 of al-Tabari&#039;s History, quoted in &#039;&#039;Muhammad and the Empires of Faith&#039;&#039; by Sean Anthony&amp;lt;ref&amp;gt;Sean Anthony, Muhammad and the Empires of Faith: The making of the Prophet of Islam, Oakland CA: University of California, 2020, pp. 114-15&amp;lt;/ref&amp;gt;|§1. Əli ibn Nəsr bizə rəvayət etdi: Əbd əs-Səməd ibn Əbd əl-Varis bizə rəvayət etdi və Əbd əl-Varis ibn Əbd əs-Səməd də mənə rəvayət edərək dedi: atam mənə rəvayət edərək dedi: Aban əl-Attar bizə rəvayət edərək dedi: Hişam ibn Urvə bizə Urvədən rəvayət etdi ki, o, Əbdülməlik ibn Mərvana belə yazmışdı:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
§2. Siz mənə Xədicə bint Xuveylid haqqında yazmısınız və &amp;quot;O, nə vaxt vəfat etdi?&amp;quot; deyə soruşursunuz. O, Allahın Rəsulunun Məkkədən gedişindən üç il və ya buna yaxın bir müddət əvvəl vəfat etdi. Xədicə vəfat etdikdən sonra o, Aişə ilə evləndi. Allahın Rəsulu [bundan əvvəl] Aişəni iki dəfə (yuxuda) görmüşdü və ona: &amp;quot;O, sənin həyat yoldaşın olacaq&amp;quot;,— deyilmişdi. Həmin gün Aişə altı yaşında idi. Sonra Allahın Rəsulu Mədinəyə getdikdən sonra Aişə ilə evliliyi tamamladı və onunla evliliyi tamamladığı gün Aişənin doqquz yaşı var idi.}}Nikah yaşı ilə bağlı rəvayət həmçinin Kufədə dövriyyədə olan Aişənin fəzilətləri haqqındakı rəvayətlərə də daxil edilmişdir:{{Quote|{{Tabari|7|pp. 6-7}}|Əbdülhəmid b. Bəyan əs-Sukkari - Məhəmməd b. Yezid - İsmayıl (yəni İbn Əbi Xalid) - Əbdürrəhman b. Əbi əd-Dahhak - Qureyşdən bir kişi - Əbdürrəhman b. Məhəmmədin rəvayətinə görə: &amp;quot;Abdullah b. Səfvan başqa bir şəxslə birlikdə Aişənin yanına gəldi və Aişə (ikincisinə) dedi: &#039;Ey filankəs, Hafsanın dediklərini eşitmisən?&#039; O dedi: &#039;Bəli, ey möminlərin anası.&#039; Abdullah b. Səfvan ondan soruşdu: &#039;O nədir belə?&#039; Aişə cavab verdi: &#039;Məndə doqquz xüsusi xüsusiyyət var ki, Allahın İmran qızı Məryəmə bəxş etdikləri istisna olmaqla, heç bir qadında olmayıb. Vallah, mən bunu özümü rəfiqələrimdən üstün tutmaq üçün demirəm.&#039; O soruşdu: &#039;Bunlar hansılardır?&#039; Aişə cavab verdi: &#039;Mələk mənim surətimi aşağı (peyğəmbərə) gətirdi; &amp;lt;b&amp;gt;Allahın Rəsulu mən yeddi yaşımda olanda mənimlə evləndi; doqquz yaşımda olanda evliliyim tamamlandı; mənimlə bakirə ikən evləndi,&amp;lt;/b&amp;gt; məndən başqa heç bir insanı onunla paylaşmadım (yəni o, məndən başqa bakirə ilə evlənmədi); o və mən eyni yorğan altında olanda ona vəhy gəlirdi; mən onun üçün insanların ən sevimlilərindən idim; ümmət az qala məhv olmaq üzrə olanda mənim haqqımda Quran ayəsi nazil oldu; digər zövcələrindən heç biri Cəbrayılı görmədiyi halda mən onu gördüm; və o, öz evində, yanında mələk və məndən başqa heç kim olmadığı halda vəfat etdi.&#039;}}&amp;quot;İfk&amp;quot; (böhtan) hadisəsində — hansı ki, Səhih Buxari və Səhih Müslimdə geniş şəkildə rəvayət olunur — Aişə karvandan geri qaldıqdan sonra zinada ittiham edilmişdi.{{Quote|{{Bukhari|||2661|darussalam}}|Aişə rəvayət edir:&lt;br /&gt;
.&lt;br /&gt;
.&lt;br /&gt;
.&lt;br /&gt;
Həmin gecə səhərə qədər ağladım və gözümə yuxu getmədi. Səhər açıldıqda, vəhyin gecikdiyini görən Allahın Rəsulu, xanımını (yəni Aişəni) boşamaq barədə məsləhətləşmək üçün Əli bin Əbu Talib və Usamə bin Zeydi çağırdı. Usamə bin Zeyd onun xanımlarının yaxşı reputasiyası haqqında bildiklərini dedi və əlavə etdi: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu! Xanımını saxla, çünki Allaha and olsun ki, biz onun haqqında xeyirdən başqa bir şey bilmirik&amp;quot;. Əli bin Əbu Talib isə belə dedi: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu! Allah sənə heç bir məhdudiyyət qoymayıb və ondan başqa çoxlu qadınlar var; yenə də sən kənizdən (xidmətçidən) soruşa bilərsən, o sənə doğrunu deyər&amp;quot;. Bunun üzərinə Allahın Rəsulu Büreyrəni çağırdı və dedi: &amp;quot;Ey Büreyrə, heç ondan şübhələnməyinə səbəb olacaq bir şey görmüsənmi?&amp;quot; Büreyrə dedi: &amp;quot;Xeyr, səni haqq ilə göndərən Allaha and olsun ki, mən onda onun &amp;lt;b&amp;gt;azyaşlı (yetkinlik yaşına çatmamış) bir qız olması istisna olmaqla&amp;lt;/b&amp;gt;, heç bir qüsur görməmişəm; o, bəzən yuxuya gedir və xəmiri keçilərin yeməsi üçün nəzarətsiz qoyur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
.&lt;br /&gt;
.&lt;br /&gt;
.&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;Mən gənc bir qız idim&amp;lt;/b&amp;gt; və Quran haqqında çox biliyim yox idi. Dedim: &amp;quot;Allaha and olsun ki, mən bilirəm, siz insanların dediklərini dinləmisiniz, bu sizin qəlbinizə hakim olub və siz bunu bir həqiqət kimi qəbul etmisiniz. İndi mən sizə günahsız olduğumu desəm — Allah da bilir ki, mən günahsızam — siz mənə inanmazsınız; əgər mən yalandan günahkar olduğumu etiraf etsəm — halbuki Allah bilir ki, mən günahsızam — siz mənə inanarsınız&amp;quot;.}}Məhəmmədin az qala ondan boşanması ilə nəticələnəcək bu hadisənin rəvayətlərində Aişəyə qarşı təkrarən azyaşlı qız (jariyatun hadithatu s-sinni جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ) ifadəsi işlədilir; bu ifadə iki dəfə onun özü, bir dəfə isə köləsi Büreyrə tərəfindən istifadə olunur. Aişə qeyd edir ki, &amp;quot;Həmin vaxt mən gənc bir xanım idim&amp;quot; və &amp;quot;Mən gənc bir qız idim və Quran haqqında çox biliyim yox idi&amp;quot; (hər iki cümlədə az əvvəl qeyd olunan eyni ərəbcə ifadə işlədilir). Büreyrə isə deyir: &amp;quot;Mən onda onun azyaşlı (yetkinlik yaşına çatmamış) bir qız olması istisna olmaqla, heç bir qüsur görməmişəm; o, bəzən yuxuya gedir və xəmiri keçilərin yeməsi üçün nəzarətsiz qoyur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu hadisənin təfərrüatlı hədisi Aişədən Urvə b. əl-Zübeyr (onun bacısı oğlu), ondan isə tələbəsi İbn Şihab əz-Zühri vasitəsilə geniş şəkildə nəql edilmişdir. Onu ittiham edənlərin adları ilə bağlı bir suala verilən qısa cavab (əlavə təfərrüat olmasa da), həmçinin Urvənin oğlu Hişam vasitəsilə ötürülən məktubunda da yer alır.&amp;lt;ref&amp;gt;An analysis of the hadith transmission is summarized on pp. 34-37 of Goerke, A, Motzki, H &amp;amp; Schoeler, G (2012) [https://www.pure.ed.ac.uk/ws/portalfiles/portal/12692843/First_Century_Sources_for_the_Life_of_Muhammad_a_debate.pdf First-Century Sources for the Life of Muhammad? A Debate], Der Islam, vol. 89, no. 2, pp. 2-59. https://doi.org/10.1515/islam-2012-0002&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni ifadə, bəzi həbəşlərin oynadığı vaxt Məhəmmədin öz libası ilə Aişəni pərdələməsi haqqındakı rəvayətlərdə də keçir (məsələn: {{Bukhari|||5236|darussalam}}). Aişənin Məkkəyə həcc ziyarəti zamanı heyz görməsi haqqındakı hədisin bir versiyasında da onun üçün eyni ifadə işlədilir ({{Muslim||1211j|reference}}), lakin həmin hədisin digər rəvayətləri bu ifadəni ehtiva etmir (birində bu ifadənin yoxluğu xüsusi olaraq qeyd edilir: {{Muslim||1211k|reference}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Müasir akademik baxışlar ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Nikah yaşı hədisinin mənşəyi və tarixləndirilməsi ===&lt;br /&gt;
Aişənin nikah yaşı haqqındakı hədisin ən hərtərəfli akademik təhlili 2022-ci ildə doktor Coşua Littl (Joshua Little) tərəfindən öz doktorluq dissertasiyası üçün hazırlanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;Joshua Little (2022) &#039;&#039;The Hadith of ʿAʾishah&#039;s Marital Age: A Study in the Evolution of Early Islamic Historical Memory&#039;&#039;, PhD thesis, Oxford University&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
It is available on his blog together with very useful diagrams of the reported isnads and matns: [https://islamicorigins.com/the-unabridged-version-of-my-phd-thesis/ The Unabridged Version of My PhD Thesis]  by Joshua Little - Islamicorigins.com - 7 March 2023&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
See alternatively: [https://islamicorigins.com/a-summary-of-my-phd-research/ A Summary of my PhD Research] by Joshua Little - Islamicorigins.com - 25 February 2023&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Həmçinin doktor Coşua Littlın (Dr. Joshua Little) &amp;quot;Aişənin nikah yaşı hədisi: [https://www.youtube.com/watch?v=zr6mBlEPxW8&amp;amp;t=2s &amp;quot;Aişənin nikah yaşı hədisi: Erkən İslamın tarixi yaddaşının təkamülü üzərində bir araşdırma&amp;quot;] adlı bu mühazirəsinə baxın. - youtube.com, 26 Fevral 2023&amp;lt;/ref&amp;gt; Geniş yayılmış hədislərin müasir akademik təhlilində mühüm bir alət &amp;quot;isnad-cum-matn&amp;quot; təhlilidir (ICMA). İsnad konkret rəvayətə aid edilən ötürmə zənciri, mətn isə onun sözləri (məzmunu) deməkdir. ICMA metodunda, geniş yayılmış hədisin kəsişən isnad dəstələri ilə mətnlərdəki variasiya qrupları müqayisə edilir ki, onların bir-biri ilə nə dərəcədə uyğun gəldiyi müəyyən olunsun. Çox vaxt bu, bir və ya bir neçə &amp;quot;ortaq həlqənin&amp;quot; (common link) müəyyən edilməsinə gətirib çıxarır; yəni bir mətnin ötürülməsinin ilk dəfə şaxələnməyə başladığı şəxs (hətta zəncir həmin şəxsdən əvvəl tək bir xəttlə davam etsə belə).&amp;lt;ref&amp;gt;Ətraflı izahat üçün doktor Littlın (Dr. Little) dissertasiyasının 1-ci fəslinə baxın.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu texnika, bir hədisin nə vaxt dövriyyəyə girdiyini tarixləndirmək və onun bu formada ilk dəfə kim tərəfindən ifadə olunduğunu müəyyən etmək üçün faydalıdır; lakin bu, mütləq şəkildə həmin hadisələrin hər hansı tarixi əsasının olub-olmadığını bildirmir. Doktor Littl, hədislərin müasir akademik elm tərəfindən tarixi baxımdan niyə çox etibarsız hesab edildiyinə dair 21 səbəbi qeyd etmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;This is useful preparatory viewing for Dr Little&#039;s Aisha lecture: [https://www.youtube.com/watch?v=Bz4vMUUxhag Oxford Scholar Dr. Joshua Little Gives 21 REASONS Why Historians are SKEPTICAL of Hadith] - youtube.com February 2023&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aişənin nikah yaşı hədisinin mövcud versiyaları (200-dən çox) üzərində aparılan geniş araşdırmadan sonra, Littl, mətnlərini bərpa edə bildiyi az sayda ortaq həlqələri (common links) müəyyən etmək üçün ICMA təhlili aparmışdır. Digər rəvayətçilər isə onlara aid edilən ziddiyyətli və ya fərqli mətnlər, habelə bir sıra digər problemlər səbəbindən ortaq həlqə kimi qəbul edilməmişdir. Müxtəlif tək xətli isnadlar (vahid rəvayətlər) da şübhəli hesab edilərək rədd edilmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aişənin qardaşı nəvəsi olan və sadə rəvayəti ən geniş şəkildə yayılan Hişam b. Urvə (vəfatı hicri 146-cı il) ilə yanaşı, Məhəmməd b. Əmr (vəfatı hicri 144-cü il) bərpa edilə bilən digər Mədinəli ortaq həlqədir; lakin Hişam kimi o da İraqa köçmüşdür və görünən odur ki, o, sadəcə Hişamın hədis versiyalarından birini başqa bir rəvayətə əlavə etmişdir. Digər erkən ortaq həlqələr isə hicri 146–160-cı illərdə vəfat etmiş üç Kufəli (İraq) rəvayətçidir. Bir və ya bir neçə başqa rəvayətin birbaşa Aişənin özünə qədər gedib çıxması mümkün olsa da, bunu ICMA (isnad-mətn təhlili) əsasında sübut etmək mümkün deyil.&amp;lt;ref&amp;gt;pp. 397-99 of Dr Little&#039;s thesis&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Littl daha sonra bu ortaq həlqələr üçün bərpa etdiyi mətnləri daha dərindən təhlil edir. Paylaşılan sözlər, ifadələr və ardıcıllığa əsaslanaraq o, belə bir nəticəyə gəlir ki, bunların hamısı tək və sadə bir formulyasiyadan törəmişdir və ortaq bir hadisənin bir-birindən asılı olmayan şəkildə ötürülən xatirələri deyil. Bu orijinal formulyasiya, Hişamın geniş şəkildə ötürülən və həmçinin əlavə təfərrüatlı bir neçə versiyasını da nəql etdiyi rəvayət kimi görünür. Hişam bunların hamısını atası, eyni zamanda Aişənin bacısı oğlu olan Urvə b. əl-Zübeyrə nisbət etmişdir. Littl iddia edir ki, Hişam bunu saxta şəkildə (yəni əslində atasına aid olmadığı halda) etmişdir; lakin Littl öz dissertasiyasında bir məqama diqqət yetirmir: Hişam tərəfindən ötürülən və Urvənin Xədicənin vəfatından sonra Aişənin evliliyi haqqındakı məktubunun fərqli məzmunu, həmçinin öz əmisi vasitəsilə bunu Urvənin tələbəsi olan və Mədinədən Suriyaya köçmüş əl-Zühriyə nisbət edən suriyalı bir qismən ortaq həlqə tərəfindən də rəvayət olunur. Məktub və əl-Zührinin rəvayəti təklikdə yeddi elementdən ibarət çox fərqli bir ardıcıllığı paylaşır ki, onların daxilində başqa yerdə rast gəlinməyən bəzi unikal dəqiq ifadələr və məzmun da mövcuddur.&amp;lt;ref&amp;gt;Urva erkən İslam tarixinə dair son Əməvilər sarayına bir sıra məktublar yazmışdır. Bu məktublar onun oğlu Hişam tərəfindən ötürülmüş, oradakı rəvayətlər isə çox vaxt Urvanın Mədinəli tələbəsi əl-Zühri tərəfindən də nəql edilmişdir. Urvanın məktubları tam şəkildə Şon Entoninin (Sean Anthony) &amp;quot;Muhammad and the Empires of Faith: The making of the Prophet of Islam&amp;quot; (Oakland CA: University of California, 2020, 4-cü fəsil) əsərində tərcümə olunub. 2012-ci ildə ICMA metodunun yaradıcıları olan Andreas Görke, Harald Motzki və Qreqor Şoler (Gregor Schoeler), Urvaya nisbət edilən məktublardakı rəvayətlərin, xüsusən də Urvaya qədər gedib çıxan paralel rəvayətlərlə dəstəkləndiyi halda, böyük ehtimalla hansısa formada ondan qaynaqlandığını qətiyyətlə müdafiə etmişlər (Goerke, A, Motzki, H &amp;amp; Schoeler, G...) (2012) [https://www.pure.ed.ac.uk/ws/portalfiles/portal/12692843/First_Century_Sources_for_the_Life_of_Muhammad_a_debate.pdf First-Century Sources for the Life of Muhammad?] A Debate, Der Islam, vol. 89, no. 2, pp. 2-59. https://doi.org/10.1515/islam-2012-0002).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Urvanın məktublarından biri Aişənin evliliyi haqqında olan qısa bir məktubdur. Bu məktub Hişam vasitəsilə gələn bir neçə zəncirlə rəvayət edilmişdir və yuxarıdakı &amp;quot;Müvafiq Sitatlar&amp;quot; bölməsində ondan sitat gətirilmişdir. Littl, Urvanın məktublarının ümumi həqiqiliyinə dair bir neçə arqumentə etiraz edir, lakin bunu Görke və digərlərinin (Goerke et al.) tədqiqatları ilə geniş şəkildə qarşılıqlı əlaqə qurmadan edir. O, həmçinin hər hansı bir halda Hişamın bu məktubdakı hansı sözləri və ya elementləri dəqiq ötürdüyünü necə müəyyən edə biləcəyimizi sual altına qoyur (səh. 314).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin doktor Littl (Dr. Little) müzakirə etdiyi və Urvanın Mədinəli tələbəsi əl-Zühriyə nisbət edilən başqa bir hədisin bu məktubla eyni əsas rəvayəti ehtiva etdiyini görməmişdir; xüsusən də məktub formasında olmasa belə, Xədicənin vəfatından sonra onun evliliyi ilə başlayan və başqa yerdə rast gəlinməyən unikal elementlər ardıcıllığını qeyd etmək olar. Əl-Zührinin bunu birbaşa Urvadan və ya məktubdan öyrəndiyini təsəvvür etmək asandır (hərçənd isnad o qədər geriyə getmir). Həqiqətən də, bu fərqli ardıcıllığın böyük hissəsində onlar eyni sözləri və dəqiq ifadələri paylaşırlar ki, bunların da çoxu əks halda yalnız məktub üçün unikal olardı. Yuxu elementi ilə bağlı məzmun da digər rəvayətlərdən çox fərqlənərək onlar üçün son dərəcə xarakterikdir. Aradakı yaxın əlaqə, doktor Littlın öz isnad diaqramlarından istifadə edilərək hazırlanan [[Media:UrwaLetter-alZuhriComparison.png|bu şəkildə]] təsvir edildiyi kimi aydın görünür. Fərqliliyin asanlıqla nəzərə çarpdığı tam diaqramlar üçün doktor Littlın bloquna baxın. Littlın öz dissertasiyasının 310-311-ci səhifələrində Urvanın bərpa edilmiş məktubunun transliterasiyası ilə əl-Zühridən gələn eyni elementar ardıcıllığın (əl-Həccac b. Əbi Mani vasitəsilə; səh. 204-205; həmçinin bax: 370-372 və 482) bərpa edilmiş ötürülməsini müqayisə etmək olar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hələbdə (Suriya) yaşamış əl-Həccac, bu rəvayətin ötürülməsində qismən ortaq həlqə (partial common link) rolunu oynayır. O, bu rəvayəti əmisi vasitəsilə əl-Zühriyə nisbət etmişdir. Əl-Zühri özü birbaşa &amp;quot;ortaq həlqə&amp;quot; sayılmasa da, Mədinədən Dəməşqə, daha sonra isə Suriyanın Rəsafə şəhərinə köçmüş və burada xəlifənin oğullarına müəllimlik etmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Zəncirin çox qısa olması, ötürücülərin coğrafi uyğunluğu, həmçinin mətndəki sözlərin və elementlər ardıcıllığının bir-biri ilə sıx uzlaşması (və çox vaxt unikal şəkildə paylaşılması) bu sübutun asanlıqla kənara atılmasını qeyri-mümkün edir. Məktubun məzmununa bənzəyən ən yaxın nümunələr isə, müxtəlif yerlərdən toplanmış, aydın şəkildə sonradan uydurulmuş, Qatada və İbn Abbasa nisbət edilən uzun və tək xətli (single chain) saxta rəvayətlərdir; onlarda elementlərin ardıcıllığı və sözlərin bənzərliyi qat-qat azdır (bunları Littlın bloqundakı &amp;quot;Other Traditions&amp;quot; isnad diaqramında və ya dissertasiyasının 375 və 393-cü səhifələrində görmək olar).&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu aşkar təsdiq potensial olaraq böyük əhəmiyyət kəsb edir; çünki əl-Zührinin bu barədəki biliyi, çox güman ki, müəllimi Urvədən gəlmişdir. Əgər belədirsə, Littlın dissertasiyasındakı əsas tezis mahiyyət etibarilə yanlış çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hişamın öz rəvayətlərinin çoxunda isnadı (ötürmə zəncirini) ilkin olaraq Aişənin özünə qədər uzatmadığına, əksinə yalnız atası Urvəyə (Aişənin bacısı oğlu) qədər apardığına dair bəzi sübutlar mövcuddur. Həmçinin, bu rəvayətlər Aişənin öz adından deyil, üçüncü şəxsin dilindən nəql edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Eynilə orada, səhifə 305, 996-cı haşiyə də daxil olmaqla.&amp;lt;/ref&amp;gt; Hətta digər yollarla Aişəyə qədər uzanan rəvayətlərdə də isnadın bu cür &amp;quot;yüksəldilməsi&amp;quot; (yəni zəncirin sonradan Peyğəmbər yoldaşına çatdırılması) hadisəsinin baş verdiyi daha aydın görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ən geniş yayılmış versiyadan — yəni Aişənin altı yaşında Məhəmmədlə evləndiyini və doqquz yaşında cinsi əlaqənin baş tutduğunu bildirən sadə rəvayətdən — başqa, Littlın ICMA təhlili təsdiq edir ki, Hişam həmçinin Məhəmməd və Aişənin doqquz il birlikdə olduqları məlumatını əlavə edən genişləndirilmiş sadə versiyanı da nəql etmişdir&amp;lt;ref&amp;gt;Eynilə orada, səh. 272&amp;lt;/ref&amp;gt; (ehtimal ki, onun gəlinciklərlə oynadığını əlavə edən digər bir sadə versiyanı da&amp;lt;ref&amp;gt;Eynilə orda, səh. 322&amp;lt;/ref&amp;gt;). O, həmçinin atası Urvədən gələn evlilik haqqında qısa bir məktubu da rəvayət etmişdir — bu məktubla bağlı yuxarıdakı müzakirəyə (haşiyə də daxil olmaqla) baxın.&amp;lt;ref&amp;gt;Eynilə orada, səhifə 309 və davamı.&amp;lt;/ref&amp;gt; Son olaraq, o, Aişənin oyun oynayarkən qadınların onu gəlib aparması və evliliyə hazırlaması barədəki hekayəsini də nəql etmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Eynilə orada, Hişam haqqındakı bölməyə, səhifə 295 və davamına, xüsusən də Hişamın hədislə bağlı dörd versiyasının səhifə 302–317-dəki bərpasına (reconstructions) baxın.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunların hər birinə dair nümunələri yuxarıdakı &amp;quot;Əlaqəli sitatlar&amp;quot; bölməsində görmək olar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Görünən odur ki, Hişam bu hədisi İraqın Kufə şəhərinə köçdükdən sonra nəql etmişdir. Onun Mədinəli tələbələrinə nisbət edilən bir neçə rəvayət olsa da, onların hər biri müxtəlif səbəblərdən şübhəlidir (hərçənd onlardan birini inkar etmək olduqca çətindir&amp;lt;ref&amp;gt;Littl, İbn əbi əl-Zinadın Hişamdan etdiyi rəvayətin Mədinədə baş verdiyi ehtimalını təkzib etməkdə müəyyən dərəcədə çətinlik çəkir (bax: səh. 426-433). Mədinəli İbn əbi əl-Zinad, Hişamdan gələn təsdiqlənmiş bir qismən ortaq həlqədir (partial common link) və (ümumən etibarsız sayılan) Mədinəli tarixçi əl-Vaqidi bunu ondan nəql edənlərdən biridir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu rəvayətin İraqda baş verdiyini əsaslandırmaq üçün Littl bir neçə mürəkkəb fərziyyə irəli sürməli olur. Çünki bioqrafik mənbələrə inansaq:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn əbi əl-Zinad Mədinədən İraqa köçmüşdür, lakin Hişamın olduğu şəhərdən fərqli bir şəhərə və yalnız Hişamın vəfatından sonra (yaxud ən yaxşı halda vəfatından az əvvəl) getmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əl-Vaqidi də Mədinədən İraqa köçmüşdür, lakin bu, yalnız İbn əbi əl-Zinadın vəfatından sonra baş vermişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna görə də Littlın arqumenti həm əl-Vaqidinin İbn əbi əl-Zinaddan birbaşa nəql etməməsini, həm də sonuncunun Hişamdan birbaşa nəql etməməsini tələb edir. Yeri gəlmişkən, əl-Vaqidi ayrıca olaraq Aişənin evliliyi haqqında fərqli, lakin təcrid olunmuş (izolə edilmiş) bir Mədinə rəvayətini də qeyd edir (səh. 215-6).&amp;lt;/ref&amp;gt;). Littl iddia edir ki, bu hədis Mədinədə məlum deyildi; çünki o, nə İbn İshaqın, nə də (göründüyü qədər) Musa b. Uqbənin bioqrafik əsərlərində qeyd olunur. Həmçinin, bu hədis Maliki hüquq mətnlərində də yer almır; halbuki Littlın qənaətinə görə, əgər hədis Mədinədə dövriyyədə olsaydı, bu mətnlərdə ona rast gəlinməsi gözlənilirdi. Bəzi erkən Kufəlilərin, Hişam İraqa gəlməmişdən əvvəl bu hekayəni Kufəli ortaq həlqələrə (common links) ötürdüyü iddia edilsə də, Littla görə bu isnadlar şübhəlidir. Bunun səbəbi odur ki, nikah yaşı hədisi nə erkən Kufə hüquqi hədis toplularında, nə də Aişənin fəzilətlərindən bəhs edən erkən Kufə hədislərində mövcud deyil. Əksinə, Aişənin evliliyinə dair bu Kufə istinadlarının da Hişamın formulyasiyalarından qaynaqlandığı görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hekayənin bütün digər versiyaların qaynaqlandığı bir hədisə çevrilməsində Hişamın məsuliyyət daşıdığı qənaətinə gəldikdən sonra, Littl daha da irəli gedərək Hişamın genişləndirilmiş versiyalar və Urvənin məktubları da daxil olmaqla, hekayəni tamamilə özünün uydurduğunu iddia edir. Hişam İraqa köçdükdən sonra etibarsız rəvayətçi olmaqda ittiham edilmişdi və böyük bibisi haqqındakı bu hekayə orada onun işinə yaraya bilərdi. Aişənin evlənərkən bakirə olması və Məhəmməd peyğəmbərin ən sevimli zövcəsi statusu, xüsusən də şiəliyin ilkin formalarının hakim olduğu Kufədə sünni tərəfdarlarının onlara qarşı polemikalarında əsas element idi. Hişamın hədisi orada böyük rəğbətlə qarşılanmış olmalı idi, çünki o, dərhal Aişənin fəzilətləri haqqındakı bu Kufə mənşəli protasünni materiallarına daxil edildi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Digər mülahizələr ===&lt;br /&gt;
Karolin Bo 2017-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Minor Marriage in Early Islamic Law&amp;quot; (Erkən İslam Hüququnda Yetkinlik Yaşına Çatmayanların Nikahı) kitabında Aişənin yaşı ilə bağlı Mədinə hüquqşünaslarının sükutuna, eləcə də sonrakı dövr alimlərinin bu hədisdən istifadə etməməsinə fərqli bir izah gətirmişdir. Maliki hüququ əsasən Mədinə cəmiyyətinin adət-ənənələrinə (əməl) əsaslanırdı, hərçənd bəzən konkret məsələləri əsaslandırmaq üçün səhabələr haqqında rəvayətlərdən də istifadə olunurdu. Littlın əksinə olaraq, Bo Aişə hədisinin hüquqi məqsədlər üçün əslində nə dərəcədə faydalı olduğuna şübhə ilə yanaşır.&amp;lt;ref&amp;gt;Bo yazır: &amp;quot;Erkən dövr praktikalarını nəzərə alsaq, Malikin bu xəbərin məzmununu qəbul etməsi qeyri-mümkün olmasa da, Malik bu mətnə istinad etməyən çoxsaylı hüquqşünaslardan biridir. Əslində, bu hədis əş-Şafinin əsəri və ondan az sonra gələn Əbdürrəzzaqın &#039;Musannaf&#039;ı istisna olmaqla, erkən dövr fiqh kitablarının heç birində rast gəlinmir. Hətta İbn Teymiyyə və İbn əl-Qayyim kimi daha sonrakı dövr fəqihləri də ondan uzaq durmuşlar, hərçənd onlardan əvvəl İbn Qüdama bu hədisdən istifadə etmişdir. Onun səhihliyini fərz etsək belə (Buxari və Müslimdə yer aldığı üçün), bəzi suallar ortaya çıxır: Aişə həqiqətənmi öz iradəsinin əleyhinə məcbur edilmişdi? Əbu Bəkrin onunla məsləhətləşmədiyini iddia edə bilərikmi? Doqquz yaşında o, artıq yetkinlik dövrünə qədəm qoymuşdu, yoxsa hələ də büluğ yaşına çatmamışdı?&amp;quot; — Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, Leiden: Brill, 2017, səh. 43, haşiyə 101.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eynilə, səhifə 62-də o, hədisin hüquqi nəticələrinin niyə qeyri-müəyyən olduğunu daha ətraflı izah edir.&amp;lt;/ref&amp;gt; Mədinədəki maliki hüquqşünaslar və Kufədəki hənəfi hüquqşünaslar, atanın öz bakirə və yetkinlik yaşına çatmamış qızını ərə vermək səlahiyyətinə malik olduğunu sübut etməyə çalışmırdılar; çünki bu, onsuz da təbii bir qayda kimi qəbul edilirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Dördüncü fəsildə o, maliki hüquqşünaslar tərəfindən istifadə edilən dəlil-mətnləri təfərrüatı ilə izah edir; hənəfi hüquqşünaslarla bağlı isə 79-cu səhifəyə baxın.&amp;lt;/ref&amp;gt; Əksinə, onlar atanın məsləhətləşmədən qızını buna məcbur etmək hüququnu, qız artıq bakirə və ya yetkinlik yaşına çatmamış olduqda belə bu hüququn qalıb-qalmadığını, qızın sonradan nikahı ləğv etmək hüququnun olub-olmadığını və bu kimi məsələləri müzakirə edirdilər. Əslində, Maliki alimlərinin istifadə etdiyi və Bounun xüsusi vurğuladığı səhabə rəvayətlərindən fərqli olaraq, Aişə hədisi hüquqi ixtilaf sahələri və ya sübuta ehtiyac duyulan məqamlar üçün faydalı görünmür (bax: &#039;&#039;[[İslam hüququnda uşaq evliliyi]]&#039;&#039;). Şafii, Aişənin evlilik yaşı hədisindən istifadə edən ilk hüquqşünasdır (və ümumiyyətlə, Quran və səhih hədis korpusunu hüququn həlledici mənbələri kimi tətbiq edən bir pionerdir). O, atanın qızını onun istəyindən asılı olmayaraq evləndirmək hüququnu sübut etmək üçün Aiişə hədisindən istifadə etmişdir, lakin bunu etmək üçün öz fərziyyələrini də mətndən çıxış edərək şərh etməli olmuşdur (bax: &#039;&#039;[[Məcburi evlilik]]&#039;&#039;).&amp;lt;ref&amp;gt;Həmçinin, Şafiinin atalıq məcburetmə hüququnu (vilayət-i icbar) sübut etmək üçün bu hədisdən necə istifadə etdiyini görmək üçün Dr. Littlun tezisindəki 454-455-ci səhifələrdə yer alan sitatlara baxın.&amp;lt;/ref&amp;gt; Sonrakı alimlər bu istifadədə Şafiini izləmişlər. Bununla belə, Aişə hədisi sadəcə olaraq onun nikahının altı (və ya yeddi) yaşında bağlandığını bildirir; onunla məsləhətləşilib-məsləhətləşilmədiyini, yaxud atası tərəfindən məcbur edilib-edilmədiyini, hətta doqquz yaşında yetkinlik yaşına çatıb-çatmadığını belə qeyd etmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, Dr. Littlun Hişamın İraqda Aişənin evlilik yaşı hədisinin (və ya hədislərinin) ifadələrini formalaşdırdığı və başqalarının öz versiyalarını ondan törətdiyi barədə iddiası əsasən güclüdür (hərçənd yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Littlun diqqətindən qaçan və Zührinin nikah haqqındakı Urvə məktubunun əsas məzmununu ehtiva edən təsdiqləyici ötürmə səbəbindən böyük bir sual qalmaqdadır). O, həmçinin Hişamın bu hekayəni tamamilə uydurması üçün ağlabatan bir motiv təqdim edir. Digərləri isə Hişamdan asılı olmayan və tarixi bir nüvənin (əsasın) ehtimalını dəstəkləyə biləcək bir neçə rəvayətə işarə edə bilərlər. Yuxarıdakı &amp;quot;Müvafiq Sitatlar&amp;quot; bölməsində göstərilən ifk (böhtan) hadisəsi ilə bağlı hədis rəvayətində Hişam iştirak etmir və orada Aişənin o vaxt &amp;quot;gənc yaşda bir qız&amp;quot; olduğu vurğulanır, hərçənd hadisə ətrafındakı polemik mülahizələri nəzərə alsaq, bunun da tarixiliyinə şübhə ilə yanaşmaq olar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha əhəmiyyətli olanı, Littlun müvəqqəti olaraq Mədinəli tarixçi İbn Şihab əz-Zühriyə (vəfatı hicri 124) aid edilə biləcəyini söylədiyi müstəqil bir rəvayət ola bilər. Əz-Zührinin hələ Mədinədə olduğu vaxt ötürülmüş olması lazım gələn hədisində qeyd olunur ki, Allahın Rəsulu Aişə bint Əbu Bəkrlə peyğəmbərliyin onuncu ilində, Şəvval ayında, hicrətdən üç il əvvəl evlənmiş və Mədinəyə hicrətindən səkkiz ay keçdikdən sonra, yenə Şəvval ayında Mədinədə toy ziyafəti (yəni zifaf üçün) təşkil etmişdir. Littl ehtimal edir ki, Hişam cinsi əlaqə yaşı olaraq doqquzu seçmiş və Aişənin evliliyi ilə zifafı (cinsi əlaqəsi) arasındakı bu üç illik fərq haqqındakı məlumatdan istifadə edərək, onun evlilik yaşının altı və ya yeddi olduğu qənaətinə gəlmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Dr. Coşua Littlun &amp;quot;[https://www.youtube.com/watch?v=zr6mBlEPxW8&amp;amp;t=2s Aişənin nikah yaşı hədisi: Erkən İslam tarixi yaddaşının təkamülü üzərində bir araşdırma]&amp;quot; adlı mühazirəsində 1 saat 38-ci dəqiqəyə baxın - youtube.com, 26 fevral 2023. Daha ətraflı müzakirə üçün Dr. Littlun tezisinin 373-374, 378-382 və 460-461-ci səhifələrinə baxın.&amp;lt;/ref&amp;gt; Başqaları bu zahirən daha erkən olan əz-Zühri rəvayətinin başqa bir əhəmiyyətini də qeyd edə bilərlər. Orada qeyd olunan, nikah və zifaf arasındakı üç illik fərq — hər hansı bir polemik məqsəd güdmədən (çünki yaş qeyd olunmur) — ehtimal ki, müstəqil şəkildə Aişənin həmin vaxt uşaq olduğunu eyham edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Daha geniş təsirləri ===&lt;br /&gt;
Littlın ICMA-sı (İsnad-Kumulativ Mətn Analizi) &amp;quot;çox sayda artırma, xəta, çirklənmə, interpolyasiya (mətndə sonradan edilən dəyişikliklər), borclanma və yanlış isnadları üzə çıxarsa da&amp;quot;, evlilik yaşı hədisindəki &amp;quot;ehtimal edilən [qismən ortaq bəndlər] və [ortaq bəndlərin] böyük əksəriyyətinin, fərqli redaksiyaları müəyyən edilə bilən və (müəyyən dərəcədə) yenidən bərpa oluna bilən həqiqi mənbələr olduğu ortaya çıxdı. Lakin bu cür müsbət nəticələr yalnız eramızın 8-ci əsrinin ortalarına qədər olan dövrü əhatə edirdi: ondan əvvəlki dövrə doğru getdikdə isə sübutlar ya qeyri-kafi idi, ya da erkən dövrün həqiqi ötürülməsi ilə tamamilə ziddiyyət təşkil edirdi.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Dr. Littlun tezisinin 400-401-ci səhifələri.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Littl öz tezisinin hədis və tarixin akademik tədqiqi üçün əhəmiyyətinə dair bölməsində qeyd edir: &amp;quot;Hədislərin əksəriyyətinin eramızın 8-ci əsrinin ortalarında (yəni hicri 2-ci əsrin əvvəllərində) fəaliyyət göstərən mənbələrdən qaynaqlandığını fərz etmək doğru olsa da, bir çoxunun daha sonrakı &#039;borclanmalar&#039; və ya &#039;uydurmalar&#039; olduğu göstərilə bilər; həmçinin demək olar ki, hamısının ötürülmə prosesində — ən azı 8-ci əsrin ortalarından 9-cu əsrin ortalarına qədər — yenidən işlənməyə və ya dəyişikliyə məruz qaldığını sübut etmək mümkündür.&amp;quot; Tarixi baxımdan isə Littl iddia edir ki, o, &amp;quot;saxta bir hədisin necə ortaya çıxa, yayıla, şaxələnə və erkən Sünni hədis elmində necə ümumi qəbul qazana biləcəyini kifayət qədər incə detalları ilə nümayiş etdirmişdir.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Dr. Littlun tezisinin 507-509-cu səhifələri.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Apologetik tarix ==&lt;br /&gt;
Bu gün İslam alimlərinin əksəriyyəti Peyğəmbər Məhəmmədlə nikahın tamamlandığı (cinsi əlaqə) zaman Aişənin 9 yaşında olduğu fikri ilə razılaşırlar. Bu, İslamın 1400 illik tarixi boyu əsas müsəlman anlayışı olmuşdur.&amp;lt;ref&amp;gt;Hashmi, Tariq Mahmood (2 April 2015). [http://www.al-mawrid.org/index.php/questions/view/role-importance-and-authenticity-of-the-hadith &amp;quot;Role, Importance And Authenticity Of The Hadith&amp;quot;]. &#039;&#039;Mawrid.org&#039;&#039;. Retrieved 28 March 2018.&amp;lt;/ref&amp;gt; Aişənin yaşına dair qeydə alınmış ilk etiraz, 1874-1951-ci illər arasında yaşamış Mövlanə Məhəmməd Əli tərəfindən qaldırılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Zahid Aziz&amp;quot;&amp;gt;Zahid Aziz - [http://www.muslim.org/islam/aisha-age.php Age of Aisha (ra) at time of marriage] - Ahmadiyya Anjuman Isha`at Islam Lahore Inc. U.S.A.&amp;lt;/ref&amp;gt; Lakin o, əqidəsi əsas İslam axınından kəskin şəkildə fərqlənən Əhmədiyyə firqəsinə mənsub olduğu üçün Sünni alimləri tərəfindən etibarlı hesab edilmir. Əhmədiyyə və onların yazıları həm də güclü şəkildə missionerlik fəaliyyətinə fokuslanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8711026.stm Who are the Ahmadi? - BBC News]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əlinin etirazlarına əlavə olaraq, urdu dilində yazdığı &amp;quot;Tehqiq e umar e Siddiqah e Ka&#039;inat&amp;quot; (İngiliscə tərcüməsi, 1997) adlı kitabçasında Həbib ər-Rəhman Siddiqi Kandhlavi (1924-1991) də var; o, Kəraçidə rastlaşdığı, bu rəvayəti &amp;quot;fərasət və ehtiyata&amp;quot; zidd hesab edən, buna görə &amp;quot;İslamdan çox ingilis cəmiyyətinə üstünlük verən&amp;quot; və bu rəvayəti &amp;quot;gülüş&amp;quot; və &amp;quot;məsxərə&amp;quot; obyektinə çevirən ingilisdilli təhsilli şəxslər qarşısında bu ənənəni &amp;quot;müdafiə etməkdən yorulduğundan&amp;quot; gileylənir. Kandhlavi həmçinin açıq şəkildə etiraf edir ki, onun &amp;quot;məqsədi Cömert Peyğəmbərin pak şəxsiyyətinə ləkə yaxmağa çalışan İslam düşmənlərinə cavab hazırlamaqdır&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Həbib ər-Rəhman Siddiqi Kandhlaviyə aid bütün sitatlar onun urdu dilindəki &amp;quot;&#039;&#039;Tehqiq e umar e Siddiqah e Ka&#039;inat&#039;&#039;&amp;quot; kitabçasının 2007-ci ildə Nigar Erfaney tərəfindən edilmiş ingiliscə tərcüməsinin ön sözündən götürülmüşdür. Bu tərcümə &amp;quot;Al-Rahman Publishing Trust&amp;quot; tərəfindən &amp;quot;Age of Aisha (The Truthful Women, May Allah Send His Blessings)&amp;quot; (Aişənin yaşı [Siddiqə xanım, Allahın xeyir-duası onun üzərinə olsun]) başlığı ilə nəşr edilmişdir.&amp;lt;/ref&amp;gt; 2004-cü ilin noyabrında ona qarşı ölümündən sonra bir fətva çıxarıldı və o, hədisləri inkar etdiyi əsası ilə &amp;quot;Münkir-i Hədis&amp;quot; (hədis inkarçısı) və &amp;quot;Kafir&amp;quot; adlandırıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;Həbib ər-Rəhman Siddiqi Kandhlavinin inanclarını İslamdan kənar elan edən və beləliklə onu &amp;quot;kafir&amp;quot; hesab edən orijinal fətva və onun ingiliscə tərcüməsinə buradan baxmaq olar: [{{Reference archive|1=http://marifah.net/forums/index.php?showtopic=3036|2=2012-09-24}} Fatwa&#039;s on hadith rejectors?]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həm Həbib ər-Rəhman, həm də Məhəmməd Əlinin arqumentlərinə əsaslanan Moiz Əmca (özünü &amp;quot;The Learner&amp;quot; – Tələbə adlandırır), bu məsələ ilə bağlı onlayn apologetika (müdafiə xarakterli yazılar) sahəsində önəmli bir istinad mənbəyinə çevrildi. Moiz, xristian tənqidçilərə necə cavab verə biləcəyini soruşan bir müsəlmana cavab olaraq, arqumentlərini onlardan götürdüyünü, ümumiləşdirdiyini və təqdim etdiyini etiraf edir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Amjad&amp;quot;&amp;gt;Bax: &amp;quot;[http://www.islamawareness.net/FAQ/what_was_ayesha.html Aişənin (r.a.) evləndiyi vaxt neçə yaşı var idi?]&amp;quot;, Moiz Amjad.&amp;lt;/ref&amp;gt; Moizin yenidən strukturlaşdırılmış cavabı ilə 1920 və 1930-cu illərdə Əhmədiyyə firqəsindən qaynaqlanan arqumentlər, nəhayət, ənənəvi olaraq qəbul edilmiş xronologiyaya alternativ axtaran ortodoks müsəlmanlar arasında geniş populyarlıq qazandı. Lakin bu populyarlıq ənənəvi şeyxlər və alimlər arasında deyil, yalnız internetdəki məqalələr və ya arqumentlərlə məhdudlaşmış kimi görünür. Həmçinin, bu arqumentlər ənənəvi olaraq səhih hesab edilən hədislərin rədd edilməsinin daha geniş fəsadlarından narahat olan müsəlmanlar tərəfindən də qəbul edilmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2005-ci ilin iyul ayında Şeyx Dr. Cibril Həddad, Moiz Əmcanın polemikalarına &amp;quot;Peyğəmbərlə evliliyi zamanı Anamız Aişənin yaşı&amp;quot; adlı yazısı ilə cavab verdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot;&amp;gt;Shaykh Gibril F Haddad - [https://web.archive.org/web/20060303064329/http://qa.sunnipath.com/issue_view.asp?HD=7&amp;amp;ID=4604&amp;amp;CATE=1 Our Mother A&#039;isha&#039;s Age At The Time Of Her Marriage to The Prophet] - Sunni Path, Question ID:4604, July 3, 2005 (archive)&amp;lt;/ref&amp;gt; Şeyx Həddad dünyanın &amp;quot;ən nüfuzlu 500 müsəlmanı&amp;quot; siyahısının ilk buraxılışında yer almışdır və o, müsəlman alimi, həmçinin mühəddis (hədis mütəxəssisi) hesab olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;The 500&amp;quot;&amp;gt;Edited by Prof. John Esposito and Prof. Ibrahim Kalin - [http://thebook.org/books_pdf/500Muslims_2009.pdf The 500 Most Influential Muslims in the World (P. 94)] - The royal islamic strategic studies centre, 2009&amp;lt;/ref&amp;gt; Həddad, hədis və sirə ədəbiyyatına çıxışı olanlar üçün asanlıqla yoxlanıla bilən bir çox faktları daxil etmişdir. Məsələn, onun təhlili vurğulayırdı ki, bir çox arqumentlər tamamilə Aişənin yaşı ilə əlaqəsi olmayan hədislərdən götürülmüş yanlış fərziyyələrə əsaslanır və ya istinad edilən mənbələr təhrif olunur (yəni, əslində Aişənin 9 yaşında olduğunu dəstəkləyən hədislər yanlış təqdim edilir). Onun bu cavabı hələ də Moiz Əmca tərəfindən cavablandırılmayıb.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin Həddadın cavabı, Əmcanın arqumentlərinin eyni missionerlik və apologetik maraqlarla internetdəki müdafiəçilər tərəfindən təkrar-təkrar gündəmə gətirilməsinin qarşısını almadı. Bu arqumentləri yayan digər şəxslərə T.O. Şavanas,&amp;lt;ref&amp;gt;T.O Shanavas - [http://www.irfi.org/articles/articles_151_200/ayesha_age_the_myth_of__a_prover.htm AYESHA’s AGE: THE MYTH OF  A PROVERBIAL WEDDING EXPOSED] - Islamic Research Foundation International, Inc.&amp;lt;/ref&amp;gt; &amp;quot;İmam&amp;quot; Çaudri (Əmcanın işinin sözbəsöz plagiatı),&amp;lt;ref&amp;gt;Imam Chaudhry - [{{Reference archive|1=http://islamicsupremecouncil.com/ayesha.htm|2=2011-05-01}} What Was The Age of Ummul Mo&#039;mineen Ayesha (May Allah be pleased with her) When She Married To Prophet Muhammad (Peace be upon him)?] - Islamic Supreme Council of Canada&amp;lt;/ref&amp;gt; Zahid Əziz,&amp;lt;ref name=&amp;quot;Zahid Aziz&amp;quot; /&amp;gt; Nilufər Əhməd&amp;lt;ref&amp;gt;Nilofar Ahmed - [{{Reference archive|1=http://www.dawn.com/2012/02/17/of-aishas-age-at-marriage.html|2=2012-02-17}} Of Aisha’s age at marriage] - Dawn, February 17, 2012&amp;lt;/ref&amp;gt; və Devid Lipert daxildir, lakin siyahı bunlarla məhdudlaşmır.&amp;lt;ref&amp;gt;Dr. David Liepert - [{{Reference archive|1=http://www.huffingtonpost.com/dr-david-liepert/islamic-pedophelia_b_814332.html|2=2012-09-21}} Rejecting the Myth of Sanctioned Child Marriage in Islam] - The Huffington Post, January 29, 2011&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Müasir apologetik perspektivlər ==&lt;br /&gt;
Bəzi müsəlman müəlliflər ənənəvi olaraq qəbul edilmiş hədislərdən imtina etmiş və Aişənin yaşını digər hədislərdəki təfərrüatlar və bəzi bioqrafiyalar əsasında hesablamağa çalışmışlar; lakin Kecia Ali bu cəhdləri &amp;quot;revizionist&amp;quot; (tarixi yenidən nəzərdən keçirən) kimi xarakterizə edir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:3&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== İraqdakı Hişamın rəvayətlərinə istinad edilməsi ===&lt;br /&gt;
İlkin etiraz budur ki, İslam hədis standartlarına görə səhih (etibarlı) sayılsa da, Aişənin evlilik yaşına dair hədislərin ötürülməsi bir ravidən — Hişam b. Urvədən (o da atası Urvə b. əz-Zübeyrdən, yəni Aişənin bacısı oğlundan) keçir; o, bu hədisi Mədinədə deyil, yalnız İraqa köçdükdən sonra rəvayət edib; İbn Xiraşın (vəfatı miladi 896) dediyinə görə, İmam Malik (Mədinədə) Hişamın İraqda rəvayət etdiyi (dəqiqləşdirilməmiş) hədislərə görə ona qəzəbli olub; Yəqub b. Şeybənin (vəfatı 875, əz-Zəhəbinin istinadına görə) bildirdiyinə görə, Hişam oraya köçdükdən sonra atasından rəvayət edərkən vasitəçi raviləri qeyd etməməklə (tədlis) etibarsızlaşıb; əl-Həsən b. əl-Qəttanın (vəfatı 1231) iddiasına görə, o, qocalıqda zehni qarışıqlıq yaşayıb; yaxud da əz-Zəhəbinin dediyinə görə (hansı ki, əl-Qəttanın zehni qarışıqlıq iddiasını rədd edir), qocalıqda onun yaddaşı zəifləyib.&amp;lt;ref&amp;gt;Bax: Dr. Little-nin dissertasiyası, səh. 7-8; həmçinin İbn Xiraş və əz-Zəhəbidən gətirilən sitatlar üçün səh. 435, 450-51.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ənənəvi İslam nöqteyi-nəzərindən, Aişənin evlilik yaşına dair bu hədislərin rəvayət zəncirlərinin (isnadlarının) bir çoxunda&amp;lt;ref&amp;gt;[[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Aisha#Aisha.27s Age at Consummation and Marriage|Quran, Hadith, and Scholars on Aisha&#039;s Age at Consummation and Marriage]]&amp;lt;/ref&amp;gt; Hişam iştirak etmir (məsələn, Səhih Müslim 1422c&amp;lt;ref&amp;gt;Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) onunla yeddi yaşı olanda evlənmiş, doqquz yaşı olanda isə o, bir gəlin kimi onun evinə aparılmışdır və (həmin vaxt) oyuncaqları onun yanında idi; Allahın Rəsulu (Peyğəmbər) vəfat edəndə isə onun on səkkiz yaşı var idi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Muslim||1422c|reference}}&amp;lt;/ref&amp;gt;). Bu digər rəvayət zəncirlərindən bəzilərinin təfərrüatlarını &amp;quot;IslamQA&amp;quot; saytındakı məqalənin birinci hissəsində tapmaq olar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şeyx Həddad, bu rəvayətlərin əksəriyyətinin yalnız Hişam tərəfindən nəql edilməsi ilə bağlı etiraza belə cavab vermişdir: &amp;quot;Bunu birbaşa Aişədən rəvayət edən on birdən çox Tabein nümayəndəsini (nüfuzlu şəxsi) yoxlayın; hələ eyni xəbəri rəvayət edən digər böyük Səhabələri və ya Aişədən başqasından rəvayət edən digər böyük Tabeinləri saymıram.&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eynilə, bu məlumatın mədinəlilər tərəfindən rəvayət edilməməsi ilə bağlı etiraza gəlincə, Şeyx Həddad belə cavab vermişdir:{{Quote|&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;|əz-Zühri də bunu Urvədən, o da Aişədən rəvayət edir; hər ikisi böyük Mədinəli alim olan Abdullah ibn Zəkvan da eyni şəkildə rəvayət edir. Həmçinin, &amp;quot;Müsnəd&amp;quot;də və İbn Sədin &amp;quot;Təbaqat&amp;quot;ında bunu ondan (Aişədən) nəql edən Tabein Yəhya əl-Ləxmi də belədir. Mədinənin yeddi imamından biri olan İmam əl-Qasım ibn Məhəmməddən, o da Aişədən rəvayət edən Əbu İshaq Səd ibn İbrahim də həmçinin. Bu hadisəyə dair bütün rəvayətlər nəql edilmişdir. Yuxarıda qeyd olunan dörd Mədinəli Tabein ravisinə əlavə olaraq, Xorasandan Süfyan ibn Üyeynə və Fələstinin Təbəriyyə şəhərindən Abdullah ibn Məhəmməd ibn Yəhya da bunu rəvayət edirlər.}}Lakin yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, bu etiraz məsələsində revizionistlər müasir akademik elmin dəstəyinə sahibdirlər; bu tədqiqatlar göstərir ki, Aişənin evlilik yaşını dəqiqləşdirən hədislərin erkən Mədinə ötürmələri saxta isnadlara (uydurma rəvayət zəncirlərinə) malikdir və əslində bu məlumat ilk dəfə Hişam İraqa köçdükdən sonra onun tərəfindən dövriyyəyə buraxılmış, oradan isə digər bölgələrə yayılmışdır. Digər tərəfdən, Hişamın atası (Aişənin bacısı oğlu Urvə b. əz-Zübeyr) tərəfindən sonuncu Əməvi sarayına göndərildiyini rəvayət etdiyi məktublardan birində Aişənin nikah və zifaf (evliliyin tamamlanması və ya cinsi əlaqə) yaşından bəhs edilir ki, bu məktubun Urvənin tələbəsi əz-Zühri tərəfindən də bilindiyi görünür. Bundan əlavə, Aişənin nikahı ilə zifafı arasındakı üç illik fərq haqqında bir rəvayətin hələ əz-Zühri Mədinədə olarkən onun tərəfindən nəql edildiyi məlumdur. Təfərrüatlar üçün yuxarıdakı akademik baxışların müzakirə olunduğu bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== &amp;quot;Əl-Qəmər&amp;quot; surəsinin nazil olma vaxtı ===&lt;br /&gt;
Bu arqument Səhih Buxaridəki bir hədisə söykənir; həmin hədisdə Aişə izah edir ki, Quranın &amp;quot;əl-Qəmər&amp;quot; surəsi nazil olanda o, &amp;quot;oyun oynayan bir qız uşağı&amp;quot; (cariyətun əl-əbu - لَجَارِيَةٌ أَلْعَبُ) idi.&amp;lt;ref&amp;gt;Yusif bin Mahik rəvayət edir: Mən möminlərin anası Aişənin evində idim. O dedi: &amp;quot;Xeyr, saat (qiyamət günü) onlara vəd olunmuş vaxtdır; o saat daha dəhşətli və daha acıdır&amp;quot; (54:46) ayəsi Məkkədə Məhəmmədə (s) nazil olanda mən hələ oyun oynayan balaca bir qız uşağı idim.  {{Bukhari|||4876|darussalam}} (daha çox məzmun əldə etmək üçün bax: ({{Bukhari|||4993|darussalam}})&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu surənin hicrətdən (təxminən miladi 622-ci il) doqquz il əvvəl nazil olduğuna dair təxmini hesablamaya əsasən, bəziləri belə bir nəticəyə gəlirlər ki, bu fakt Aişənin digər hədislərdə iddia ediləndən daha böyük olduğunu göstərir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin &amp;quot;əl-Qəmər&amp;quot; surəsinin nazil olmasının dəqiq tarixi məlum deyil. İbn Həcər, Mövdudi və digər ənənəvi baxış tərəfdarları bu surənin hicrətdən 5 il əvvəl (miladi təxminən 617-618-ci illər) nazil olduğunu qeyd etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;Mətndə bəhs edilən Şəqqul-Qəmər (ayının parçalanması) hadisəsi bu surənin nazil olma vaxtını dəqiq müəyyən edir. Hədis alimləri və müfəssirlər bu hadisənin Peyğəmbərin Mədinəyə hicrətindən təxminən beş il əvvəl Məkkədə, Mina vadisində baş verdiyi barədə həmfikirdirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
— Seyid Əbül Əla Mövdudi, &amp;quot;Təfhimul-Quran&amp;quot;&amp;lt;/ref&amp;gt; Zahid Əziz bu surənin hicrətdən 6 il əvvəl nazil olduğunu bildirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;Ay&amp;quot; (əl-Qəmər) surəsi, yəni əlli dördüncü surə nazil olanda o, oyun oynayan bir qız idi və o zaman nazil olan müəyyən ayələri yadda saxlamışdı. İndi isə əlli dördüncü surə şübhəsiz ki, Dəvətin (Peyğəmbərliyin) altıncı ilindən əvvəl nazil olmuşdur. Zahid Əziz&amp;lt;/ref&amp;gt; Alternativ olaraq, bu surənin hicrətdən 9 il əvvəl nazil olduğunu iddia edən heç bir mötəbər mənbə yoxdur. Şeyx Həddad bunu təsdiqləyir və iddia edir ki, &amp;quot;əl-Qəmər&amp;quot; surəsinin nazil olması ilə bağlı ənənəvi təxmin Aişənin doqquz yaşında olması ilə uyğundur.{{Quote|&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;|Hədis imamları, sirə tarixçiləri və Quran müfəssirləri ayın parçalanması hadisəsinin Allahın Peyğəmbərinin (ona xeyir-dua və salam olsun) Mədinəyə hicrətindən təxminən beş il əvvəl baş verdiyi barədə həmfikirdirlər. Beləliklə, anamız Aişənin hicrətdən yeddi-səkkiz il əvvəl doğulduğu təsdiqlənir; onun hicrətdən beş il əvvəl &amp;quot;cariyə&amp;quot; və ya balaca bir qız olması ilə bağlı sözlər isə &amp;quot;əl-Qəmər&amp;quot; surəsi nazil olan vaxt yaşının 2 və ya 3 radələrində olması faktı ilə üst-üstə düşür. İki yaşlı uşaq körpə deyil. İki yaşlı uşaq ora-bura qaça bilir ki, &amp;quot;cariyə&amp;quot; sözünün mənası da elə budur. &amp;quot;Ekspertlərin rəylərinə&amp;quot; gəlincə, onlar nikah yaşında 6 və ya 7, birgə yaşayış (zifaf) yaşında isə 9 rəqəmi üzərində ittifaq edirlər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bədr və Uhud döyüşləri ===&lt;br /&gt;
Bu apologetik arqument Aişənin Bədr və Uhud döyüşlərində iştirak etdiyini və həmin dövrün qaydalarına görə 15 yaşından kiçiklərin döyüş meydanına buraxılmadığını əsas gətirərək, onun bu yaşdan kiçik ola bilməyəcəyini iddia edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin Aişənin Bədr döyüşündə iştirakını qeyd edən heç bir mənbə mövcud deyil. Bəzi hədislər onun Uhud döyüşündəki rolunu vurğulasa da, bu, yalnız döyüş meydanından kənarda döyüşçülərə su qabları daşımaqla məhdudlaşır.&amp;lt;ref&amp;gt;Ənəs tərəfindən rəvayət edilmişdir: Uhud (döyüşü) günü (bəzi) insanlar geri çəkilib Peyğəmbəri tərk etdikdə, mən Aişə bint Əbu Bəkr və Ümmü Süleymi gördüm; onlar paltarlarının ətəklərini elə yığmışdılar ki, topuqlarındakı xalxallar görünürdü və su qabları ilə tələsirdilər (digər bir rəvayətdə &amp;quot;su qablarını bellərində daşıyırdılar&amp;quot; deyilir). Sonra onlar suyu insanların ağzına tökür, geri qayıdıb su qablarını yenidən doldurur və təkrar gəlib suyu insanların ağzına tökürdülər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Bukhari|||2880|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Döyüşlər zamanı qadınlara və azyaşlı uşaqlara bu kimi funksiyaları yerinə yetirməyə icazə verilirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Qadınlar və azyaşlı uşaqlar döyüşdən sonra döyüş meydanına gedərək yaralı müsəlmanlara su verir və düşmənin yaralılarını öldürürdülər (və ya işlərini bitirirdilər). ət-Təbəri, 12-ci cild, səh. 127, 146.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şeyx Həddad bu apologetik arqumentə belə cavab verir:{{Quote|&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;|Birincisi, bu qadağa yalnız döyüşçülərə aid idi. Bu, nə döyüşdə iştirak etməyən oğlanlara, nə də döyüşdə iştirak etməyən qızlara və qadınlara aid deyildi. İkincisi, Muslimin öz &amp;quot;Səhih&amp;quot; əsərində rəvayət etdiyi kimi, Aişə Bədr döyüşündə heç iştirak etməmiş, sadəcə Mədinədən ayrılan döyüşçülərlə vidalaşmışdır. Uhud günü (hicrətin 3-cü ili), o vaxtlar cəmi on iki və ya on üç yaşında olan Ənəs, on bir yaşlı Aişəni və anası Ümmü Süleymi paltarlarının ətəyini yuxarı qaldıraraq döyüşçülərə su qabları daşıyan gördüyünü xəbər verir; bu, əl-Buxari və Muslim tərəfindən rəvayət edilmişdir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Əsmanın yaşı ===&lt;br /&gt;
İbn Əbi əz-Zinaddan rəvayət edilən və əz-Zəhəbi də daxil olmaqla bəzi orta əsr alimlərinin əsərlərində qeyd olunan bir daif (zəif) hədisdə bildirilir ki, Aişənin böyük bacısı Əsma ondan on yaş böyük olub.&amp;lt;ref&amp;gt;al-Dhahabi. &amp;quot;Siyar a`lam al-nubala&#039;&amp;quot;. IslamWeb. Retrieved 3 September 2018. &amp;lt;q&amp;gt;قال عبد الرحمن بن أبي الزناد : كانت أسماء أكبر من عائشة بعشر&amp;quot; (Əbdürrəhman ibn Əbi əz-Zinad demişdir: Əsma Aişədən on yaş böyük idi.)&amp;lt;/q&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu məlumat, istehzalı şəkildə yenə Hişama istinad edilən və Əsmanın hicrətin 73-cü ilində vəfat edərkən 100 yaşında olması haqqındakı ehtimal olunmayan məlumatla birləşdirilmişdir. Bu hesablamaya əsasən, Aişənin nikahın tamamlandığı (cinsi əlaqə) vaxt (hicrətin 1-ci və ya 2-ci ili) onun on səkkiz və ya on doqquz yaşında olduğu qənaətinə gəlinir (Hicri 1 və ya 2-ci il - (73 - 100) - 10).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şeyx Həddad və IslamQA veb-saytı, hər ikisi bir-birindən asılı olmayaraq, bu yanaşmanı tənqid edirlər; onlar bunun əksər alimlər tərəfindən zəif hesab edilən tək bir raviyə söykəndiyini bildirir və qeyd edirlər ki, həmin ravidən gələn daha etibarlı bir zəncirə malik hədis bacılar arasındakı yaş fərqi üçün daha geniş bir diapazon verir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Fatwa 124483 - [https://islamqa.info/en/answers/124483/ IslamQA.info]&amp;lt;/ref&amp;gt; Hər ikisi həmçinin qeyd edir ki, əz-Zəhəbi də Əsmanın Aişədən &amp;quot;on və ya daha çox&amp;quot; yaş böyük olduğu barədə daha qeyri-müəyyən rəy vermişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təbərinin Əbu Bəkrin övladları və həyat yoldaşları haqqındakı hesabatı (məlumatı) ===&lt;br /&gt;
Bu iddia, Aişənin İslamdan əvvəlki dövrdə doğulduğunu və buna görə də 14 yaşından kiçik ola bilməyəcəyini əsaslandırmaq üçün ət-Təbərinin &amp;quot;Tarix&amp;quot; (Tarixül-Üməm vəl-Müluk) əsərini yanlış şərh edir.&amp;lt;ref&amp;gt;Onun [yəni Əbu Bəkrin] hər dörd övladı — adlarını artıq qeyd etdiyimiz iki həyat yoldaşından — İslamdan əvvəlki dövrdə (Cahiliyyə dövründə) doğulmuşdular. &amp;quot;Tarixül-Üməm vəl-Müluk&amp;quot;, ət-Təbəri, 4-cü cild, səh. 50, ərəbcə, Darül-Fikr, Beyrut, 1979.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Birincisi, ət-Təbərinin öz qeydləri ən azı beş dəfə Aişənin evlilik zamanı təxminən 6-7 yaşında olduğunu və evliliyin 3 il sonra gerçəkləşdiyini xəbər verir.&amp;lt;ref&amp;gt;Mən gətiriləndə Allahın Rəsulu evimizdəki bir taxtın üzərində oturmuşdu. [Anam] məni onun qucağında oturtdu... Sonra kişilər və qadınlar ayağa qalxıb getdilər. Doqquz yaşım olanda Allahın Rəsulu mənimlə öz evimdə evliliyini tamamladı (cinsi əlaqədə oldu). Mənim üçün (vəlimə olaraq) nə bir dəvə, nə də bir qoyun kəsildi. [[The History of al-Tabari|Al-Tabari,]] [[The History of al-Tabari#Volume IX: The Last Years of the Prophet|Vol. 9, p. 131]]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Allahın Rəsulu Aişəni iki dəfə gördü — [birinci dəfə] ona onun həyat yoldaşı olduğu deyiləndə (o vaxt onun altı yaşı var idi), daha sonra isə Mədinəyə gəldikdən sonra onunla evliliyini tamalayanda (cinsi əlaqədə olanda), həmin vaxt onun doqquz yaşı var idi.. [[The History of al-Tabari|Al-Tabari,]] [[The History of al-Tabari#Volume IX: The Last Years of the Prophet|Vol. 9, p. 131]]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[Peyğəmbər] onunla Hicrətdən üç il əvvəl, onun yeddi yaşı olanda evləndi və Şəvval ayında Mədinəyə hicrət etdikdən sonra, o, doqquz yaşında ikən evliliyini tamamladı (cinsi əlaqədə oldu). O [Peyğəmbər] vəfat edəndə Aişənin on səkkiz yaşı var idi.. [[The History of al-Tabari|Al-Tabari,]] [[The History of al-Tabari#Volume IX: The Last Years of the Prophet|Vol. 9, p. 131]]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Peyğəmbər Aişə ilə peyğəmbərliyin [başlanğıcından] onuncu ilində, Hicrətdən üç il əvvəl, Şəvval ayında evləndi. Evliliyi isə Hicrətdən səkkiz ay sonra, yenə Şəvval ayında gerçəkləşdirdi. Onunla evliliyi tamaladığı (cinsi əlaqədə olduğu) gün Aişənin doqquz yaşı var idi. [[The History of al-Tabari|Al-Tabari,]] [[The History of al-Tabari#Volume XXXIX: Biographies of the Prophet.27s Companions and Their Successors|Vol. 39, pp. 171-173]]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Mələk mənim surətimi (şəklimi) aşağı gətirdi; Allahın Rəsulu mənimlə yeddi yaşım olanda evləndi; doqquz yaşım olanda cinsi əlaqə oldu (nikah tamamlandı); o, mənimlə bakirə olduğum halda evləndi və məndən əvvəl başqa heç bir kişi mənimlə bərabər olmamış [[The History of al-Tabari|Al-Tabari,]] [[The History of al-Tabari#Volume VII: The Foundation of the Community|Vol. 7, p. 7]]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Şeyx Cibril Həddad qeyd olunan ilkin keçidin yanlış şərh edildiyini bildirərək deyir: &amp;quot;Ət-Təbəri heç yerdə &#039;Əbu Bəkrin dörd övladının hamısının Cahiliyyə dövründə doğulduğunu&#039; xəbər vermir; o, sadəcə Əbu Bəkrin hər iki ana ilə — Quteylə bint Səd və ona cəmi dörd övlad (hərəsinə iki uşaq) doğan Ümmü Ruman ilə — Cahiliyyə dövründə evləndiyini qeyd edir ki, Aişə də Ümmü Rumanın qızıdır.&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt; Müvafiq keçidin müxtəlif tərcümələri mövcuddur.&amp;lt;ref&amp;gt;Al-Tabari&#039;s words with translation:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
تَزَوَجَ أَبُو بَكْرٍ فِي الجَاهِلِيَةِ قُتَيْلَةَ ... فَوَلَدَتْ لَهُ عَبْدَاللهِ وأَسْمَاء، وتَزَوَجَ أَيْضًا فِي الجَاهِلِيَةِ أُمَ رُومَانٍ ... فَوَلَدَتْ لَهُ عَبْدَالرَحْمَنِ وعَائِشَةض، فَكُلُ هَؤُلاءِ الأَرْبَعَةِ مِن أَوْلَادِهِ وُلِدُوا مِنْ زَوْجَتِيْهِ اللّتَيْن سَمَيْنَاهُمَا فِي الجَاهِلِيَة. Cahiliyyə dövründə Əbu Bəkr Quteylə ilə evləndi... o, Abdullanı və Əsmanı dünyaya gətirdi. O, həmçinin Cahiliyyə dövründə Ümmü Rumanla da evləndi... o da Əbdürrəhmanı və Aişəni dünyaya gətirdi. Beləliklə, onun hər dörd övladı Cahiliyyə dövründə adlarını çəkdiyimiz bu iki həyat yoldaşından doğulmuşdular.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Təbəri, &amp;quot;Tarixül-Üməm vəl-Müluk&amp;quot;, 2-ci cild, səh. 351.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
See similar translations [https://www.islamiqate.com/3188/what-are-the-arguments-aisha-was-years-when-married- here] and [https://islamistruth.wordpress.com/wp-content/uploads/2010/09/the-age-of-aishah_s-marriage-between-historians-and-hadith-scholars.pdf here]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ömərin İslamı qəbul etdiyi vaxt ===&lt;br /&gt;
Bu arqument, Aişənin Ömərdən əvvəl İslamı qəbul etdiyi üçün İslamın ilk ilində doğulmuş ola bilməyəcəyini iddia etmək məqsədilə &amp;quot;əs-Sirə ən-Nəbəviyyə&amp;quot;yə (Peyğəmbərin bioqrafiyasına) əsaslanır.&amp;lt;ref&amp;gt;İbn Hişama görə, Aişə (r.a.) İslamı qəbul edən 20-ci və ya 21-ci şəxs idi. Ömər ibn əl-Xəttab isə 41-ci olmuşdur. &amp;quot;əs-Sirə ən-Nəbəviyyə&amp;quot;, İbn Hişam, 1-ci cild, səh. 227 - 234, ərəbcə, Maktabah al-Riyadh al-hadithah, Ər-Riyad.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin, Aişənin Ömərdən əvvəl İslamı qəbul etməsi iddiası doğru olsa belə, bu, hadisənin İslamın ilk ilində baş verdiyi mənasına gəlmir; çünki Ömər m. 617-ci ildə,&amp;lt;ref name=&amp;quot;Siddiqui&amp;quot; /&amp;gt; yəni Aişənin m. 613-cü ildəki doğumundan təxminən 4 il sonra İslamı qəbul etmişdir. Bundan əlavə, Aişə heç vaxt İslamı qəbul etməsindən bəhs etməyib, çünki hədislər onun ailəsinin müsəlman olmadığı bir dövrü xatırlamadığını göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;Aişə (Peyğəmbərin həyat yoldaşı) rəvayət edir: &amp;quot;&amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;b&amp;gt;Mən valideynlərimin haqq dindən (yəni İslamdan) başqa hər hansı bir dinə inandıqlarını heç vaxt xatırlamıram&amp;lt;/b&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; və Allahın Rəsulunun səhər-axşam bizə baş çəkmədiyi bir günün keçdiyini də (xatırlamıram).&amp;quot;{{Bukhari|||3905|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şeyx Həddad, İbn Hişamın Aişənin Ömər ibn əl-Xəttabdan xeyli əvvəl İslamı qəbul etməsini xəbər verməsi iddiasına etiraz etməklə yanaşı, həmçinin bu iddianın doğruluğuna şübhə ilə yanaşaraq bildirir:{{Quote|&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;|İbn Hişam heç bir yerdə bunu demir. Əksinə, İbn Hişam Aişəni &amp;quot;Əbu Bəkrə görə İslamı qəbul edənlər&amp;quot; siyahısında qeyd edir. Bu, onun İslamın ilk ilində İslamı qəbul etdiyi mənasına gəlmir. Eləcə də, onun bir il əvvəl (Hicrətdən 7 il əvvəl) doğulmasına baxmayaraq, mütləq Ömərdən (6-cı il) əvvəl İslamı qəbul etdiyi mənasına da gəlmir; hərçənd onun hələ dərrakə yaşından (ağıl-kamal dövründən) əvvəl belə, avtomatik olaraq atasının seçimini izləyəcəyi başa düşülür.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Aişənin Cübeyr ilə olan əvvəlki nişanı ===&lt;br /&gt;
Bu arqument iddia edir ki, Aişə əvvəllər Mutim ibn Adiyyin oğlu Cübeyr ilə nişanlı olub və buna görə də sonradan Məhəmməd ilə evlənəndə, ehtimal ki, altı yaşından böyük idi. Lakin bu əvvəlki nişan, əgər ümumiyyətlə başlayıbsa belə, çox qısaömürlü olmuşdur. Ət-Təbəri bildirir ki, nişan ləğv edilməmişdən əvvəl &amp;quot;Əbu Bəkr Mutimə heç bir vəd verməmişdi&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;Ət-Təbəri tarixi&amp;quot;, 9-cu cild: &amp;quot;Peyğəmbərin son illəri&amp;quot; (&#039;&#039;The History of al-Ṭabarī Vol. 9: The Last Years of the Prophet)&#039;&#039;, İsmayıl K. Punavala tərəfindən tərcümə edilmişdir, səh. 129-130.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həmçinin iddia edilmişdir ki, bu hadisə Əbu Bəkr Həbəşistana (Efiopiya) hicrət etməyi planlaşdırdığı vaxt baş verib. Bu hicrətin hicrətdən səkkiz il əvvəl baş verdiyi iddia edilir ki, həmin vaxt Aişə, əgər Məhəmməd ilə cinsi əlaqəni 9 və ya 10 yaşında gerçəkləşdiribsə, hələ yenicə doğulmuşdu. Bu iddianın tərəfdarları Kandhalvinin urdu dilindəki kitabçasından qaynaqlanan heç bir ilkin mənbəyə malik olmadıqlarını etiraf edirlər.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Amjad&amp;quot; /&amp;gt; Şeyx Həddad cavab olaraq bildirir ki, &amp;quot;Ət-Təbərinin Əbu Bəkrin Mutim ilə müzakirəsi barədəki qeydlərində hicrətdən (köçdən) heç bir bəhs yoxdur&amp;quot; və &amp;quot;orada yalnız bəzi ilkin danışıqlar olub, rəsmi bir razılaşma deyil&amp;quot;.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bikr sözünün mənası ===&lt;br /&gt;
Bu arqument İbn Hənbəlin &amp;quot;Müsnəd&amp;quot;indəki bir hədisə istinad edərək bildirir ki, Xəvla Məhəmməd üçün evlənə biləcəyi bir bakirə (bikr) kimi Aişəni təklif etmişdir. İddiaya görə, &amp;quot;bikr&amp;quot; ifadəsi gənc bir qız uşağı üçün istifadə olunmazdı.&amp;lt;ref&amp;gt;Musnad Ahmad ibn Hanbal, Vol 6, Pg 210, Arabic, Dar Ihya al-turath al-`arabi, Beirut, cited by Moiz Amjad [http://www.islamawareness.net/FAQ/what_was_ayesha.html What was Ayesha&#039;s (ra) Age at the Time of Her Marriage?]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin, Məhəmməd və Cabir arasında keçən və bikr (bakirə) sözünün cariyə (gənc qız) ifadəsi ilə tamamilə uyğun olduğunu aydın şəkildə göstərən çox sayda səhih hədis rəvayətləri mövcuddur.{{Quote|{{Bukhari|||4052|darussalam}}|Cabir rəvayət edir: &amp;quot;Allahın Rəsulu (ﷺ) mənə dedi: &#039;Ey Cabir, evlənmisən?&#039; Mən: &#039;Bəli&#039; deyə cavab verdim. O soruşdu: &#039;Bakirə (bikr) yoxsa dul (səyyib)?&#039; Mən: &#039;Bakirə deyil, dul biri ilə&#039; dedim. O buyurdu: &#039;Niyə səninlə oynaşacaq gənc bir qızla (cariyə) evlənmədin?&#039;&amp;quot;}}Şeyx Həddad bu iddiaya dair deyir: &amp;quot;Bu, cahilcə bir cəfəngiyatdır; bikr bakirə qız deməkdir, yəni yaşı hətta 0 olsa belə, heç vaxt evli olmamış bir qızdır və burada qətiyyən heç bir qeyri-müəyyənlik yoxdur.&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Fatimənin yaş fərqi ===&lt;br /&gt;
Bu arqument iddia edir ki, İbn Həcərə görə, Fatimə Aişədən beş yaş böyük olub və Fatimə doğulanda Məhəmməd 35 yaşında idi. Buna görə də, bu iddiaya əsasən, Aişə evliliyi gerçəkləşdiyi zaman yeniyetmə yaşında olmalı idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lakin bu iddianın tərəfdarı&amp;lt;ref name=&amp;quot;Amjad&amp;quot; /&amp;gt; ziddiyyətli mənbələri birləşdirmiş və onlardan seçmə sitatlar gətirmişdir. Şeyx Həddad cavab olaraq bildirir:{{Quote|&amp;lt;ref name=&amp;quot;Haddad&amp;quot; /&amp;gt;|İbn Həcər iki versiyanı qeyd edir: (1) əl-Vaqidinin rəvayəti — Fatimə Peyğəmbər (s) 35 yaşında olanda doğulub; və (2) İbn Əbdül-Bərrin rəvayəti — o, Peyğəmbər (s) 41 yaşında olanda, peyğəmbərlikdən təxminən bir il əvvəl (az və ya çox) və Aişənin doğumundan təxminən beş il əvvəl doğulub. İkinci versiya qəbul edilmiş (müəyyən olunmuş) tarixlərlə üst-üstə düşür.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Aişənin həddi-büluğa çatdığını bildirən hədis ===&lt;br /&gt;
Bu arqument səhv tərcümə edilmiş bir hədisə (Səhih Buxari, 476) əsaslanır; həmin hədisin ingilis dilindəki bir tərcüməsində deyilir ki, Aişə valideynlərinin həddi-büluğa çatdıqları vaxtdan bəri İslamı izlədiklərini (müsəlman olduqlarını) görmüş və Məhəmmədin onları ziyarət etmədiyi bir gün belə keçməmişdir.{{Quote|{{Bukhari|||476|darussalam}}|Aişə rəvayət edir:&lt;br /&gt;
(Peyğəmbərin arvadı) Mən valideynlərimin həddi-büluğa çatdığım vaxtdan bəri İslamı izlədiklərini görmüşəm. Peyğəmbərin (ﷺ) həm səhər, həm də axşam bizi ziyarət etmədiyi bir gün belə keçməzdi[...]}}Lakin, &amp;quot;أَعْقِلْ&amp;quot; (əqil) sözü düşüncə və ya dərketmə mənasını verir, lakin tərcüməçi Muhsin Xan &amp;quot;həddi-büluq&amp;quot; sözündən istifadə etmişdir. Məna isə sadəcə ondan ibarətdir ki, Aişə valideynlərinin İslamı izlədiyinin fərqində idi. Hərfi tərcümə belə olardı: &amp;quot;Mən valideynlərimi onların hər ikisinin dini qəbul etməsindən başqa bir şəkildə tanımamışam&amp;quot;. Eyni ərəbcə ifadə eyni tərcüməçi tərəfindən həmin hədisin başqa bir rəvayətində düzgün tərcümə edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Aişə rəvayət edir: (Peyğəmbərin arvadı) Şeyləri xatırlaya biləcəyim yaşa çatdığımdan bəri, valideynlərimin İslamın doğru imanı üzrə ibadət etdiklərini görmüşəm. Allahın Rəsulunun (ﷺ) həm səhər, həm də axşam bizi ziyarət etmədiyi bir gün belə keçməzdi...&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Bukhari|||2297|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Aişənin aybaşı olduğu hədis ===&lt;br /&gt;
Bu arqument də səhv tərcümə edilmiş bir hədisə, Sünən Əbu Davud 4915-ə (Əhməd Həsən nömrələməsi; 4933 Dar-us-Salam) əsaslanır.{{Quote|{{Abu Dawud||4933|darussalam}}|Narrated Aisha, Ummul Mu&#039;minin:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Messenger of Allah (ﷺ) married me when I was seven or six. When we came to Medina, some women came. according to Bishr&#039;s version: Umm Ruman came to me when I was swinging. They took me, made me prepared and decorated me. I was then brought to the Messenger of Allah (ﷺ), and he took up cohabitation with me when I was nine. She halted me at the door, and I burst into laughter. Abu Dawud said: That is to say: I menstruated, and I was brought in a house, and there were some women of the Ansari in it. They said: With good luck and blessing. The tradition of one of them has been included in the other.&lt;br /&gt;
}}Əhməd Həsən, Əbu Davudun şərhini &amp;quot;Yəni: Mən heyz gördüm&amp;quot; kimi səhv tərcümə edir. Aişənin &amp;quot;qəhqəhə çəkib güldüm&amp;quot; ifadəsi &amp;quot;fə-kultu hih hih&amp;quot; (فَقُلْتُ هِيهْ هِيهْ), yəni &amp;quot;Və mən hih, hih dedim&amp;quot; şəklindədir. Nəsiruddin əl-Xəttab tərəfindən tərcümə edilən Sünən Əbu Davudun Dar-us-Salam ingilis-ərəb nəşri (Hədis 4933) Aişənin buradakı sözlərini belə verir: &amp;quot;O, məni qapıda dayandırdı və mən dərindən nəfəs almağa başladım&amp;quot; (Dar-us-Salam Əbu Davudun şərhini bura daxil etmir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əbu Davudun şərhi &amp;quot;əy tənəffəsət&amp;quot; (أَىْ تَنَفَّسَتْ) şəklindədir, bu da &amp;quot;Yəni: nəfəs aldı&amp;quot; deməkdir. Burada &amp;quot;nun-fə-sin&amp;quot; (n-f-s) feili ərəb dilində &amp;quot;tə&amp;quot; prefiksi və orta hərfin şəddəsi (təkrarı) ilə V formasında işlənmişdir ki, &amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; lüğətinə görə bu, &amp;quot;nəfəs aldı&amp;quot; mənasını verir. Feilin I forması &amp;quot;aybaşı oldu&amp;quot; mənasına gələ bilər, lakin hədisdə istifadə olunan forma bu deyil.&amp;lt;ref&amp;gt;nun-fa-sin - [https://lexicon.quranic-research.net/data/25_n/208_nfs.html Lane&#039;s Lexicon]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Aişə Həbəşistana (Efiopiya) hicrət üçün yola düşülməsini xatırlayırdı ===&lt;br /&gt;
Başqa bir uzun hədis, Aişənin atası Əbu Bəkrin Həbəşistana (müasir Efiopiya) hicrət cəhdini xatırladığını iddia etmək üçün istifadə edilmişdir. Məkkədəki ilk ardıcıllarının çoxu, Urvə b. əl-Zübeyrin öz ilk məktubunda &amp;quot;ilk fitnə&amp;quot; (əl-fitnətül-ulə) kimi təsvir etdiyi təqiblər səbəbindən, eramızın 614-cü ilindən etibarən (əgər Aişə altı yaşında evlənmişdisə, həmin vaxt yeni doğulmuşdu) oraya hicrət etməyə məcbur olmuşdular; bu, səkkiz il sonra, 622-ci ildə Mədinəyə edilən hicrətdən əvvəl baş vermişdi. Aişə eyni uzun hədisin davamında atasının Mədinə hicrətini də nəql edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu hədisdə Aişə, valideynləri ilə bağlı ilk xatirələri və Məhəmmədin digər bir çox rəvayətlərinin də başlanğıcı olan gündəlik ziyarətləri haqqında qısa bir ifadə ilə başlayır. Sonra o, Əbu Bəkrin təqiblərdən qaçmaq üçün Məkkədən Həbəşistana, görünür tək başına necə yola düşdüyünü nəql edir. Lakin səfərini tamamlamazdan əvvəl, Qureyşi onun Məkkədə fərdi şəkildə ibadət etməsinə icazə verməyə razı salan İbn əd-Dəğinənin himayəsini qazanır. Əbu Bəkr himayə müqaviləsini pozaraq aşkar şəkildə dua etmək üçün həyətdə məscid tikir, buna görə də qarşılıqlı razılıq əsasında İbn əd-Dəğinəni müqavilə öhdəliyindən azad edir. Dörd ay sonra Əbu Bəkr Məhəmməd ilə birlikdə Mədinəyə hicrət edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yalnız bu sonuncu — Mədinəyə hicrət zamanı Aişə özünü hekayəyə daxil etməyə başlayır. Beləliklə, onun daha əvvəlki Həbəşistana hicrət cəhdinin şahidi olduğunu iddia etdiyi görünmür. İkincisi, bunlar kiçik bir uşağın başa düşə biləcəyi və yetkinlik yaşına qədər yaddaşında saxlaya biləcəyi növ xatirələr deyil, ona görə də hətta həmin vaxt onun artıq kiçik bir uşaq olduğunu fərz etsək belə, bu hadisələrin onun birinci hicrət cəhdinə dair şəxsi şahidlik hesabatı olması çətin görünür.{{Quote|{{Bukhari|||3905|darussalam}} (also {{Bukhari|||2297|darussalam}})|Aişə rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(Peyğəmbərin arvadı) Valideynlərimin doğru dindən (yəni İslamdan) başqa bir dinə inandıqlarını heç vaxt xatırlamıram və Allahın Rəsulunun (ﷺ) səhər və axşam bizi ziyarət etmədiyi bir günün keçdiyini də (xatırlamıram). Müsəlmanlar sınağa çəkildiyi (yəni bütpərəstlər tərəfindən incidildiyi) zaman Əbu Bəkr Həbəşistan torpağına hicrət etmək üçün yola düşdü və Bərk-əl-Qimada çatdıqda Qara qəbiləsinin rəisi İbn əd-Dəğinə onunla qarşılaşdı və dedi: &amp;quot;Ey Əbu Bəkr! Hara gedirsən?&amp;quot; Əbu Bəkr cavab verdi: &amp;quot;Xalqım məni (ölkəmdən) çıxardı, mən də yer üzündə gəzib Rəbbimə ibadət etmək istəyirəm.&amp;quot; İbn əd-Dəğinə dedi: &amp;quot;Ey Əbu Bəkr! Sənin kimi bir adam öz vətənini tərk etməməli və qovulmamalıdır, çünki sən ehtiyacı olanlara kömək edir, dolanışıqlarını təmin edir, qohum-əqrəba ilə yaxşı münasibət saxlayır, zəiflərə və yoxsullara yardım edir, qonaqları səxavətlə qarşılayır və müsibətə uğrayanlara kömək edirsən. Buna görə də mən sənin himayəçinim&amp;quot;.&amp;lt;BR /&amp;gt; &lt;br /&gt;
[...]&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
Gemini-ın cavabı:&lt;br /&gt;
Beləliklə, Qureyş camaatı İbn əd-Dəğinənin himayəsini rədd edə bilmədilər və İbn əd-Dəğinəyə dedilər: &amp;quot;Qoy Əbu Bəkr öz evində Rəbbinə ibadət eləsin. Orada istədiyi kimi namaz qıla və qiraət edə bilər, lakin bununla bizə əziyyət verməməli və bunu aşkar şəkildə etməməlidir. Çünki biz onun qadınlarımıza və uşaqlarımıza təsir edə biləcəyindən qorxuruq&amp;quot;. İbn əd-Dəğinə bütün bunları Əbu Bəkrə bildirdi. Əbu Bəkr bu vəziyyətdə qaldı və öz evində Rəbbinə ibadət etdi. O, nə aşkar şəkildə namaz qılır, nə də evindən kənarda Quran oxuyurdu. Sonra Əbu Bəkrin ağlına evinin qarşısında bir məscid tikmək fikri gəldi və orada namaz qılıb Quran oxumağa başladı. Müşriklərin qadınları və uşaqları böyük dəstələrlə onun ətrafına toplaşmağa başladılar. Onlar ona heyrət edir və ona baxırdılar. Əbu Bəkr çox ağlayan bir adam idi və Quran oxuyarkən özünü ağlamaqdan saxlaya bilmirdi.&amp;lt;BR /&amp;gt; &lt;br /&gt;
[...]&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
Həmin vaxt Məhəmməd Məkkədə idi və müsəlmanlara belə dedi: &amp;quot;Yuxuda mənə hicrət edəcəyiniz yer — iki dağlıq, daşlıq ərazi arasında yerləşən xurmalıq bir torpaq göstərildi&amp;quot;. Beləliklə, bəzi insanlar Mədinəyə hicrət etdilər və daha əvvəl Həbəşistan torpağına hicrət etmiş insanların çoxu da Mədinəyə qayıtdı. Əbu Bəkr də Mədinəyə getmək üçün hazırlaşdı, lakin Allahın Rəsulu (ﷺ) ona: &amp;quot;Bir az gözlə, çünki mənə də hicrət etmək üçün icazə veriləcəyinə ümid edirəm&amp;quot; dedi. Əbu Bəkr: &amp;quot;Həqiqətənmi bunu gözləyirsən? Atam sənə fəda olsun!&amp;quot; — deyə soruşdu. O (ﷺ): &amp;quot;Bəli&amp;quot; dedi. Beləliklə, Əbu Bəkr Allahın Rəsuluna (ﷺ) yoldaşlıq etmək üçün hicrət etmədi. O, sahib olduğu iki dişi dəvəni dörd ay boyunca əsa ilə vurularaq tökülən Səmür ağacının yarpaqları ilə bəslədi. Günlərin bir günü, günorta vaxtı biz Əbu Bəkrin evində oturarkən, kimsə Əbu Bəkrə dedi: &amp;quot;Bu, Allahın Rəsuludur (ﷺ), başı örtülü halda əvvəllər heç vaxt bizi ziyarət etmədiyi bir vaxtda gəlir&amp;quot;. Əbu Bəkr dedi: &amp;quot;Valideynlərim ona fəda olsun. Allaha and olsun ki, o, bu saatda ancaq mühüm bir zərurətə görə gəlmiş olar&amp;quot;. Beləliklə, Allahın Rəsulu (ﷺ) gəldi, daxil olmaq üçün icazə istədi və ona icazə verildi. İçəri girəndə Əbu Bəkrə: &amp;quot;Yanında olan hər kəsə kənara çəkilmələrini söylə&amp;quot; dedi. Əbu Bəkr cavab verdi: &amp;quot;Burada sənin ailəndən (yəni öz ailəmdən) başqa kimsə yoxdur. Atam sənə fəda olsun, ey Allahın Rəsulu (ﷺ)!&amp;quot;. O (ﷺ) dedi: &amp;quot;Mənə hicrət etmək üçün icazə verildi&amp;quot;. Əbu Bəkr: &amp;quot;Mən də sənə yoldaşlıq edəcəyəm? Atam sənə fəda olsun, ey Allahın Rəsulu (ﷺ)!&amp;quot; — deyə soruşdu. Allahın Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bəli&amp;quot; dedi. Əbu Bəkr: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu (ﷺ)! Atam sənə fəda olsun, bu iki dişi dəvəmdən birini götür&amp;quot; dedi. Allahın Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;(Onu ancaq) ödənişini verməklə qəbul edərəm&amp;quot; deyə cavab verdi. Beləliklə, biz baqajı sürətlə hazırladıq və onlar üçün dəri çantaya bir az yol azuqəsi qoyduq. [...]}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ərəblər yaşları on yaşdan və ya həddi-büluqdan etibarən sayırdılar ===&lt;br /&gt;
Tamamilə müasir bir uydurma olan iddiaya görə, Məhəmmədin dövründə ərəblər şəxsin yaşını on yaşdan və ya həddi-büluqdan etibarən sayırdılar; belə ki, &amp;quot;altı&amp;quot; yaş əslində yeniyetmə mənasını verə bilərdi. Heç bir mənbə bu iddianı dəstəkləmir. Bütün erkən və klassik dövr alimləri Aişənin evliliyi və cinsi əlaqə zamanı qeyd olunan ənənəvi yaşı birbaşa mənada başa düşmüşlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Evlilik üçün apologetik (müdafiə xarakterli) əsaslandırmalar ==&lt;br /&gt;
Məhəmmədin Aişə ilə altı yaşında evləndiyi və doqquz yaşında cinsi əlaqəy girdiyi, Məhəmmədin isə həmin vaxt əlli üç yaşında bir kişi olduğu barədə ənənəvi rəvayəti qəbul edənlər tərəfindən onun müdafiəsi üçün bir sıra iddialar irəli sürülür. Bu iddialar həm müvafiq hədislərin səhihliyini rədd edən müsəlmanlar, həm də hekayənin tarixiliyinə dair mövqeyindən asılı olmayaraq bir çox başqa insanlar tərəfindən geniş şəkildə tənqid olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Həmin dövrün mədəni normaları ===&lt;br /&gt;
Görünən odur ki, o dövrün ərəb mədəniyyətində qızların erkən yaşda nikah müqaviləsi ilə bağlanması adi hal idi. İmam Malik (v. 795) öz hökmlərini Mədinə cəmiyyətinin təcrübəsinə əsaslandırırdı. O, ataya bakirə və həddi-büluğa çatmamış qızını [[Məcburi evlilik|onun icazəsi olmadan belə nikah]] müqaviləsi ilə ərə verməyə icazə verirdi. Digər hüquq məktəblərinin erkən dövr fəqihləri də (bu məsələdə həmfikir idilər) öz hüquqi müzakirələrində Məhəmmədin səhabələrinin (və ya Məhəmmədin özünün) azyaşlılarla evlənməsi və ya onları nikah müqaviləsinə daxil etməsi ilə bağlı rəvayətlərdən dəlil kimi istifadə edirdilər. Onların hamısı, demək olar ki, qız həddi-büluğa çatdıqda və ya bəzi rəylərə görə, əgər fiziki cəhətdən cinsi əlaqəyə dözə biləcəyi hesab edilərsə, daha erkən yaşda belə cinsi əlaqənin (nikahın tamamlanması) icazəli olduğu barədə razılığa gəlmişdilər (bax: [[İslam hüququnda uşaq evliliyi]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəziləri iddia edirlər ki, ənənəvi rəvayətdəki Məhəmmədin hərəkətlərini tənqid edənlər &amp;quot;prezentizm&amp;quot; (indiki zamanın meyarları ilə keçmişi mühakimə etmə) xətasına yol verirlər; belə ki, şəraitin fərqli olduğu keçmiş dövrün mənəvi standartları bugünkü standartlarla mühakimə olunur. Onlar daha sonra arqument gətirirlər ki, çox erkən yaşda evlilik və cinsi əlaqə həmin dövrdə adi hal idi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bununla belə, tənqidçilər qeyd edirlər ki, erkən İslam dövlətindən fərqli olaraq, qonşu Bizans və Sasanilər imperiyalarında qızlar üçün minimum evlilik və ya cinsi əlaqə yaşı — hələ də çox gənc olsa da — əhəmiyyətli dərəcədə daha gec, 12 və ya 13 yaş idi (yuxarıya bax). Bundan əlavə, onlar arqument gətirirlər ki, yeniyetmə hamiləliyinin həm ana, həm də körpə üçün ciddi tibbi fəsadlar törətməsi (məsələn, [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-pregnancy Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı] tərəfindən qeyd edildiyi kimi) obyektiv bir həqiqətdir və bu, min il əvvəl də, xüsusən doqquz yaşlı bir qızın vəziyyətində fərqli deyildi. Üstəlik, tənqidçilər İslamdakı &amp;quot;əl-İnsan əl-Kamil&amp;quot; (mükəmməl insan) və &amp;quot;Üsvə Həsənə&amp;quot; (nümunəvi davranış modeli) konsepsiyalarını nəzərə alaraq, prezentizmdən şikayət etməyin nə dərəcədə legitim olduğunu sorğulayırlar. Həqiqətən də, Məhəmmədin Aişə ilə evliliyi, son onilliklərdə əksər müsəlman ölkələrində minimum nikah yaşının tətbiqinə və ya qaldırılmasına qarşı çıxan İslam alimləri tərəfindən dəlil kimi gətirilmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Daha qısa orta ömür uzunluğu ===&lt;br /&gt;
Bəziləri iddia edirlər ki, min il əvvəl ömür uzunluğu indikindən xeyli aşağı idi, buna görə də gənc yaşda ailə qurmaq bir məcburiyyət idi. Tənqidçilər isə qeyd edirlər ki, orta ömür uzunluğunun hesablanmasına körpə ölüm nisbətlərini də daxil etməklə, bu cür iddialar tez-tez məqsədli şəkildə şişirdilir. Meksikanın Çolula şəhərində aşkar edilmiş skelet qalıqları üzərində aparılan bir araşdırma göstərmişdir ki, eramızın 900-1500-cü illəri arasında yetkinlik yaşına çatan insanların çoxu əlli yaşdan çox yaşamışdır. Başqa bir araşdırma isə orta əsr İngiltərəsində 25 yaşına çatanların orta hesabla daha 25 il yaşama şansının olduğunu üzə çıxarmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;Sharon DeWitte [https://www.sc.edu/uofsc/posts/2022/08/conversation-old-age-is-not-a-modern-phenomenon.php Old age isn’t a modern phenomenon – many people lived long enough to grow old in the olden days, too] - University of South Carolina website, 10 August 2022&amp;lt;/ref&amp;gt; Həm Məhəmməd, həm də Aişə altmış yaşlarında vəfat etmişlər. Bundan əlavə, tənqidçilər bildirirlər ki, hamilə qalan erkən yeniyetmə qızlar arasında ana və körpə ölümü riski nisbətən yüksək idi (ənənəvi rəvayətə görə, Məhəmməd Aişə doqquz yaşında olarkən onunla cinsi əlaqəyə girmişdir), bu isə özlüyündə ömür uzunluğunu azaldan amildir; digər hallarda isə bu, daimi reproduktiv zədələrə səbəb ola bilər. Bu xüsusda qeyd edilə bilər ki, Aişə Məhəmməddən övlad dünyaya gətirməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Keçmişdə daha erkən həddi-büluğa çatma və aybaşı olma ===&lt;br /&gt;
Başqa bir geniş yayılmış arqument ondan ibarətdir ki, keçmişdə və ya isti iqlimlərdə həddi-büluq daha erkən baş verirdi. Həddi-büluq bir neçə il davam edən bir prosesdir, menarxe (ilk menstruasiya) isə həddi-büluğun anatomik proseslərinin kulminasiya nöqtəsi olan xüsusi bir fizioloji hadisədir. Apologetik veb-saytlar adətən həddi-büluğun başlanğıcının bu gün hətta səkkiz yaş qədər erkən baş verə biləcəyini qeyd edən kitab və ya məqalələrə istinad edirlər. Cessi Qemblın (Jesse Gamble) bir məqaləsindən tez-tez sitat gətirilir ki, &amp;quot;Paleolit dövrünün qızlarında menarxe 7-13 yaşları arasında baş verirdi&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Jesse Gamble, (2017) &amp;quot;Early Starters: Girls are entering puberty at every younger ages. What are the causes, and should we be worried?&amp;quot;, &#039;&#039;Nature&#039;&#039; 550, S10-S11&amp;lt;/ref&amp;gt; Piter Qlukman (Peter Gluckman) və Mark Hansonun bir elmi məqaləsində də bənzər bir diapazon göstərilir və onların &amp;quot;keçmişin daha sadə cəmiyyətlərində psixososial yetkinliyin fiziki inkişaf yaşı ilə daha yaxşı uyğunlaşdığı&amp;quot; barədə arqumentlərinə tez-tez istinad edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;Gluckman, P. and Hanson, M. (2006) &amp;quot;Evolution, development and timing of puberty&amp;quot;, &#039;&#039;Trends in Endocrinology and Metabolism&#039;&#039;, 17(1)&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bununla belə, tənqidçilər bunun hekayənin yalnız yarısı olduğunu müşahidə etmişlər. Qlukman və Hansonun məqaləsinin açılış cümləsi belə başlayır: &amp;quot;Uşaq sağlamlığı yaxşılaşdıqca, menarxe yaşı aşağı düşmüşdür&amp;quot;. Məqalədə izah edilir ki, uşaqlıq dövründə sağlamlıq və qidalanma zəif olduqda, məsələn, Neolit dövründə &amp;quot;məskunlaşma, uşaq xəstəlikləri və doğuşdan sonrakı qidalanma çatışmazlığının adi hal alması nəticəsində menarxenin orta yaşı&amp;quot; Paleolit dövrünün ovçu-yığıcıları ilə müqayisədə gecikmişdir. Müəlliflər öz məqalələrindəki 2-ci qrafikdə (Şəkil 2) müxtəlif dövrlər üçün menarxenin ehtimal olunan yaş diapazonlarını göstərirlər: 20 000 il əvvəl (təxminən 7-14 yaş), 2 000 il əvvəl (təxminən 10-17 yaş), 200 il əvvəl sənaye inqilabı zamanı (təxminən 13-18 yaş) və yenidən aşağı düşdüyü müasir dövr (təxminən 9-15 yaş). Müəlliflər iddia edirlər ki, &amp;quot;Müasir gigiyena, qidalanma və təbabət sayəsində həddi-büluğa mane olan bu patoloji məhdudiyyətlər aradan qalxmış və menarxe yaşı təkamül tərəfindən müəyyən edilmiş diapazonuna qədər enmişdir. Lakin indi cəmiyyətin mürəkkəbliyi kəskin şəkildə artmışdır və psixososial yetkinləşmə daha çox vaxt aparır&amp;quot;. Aişə tərəfindən rəvayət edilən hədislər göstərir ki, anası onu Məhəmmədin yanına yaşamağa göndərməzdən əvvəl çəki qazanması üçün çətinlik çəkmişdir (bax: {{Ibn Majah||4|29|3324}} və {{Abu Dawud||3903|darussalam}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu gün Avropa və Amerika Birləşmiş Ştatlarında menarxenin orta yaşı təxminən 13-ə düşdüyü halda, Ərəbistan yarımadasının cənubundakı Yəməndə bu rəqəm orta hesabla 14 yaş civarındadır (1979-cu ildəki 14,44 yaşdan 2013-cü ildə 13,8-ə enmişdir; standart kənarlaşma 1,36 ildir). Bir çox aşağı və orta gəlirli ölkələrdə də orta yaş göstəricisi (13–14 yaş) olduqca bənzərdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Tiziana Leone and Laura Brown [https://www.niussp.org/fertility-and-reproduction/trends-in-age-at-menarche-in-low-and-middle-income-countries-evolution-de-lage-a-la-menarche-dans-les-pays-a-revenu-faible-et-intermediaire/ Trends in age at menarche in low- and middle-income countries] - niussp.org, 1 March 2021&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[İslam hüququnda uşaq evliliyi]]&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Aisha&#039;s Age|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=%C4%B0slam_h%C3%BCququnda_zorlanma&amp;diff=140930</id>
		<title>İslam hüququnda zorlanma</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=%C4%B0slam_h%C3%BCququnda_zorlanma&amp;diff=140930"/>
		<updated>2026-04-06T16:17:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Həmçinin bax */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;İslam hüququnda &#039;&#039;zina bil-ikrah&#039;&#039; və ya &#039;&#039;zina bil-jabr&#039;&#039; (hərfi mənada &amp;quot;məcburi zina&amp;quot;) kimi tanınan zorlama, müsəlman hüquqşünaslar tərəfindən ümumiyyətlə bir kişinin öz arvadı və ya köləsi olmayan bir qadınla onun razılığı olmadan zorla cinsi əlaqədə olması kimi müəyyən edilən cəzalandırıla bilən bir cinayətdir. İslam hüququnda nə arvadlar, nə də kölələrlə bağlı razılıq anlayışı mövcud deyildi, lakin cinsi əlaqə onlara fiziki zərər yetirərdisə, hüquqi şikayət edə bilərdilər. Az sayda hədisdə azad qadınların və təcavüzkara məxsus olmayan kölələrin zorlanmasına görə tətbiq edilən cəzalar təsvir olunur. Bununla belə, Quran bir çox məqamda müsəlman kişilərə öz kölələri ilə (məşhur &amp;quot;sağ əllərinizin sahib olduqları&amp;quot; ifadəsi ilə qeyd olunan) cinsi əlaqədə olmağa icazə verir və bu, çox vaxt kişilərin iffətini qoruması əmri ilə birlikdə qeyd olunur. Bundan əlavə, müxtəlif hədislərdə qul sahiblərinin (o cümlədən Məhəmmədin) öz kənizləri ilə cinsi əlaqədə olduqları qeyd edilir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İslam hüququ qadın əsirlərin müharibə qəniməti kimi bölüşdürülməsinə, onların alınıb satılmasına icazə verirdi və hamilə olmadıqlarını təsdiqləmək üçün qısa gözləmə müddətindən sonra onlarla cinsi əlaqə qanuni sayılırdı. Cinsi köləlik də daxil olmaqla, köləlik müasir dövrə qədər geniş miqyasda davam etmişdir (bax: [[İslam hüququnda köləlik]]). Bununla belə, qeyd etmək vacibdir ki, 19-cu və 20-ci əsrlərdə dünyanın əksər müsəlman ölkələrində köləlik qanuni olaraq ləğv edilmişdir (baxmayaraq ki, Mavritaniya&amp;lt;ref name=&amp;quot;Mauritania&amp;quot;&amp;gt;https://www.newarab.com/features/modern-day-child-slaves-mauritania&amp;lt;nowiki/&amp;gt;Mavritaniya 1981-ci ildə köləliyi ləğv etsə də, kölə sahibliyini yalnız 2007-ci ildə cinayət hesab etmiş və 2015-ci ildə buna görə cəza tətbiq etməyə başlamışdır.&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi bir neçə yerdə çox sayda insan qanunsuz olaraq kölə halında qalmaqdadır) və bütün ölkələr 27-ci maddəsi ilə qadın əsirlərin zorlanmasını və onlarla pis rəftarı qadağan edən 1949-cu il Cenevrə konvensiyasını imzalamışlar. Həmçinin, müasir kontekstdə bu, artıq əksər alimlər tərəfindən haram hesab olunur, lakin Səudiyyə şeyxi Saleh Əl-Fövzan kimi azlıq təşkil edən bəzi şəxslər köləliyin İslami baxımdan hələ də qanuni olduğunu müdafiə edirlər. Oxşar şəkildə, bu gün bir çox müsəlman ölkələri nikah daxili zorlamanı qanunsuz hesab etmiş və ya digər hüquqi müdafiə vasitələri təklif etmişlər, lakin bəzi digərləri (əsasən ərəb dünyasında), eləcə də bəzi qeyri-müsəlman ölkələri bunu etmir və ya bəzən açıq şəkildə rədd edirlər.&amp;lt;ref&amp;gt;2020-ci illərin əvvəllərinə olan məlumata görə, bir çox müsəlman ölkələrində, eləcə də Hindistan, Çin, Myanma, Karib hövzəsinin və sub-Sahara Afrikasının böyük hissəsində nikah daxili zorlama cinayət kimi tanınmır; lakin İndoneziya, Türkiyə, Balkanlar, Mərkəzi Asiyanın əksər hissəsi və Qərbi Afrikanın bir çox yerində bu, qanunsuzdur. Vikipediyanın &amp;quot;[[w:Marital rape laws by country|Ölkələrə görə nikah daxili zorlama qanunları]]&amp;quot; məqaləsindəki ətraflı məlumatlara baxın, lakin bəzi hallarda rənglərlə kodlaşdırılmış xəritənin qeyri-dəqiq olduğunu nəzərə alın. Bəzi ölkələrdə hüquqi müdafiənin olmaması və ya nikah daxili zorlama anlayışını qəbul etməyən münasibətlər, dünyanın müəyyən bölgələrində məcburi nikahdan əziyyət çəkən milyonlarla qadının çətin vəziyyətini daha da ağırlaşdırır.&amp;lt;/ref&amp;gt; Zorlama qurbanları üçün heç bir cəza nəzərdə tutulmasa da, insan hüquqları qrupları &#039;&#039;Zinanın&#039;&#039; (qeyri-qanuni cinsi əlaqə) cəzalandırıla bilən bir cinayət olduğu bəzi ölkələrdə zorlanma barədə məlumat verən qadınların üzləşdiyi risklərdən narahatdırlar (aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Adətən, kölələr və kənizlər məsələsinə apolgetik yanaşmalar Quran və hədislərdə qeyd olunan qadınların, kişiləri öldürüldüyü üçün kimsəsiz qalmamaq məqsədilə öz əsirləri ilə cinsi əlaqəyə və köləliyə razılıq verdiklərini irəli sürürlər. Tənqidçilər isə ümumiyyətlə bunun olduqca qeyri-ehtimal olduğunu vurğulayır və qeyd edirlər ki, Quran və hüquqi konsensus (icma), həmçinin əri olmadan əsir götürülən evli bir qadını da sahibi üçün halal sayırdı. Onlar daha sonra zorlanmış əsirlərin öz qəbilələrinə geri qaytarılması (fidyə qarşılığında) ilə bağlı bir hədisə diqqət çəkir və hər bir halda bunun əsir şəraitində etibarlı şəkildə verilə bilməyən müasir razılıq anlayışı ilə bir araya sığmadığını bildirirlər. Bəzi müasir islamşünas alimlər isə hədis korpusuna olan ümumi skeptisizmləri və ənənəvi fiqhu rədd etmələri çərçivəsində müvafiq hədislərin həqiqiliyini tamamilə şübhə altına alır və Quran ayələrinin alternativ təfsirlərinə cəhd edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İslam hüququnda arvadlar və kölələr ilə cinsi əlaqədə olmaq hüququ ==&lt;br /&gt;
Tarixən, bir kölənin cinsi əlaqə üçün, boşalmadan əvvəl geri çəkilmə (&#039;&#039;əzl&#039;&#039;) və ya başqası ilə evləndirilməsi üçün razılığı zəruri hesab edilmirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ali&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|first=Kecia |last=Ali  | publication-date=January 20, 2017 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-middle-east-studies/article/concubinage-and-consent/F8E807073C33F403A91C1ACA0CFA47FD | title=Concubinage and Consent|publisher=Cambridge University Press}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Boston Universitetinin din sahəsində dosenti Kesia Əli (müsəlmanlığı qəbul etmiş şəxs) kölələrlə cinsi əlaqə barədə deyir: &amp;quot;Müasir dövrdən əvvəlki müsəlman hüquqşünaslar, eləcə də [köləliyə dair] icazənin hələ də qüvvədə olduğuna inanan marginal fiqurlar üçün &#039;zorlama&#039; kateqoriyası tətbiq olunmur: sahiblik cinsi əlaqəni qanuni edir; razılıq isə əhəmiyyətsizdir.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=http://www.huffingtonpost.com/kecia-ali/islam-sex-slavery_b_8004824.html|title=The Truth About Islam and Sex Slavery History Is More Complicated Than You Think|author=Kecia Ali|publication-date=August 19th, 2016|newspaper=Huffington Post}} ([https://web.archive.org/web/20230224094334/https://www.huffpost.com/entry/islam-sex-slavery_b_8004824 archive])&amp;lt;/ref&amp;gt; Corctaun Universitetinin İslam Sivilizasiyası kafedrasının müdiri və dosenti Dr. Conatan Braun da (həmçinin müsəlmanlığı qəbul etmiş şəxs) oxşar şərhlər vermişdir:&amp;lt;ref&amp;gt;Şəriət baxımından &#039;kölə zorlanması&#039; izahı çətin bir termindir. Qadın kölənin kişi sahibi, onunla cinsi əlaqədə olmaq hüququna malikdir. Qadın şikayət etdiyi təqdirdə kişinin qanun qarşısında cavabdehlik daşıma ehtimalı olsa da və ona fiziki zərər verə bilməsə də, qadın onun köləsi olduğu üçün &#039;razılığı&#039; mənasızdır. [https://np.reddit.com/r/islam/comments/3h1abm/this_is_dr_jonathan_brown_professor_at_georgetown/cu3dkhd/ Comment by Dr. Jonathan AC Brown on his Reddit AMA session], 2016 ([https://web.archive.org/web/20210225213159/https://np.reddit.com/r/islam/comments/3h1abm/this_is_dr_jonathan_brown_professor_at_georgetown/cu3dkhd/ archive])&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|Conatan A. C. Braun (2019) &#039;&#039;Köləlik və İslam&#039;&#039;, səh. 281-282&amp;lt;ref&amp;gt;Jonathan A.C. Brown (2019) &#039;&#039;Slavery &amp;amp; Islam&#039;&#039;, London: Oneworld Publications, Fəsil 7, səh. 281-282, ISBN 978-1-78607-635-9&amp;lt;/ref&amp;gt;|Daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, Şəriətə görə cinsi əlaqənin qanuni sayıldığı iki münasibət növü nikah və kişinin qadın kölə üzərindəki sahibliyi idi. Nikahda arvadın cinsi əlaqəyə razılığı elə nikah müqaviləsinin özü ilə fərz edilirdi. Kəniz-kölə vəziyyətində isə ağanın sözügedən qadın üzərindəki sahibliyinə görə razılıq əhəmiyyətsiz idi. Kesia Əlinin qeyd etdiyi kimi, İslamın formalaşma əsrlərinə aid İslam hüququ kitablarında kölə qadınlardan razılıq alınması tələbinə dair heç bir sübut yoxdur. İslam hüququ və təbii etika kitabları ərlərin cinsi oyuna (prelüdiya) başlaması ilə bağlı nəsihətlərlə doludur və arvadın orqazm hüququnu vurğulayır. Lakin bu kitablar həmçinin arvadları öz ərlərinin cinsi ehtiyaclarını etirazsız qarşılamağa borclu edən hədisləri və qanunları ön plana çıxarır.&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[...]&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
Şəriətdə razılıq o halda həlledici idi ki, siz razılığı əhəmiyyət kəsb edən bir fərdlər sinfinə aid olasınız: yetkin hürr qadınlar və kişilər (hətta Hənbəli və Şafi məzhəblərinə görə kişi kölələr öz iradələrinə zidd olaraq evləndirilə bilməzdi və bu, Hənəfi məzhəbində mükatəbə müqaviləsi olan kölələrə də şamil edilirdi). Yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün razılıq əhəmiyyət kəsb etmirdi. Bu, həmçinin ağası tərəfindən evləndirilə bilən və ya ağasının istədiyi təqdirdə cinsi əlaqədə ola bildiyi qadın kölələr üçün də əhəmiyyətli deyildi (bir şərtlə ki, qadın evli olmasın və ya öz azadlığını satın almaq üçün müqaviləsi olmasın).}}Klassik İslam hüququna görə, kölə qadınlarda olduğu kimi, evli qadınlardan da ərlərinin cinsi tələblərinə tabe olmaq tələb olunurdu.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite journal|first=Muh Endriyo |last=Susila  | year= 2013 |url=https://journal.umy.ac.id/index.php/jmh/article/download/271/234| title=Islamic Perspective on Marital Rape |issue=2|volume=20|publisher=Jurnal Media Hukum, p.328}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Ər, arvadının davamlı imtinasını son çarə olaraq (müəyyən məhdudiyyətlərlə) döyməklə cəzalandıra bilərdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Brown2014&amp;quot;&amp;gt;Professor Conatan Braun orta əsr hüquqşünaslarının Quranın 4:34 ayəsi ilə bağlı şərhləri barədə yazır: &amp;quot;Əgər arvad özünəxas olmayan təhqiredici davranış, ərin iradəsinə zidd olaraq və keçərli bəhanə olmadan evi tərk etmək və ya (tibbi əsaslar olmadan) ərinə cinsi əlaqədən imtina etmək kimi ağır itaətsizlik (&#039;&#039;nüşuz&#039;&#039;) nümayiş etdirərsə, ər ilk növbədə ona Allahdan qorxmağı və müvafiq etik davranış qaydalarını nəsihət etməlidir. Əgər o, bu davranışından əl çəkməzsə, ər onunla yatağını ayırmalıdır. Əgər qadın hələ də öz &#039;&#039;nüşuz&#039;&#039;una davam edərsə, o zaman ər ona öz səhvlərini öyrətmək üçün onu vurmalıdır.&amp;quot; Conatan A. C. Braun, &#039;&#039;Məhəmməddən yanlış sitat gətirmək&#039;&#039;, London: Oneworld Publications, 2014, səh. 276. Daha ətraflı məlumat üçün &amp;quot;İslam Hüququnda Arvadın Döyülməsi&amp;quot; məqaləsinin İslam Hüququ bölməsinə baxın.&amp;lt;/ref&amp;gt; Hənəfi məzhəbinin rəyinə görə, əgər arvadı buna tabe olmazdısa və heyz və ya oruc kimi müəyyən qanuni icazəli istisnalara sahib deyildisə, ərin onu cinsi əlaqəyə məcbur etməyə hüquqi ixtiyarı var idi (baxmayaraq ki, hüquqşünaslar bəzi hallarda bunu qeyri-etik hesab edə bilərdilər); qeyri-hənəfilər isə buna nə açıq şəkildə icazə verir, nə də buna görə cəza tətbiq edirdilər.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali (2016) &amp;quot;Sexual Ethics and Islam&amp;quot;, Oneworld publications, ISBN: 978-1-78074-381-3 p. 12&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Hənəfi məzhəbinin — arvadın imtina etmək üçün qanuni əsası olmadığı təqdirdə, ərin onunla zorla cinsi əlaqədə olmaq ixtiyarına malik olması barədə rəyi — bu məktəbdən kənarda geniş şəkildə paylaşılmırdı. Hətta bu doktrinanı qəbul edən Hənəfi mütəfəkkirlərinin əksəriyyəti, məcburi cinsi əlaqə ilə həyat yoldaşları arasındakı daha adi cinsi münasibətlər arasında fərq qoyurdular; hər ikisi eyni dərəcədə qanuni olsa da, zorla cinsi əlaqə qeyri-etik hesab edilə bilərdi.&amp;quot; Və səh. 120: &amp;quot;Qeyri-hənəfilər arvadını cinsi əlaqəyə məcbur etdiyi üçün əri cəzalandırmırlar, lakin əl-Xəssafın etdiyi kimi buna açıq şəkildə icazə də vermirlər. Hamı üçün nikahdaxili zorlama bir oksimorondur (ziddiyyətli ifadədir); zorlama (&#039;&#039;iğtisab&#039;&#039;) mahiyyət etibarilə bir mülkiyyət cinayətidir və tərifə görə, bir ər tərəfindən törədilə bilməz.&amp;quot;&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ali&amp;quot; /&amp;gt; Hüquqşünaslar üçün &amp;quot;zorlama&amp;quot; anlayışı həm nikah, həm də köləlik kontekstində eyni dərəcədə mövcud deyildi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite book|first=Asifa |last=Quraishi-Landesi |publication-date=15 April 2016 |url=https://books.google.co.in/books?id=QfkFDAAAQBAJ&amp;amp;redir_esc=y | title=Feminism, Law, and Religion|page=178|publisher=Routledge|ISBN=978-1-317-13579-1}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite book|first=Hina |last=Azam |publication-date=26 June 2015 |url=https://books.google.co.in/books?id=fhy_CQAAQBAJ&amp;amp;pg=PA69&amp;amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;amp;q&amp;amp;f=false | title=Sexual Violation in Islamic Law: Substance, Evidence, and Procedure|page=69|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-1-107-09424-6}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ali&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Conatan Braun qeyd edir ki, əgər arvad və ya kəniz-kölə fiziki zərər (&#039;&#039;zərər&#039;&#039;) görərdisə, hakimə şikayət edə bilərdi.{{Quote|Conatan A. C. Braun (2019) &#039;&#039;Köləlik və İslam&#039;&#039;, səh. 96&amp;lt;ref&amp;gt;Jonathan A.C. Brown (2019) &#039;&#039;Slavery &amp;amp; Islam&#039;&#039;, London: Oneworld Publications, Fəsil 7, səh. 96, ISBN 978-1-78607-635-9&amp;lt;BR /&amp;gt;Eyni səhifədə Braun həmçinin qeyd edir: &amp;quot;Qurana görə, həm nikah, həm də sahiblik (qadın kölə və onun kişi sahibi vəziyyətində) cinsi əlaqənin qanuni sayıldığı münasibətlər idi (Quran 23:5-6). Bu münasibətlər daxilində cinsi əlaqə üçün razılıq ya fərz edilir, ya da əhəmiyyətsiz sayılırdı. Nikahda münasibətin özü cinsi əlaqə üçün davamlı razılığı ehtiva edirdi, qadın kölə ilə isə buna ehtiyac yox idi (kölə qızın yalnız bir kişiyə məxsus olduğu və evli olmadığı fərz edilərsə; hər iki halda o, başqaları üçün qadağan idi). Kesia Əli müşahidə etmişdir ki, səkkizinci əsrdən onuncu əsrə qədər olan İslam hüququ kitablarında kölə qadınlardan cinsi əlaqə üçün razılıq alınması tələbinə dair heç bir sübut yoxdur&amp;quot;&amp;lt;/ref&amp;gt;|Şəriət həm arvadlara, həm də kəniz-kölələrə müdafiə təklif edirdi, lakin bu, razılıq rubrikası altında deyil, zərər (fiziki ziyan) rubrikası altında reallaşırdı. Tərif etibarilə, zorlama cinayəti (yəni, məcburi zina) qanuni münasibət daxilində baş verə bilməzdi. Lakin kişi tərəfindən yenə də həddi aşan zərər yetirilə bilərdi. Arvadlar və kənizlər sui-istifadəyə məruz qaldıqda və ya kişinin cinsi tələbləri həddindən artıq olduqda yerli hakimlərə şikayət edə bilərdilər (kənizliyin və razılığın təfərrüatlarını bu kitabın yekun fəslində müzakirə edəcəyik). Hənbəli alimi Buhuti (vəfatı 1641) hətta qeyd edir ki, əgər bir ağa cinsi əlaqəyə dözümü olmayan bir kölə qadını buna məcbur edərək ona xəsarət yetirərdisə, bunun nəticəsində qadın azad edilməli idi.}}Yekun fəsildə o, ərlərinin fiziki anatomiyası ilə bağlı problemlərə görə bu cür müraciət edən arvadlar haqqında orta əsr məhkəmə hesabatlarından nümunələr verir (hakimlər kişidən sürtkü yağlarından istifadə etməsini tələb edə bilərdilər, lakin bəzən cütlüyün məhkəmə yolu ilə ayrılması da zəruri hesab edilirdi).&amp;lt;ref name=&amp;quot;Brown2019page283&amp;quot;&amp;gt;Jonathan A.C. Brown, &#039;&#039;Slavery &amp;amp; Islam&#039;&#039;, Chapter 7, p. 283, London: Oneworld Publications, 2019 ISBN 978-1-78607-635-9&amp;lt;/ref&amp;gt; Bununla belə, Braun daha əvvəl eyni mövzu ilə bağlı qeyd edir ki: &amp;quot;Həm arvadlar, həm də kölələr məhkəmələrə və ya icma üzvlərinə müraciət etmək baxımından eyni hüquqa malik idilər. Lakin arvadlardan fərqli olaraq, kölələr mahiyyət etibarilə demək olar ki, öz sahiblərindən başqa hər hansı bir dəstək şəbəkəsindən məhrum idilər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Həmin mənbə, səh. 132&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İslam hüququnda zorlamaya görə cəzalar və onun müasir kontekstlərdə tətbiqi ==&lt;br /&gt;
İslam hüququnun formalaşma dövrünün sonuna qədər belə bir konsensus (icma) yaranmışdı ki, zorlama &#039;&#039;Zina&#039;&#039;nın (qeyri-qanuni cinsi əlaqə) bir növü kimi təsnif edilməlidir; bu halda məcbur edilən qadın cəzadan azad edilir, zorlayan kişi isə &#039;&#039;hədd&#039;&#039; cəzası ilə cəzalandırılır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;HinaAzam&amp;quot;&amp;gt;Hina Azam [http://www.jstor.org/stable/23645194 RAPE AS A VARIANT OF FORNICATION (ZINĀ) IN ISLAMIC LAW: AN EXAMINATION OF THE EARLY LEGAL REPORTS], Journal of Law and Religion, vol. 28, no. 2, 2012, pp. 441–66&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu cəza — eynilə adi zinada olduğu kimi — (əgər evlidirsə) daşqalaq edilərək öldürülmə, (əgər subaydırsa) şallaqlanmadır. Zorlayan şəxsi cəzalandırmaq üçün dörd etibarlı müsəlman kişi şahid (&#039;&#039;beyyinə&#039;&#039;) və ya təqsirkarın etirafı tələb olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Al Hakam 2022&amp;quot;&amp;gt;{{cite web | title=Rape in Islamic law: Establishing the crime and upholding the rights of the innocent | website=Al Hakam | date=23 January 2022 | url=https://www.alhakam.org/rape-in-islam/ | access-date=2 January 2023}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite book|first=R. |last= Peters | year= 2012 | title=Encyclopaedia of Islam | edition= 2nd|publisher=Brill |editor=P. Bearman |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs|chapter=Zinā or Zināʾ}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Hüquqşünaslar zorlama qurbanı üçün heç bir cəzanın olmadığı barədə həmfikir idilər. Əgər ortada ad çəkilən bir təqsirkar yoxdursa, qadının zorlandığına dair sözü qəbul edilir. Əgər o, konkret bir şəxsin adını çəkərək onu zorlamada ittiham edərsə, lakin bu iddianı sübut edə bilməzsə, Maliki məzhəbi qadının böhtan (&#039;&#039;qəzf&#039;&#039;) atdığına görə 80 şallaqdan ibarət hədd cəzasına məruz qalacağını qəbul edirdi; lakin iddianı dəstəkləyən bəzi dolayı sübutlar olarsa, hakim onu bu cəzadan azad edə bilərdi. Maliki hüquqşünasları hətta hesab edirdilər ki, subay bir qadın hamilə qalarsa, zorlandığını desə belə, zina üçün nəzərdə tutulan hədd cəzası ilə cəzalandırılmalıdır; ancaq onun fiziki vəziyyətində məcburiyyət əlamətləri olarsa və ya bir şahid onun kömək üçün qışqırdığını eşidibsə, o, cəzadan azad edilirdi. Bunun əksinə olaraq, Hənəfi məzhəbi üçün qadının sadəcə zorlandığını deməsi cəzadan yayınmaq üçün kifayət idi. Hənəfilər, hər hansı bir şübhə olduqda hədd cəzalarının tətbiq edilməməsi prinsipinə əsaslanaraq bildirirdilər ki, subay qadının hamilə qalması zinanın sübutu deyil.&amp;lt;ref&amp;gt;Position paper by Karamah (Muslim Women Lawyers for Human Rights) [https://karamah.org/zina-rape-and-islamic-law-an-islamic-legal-analysis-of-the-rape-laws-in-pakistan/ Zina, Rape, and Islamic Law: An Islamic Legal Analysis of the Rape Laws in Pakistan](2011)&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;İmam Malikin rəyi ilə bağlı buradakı iki hədisdən ikincisinə baxın:{{Muwatta|41||16}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hüquqşünaslar zorlayan şəxsin qurbana kompensasiya olaraq eyni zamanda mehr (başlıq pulu) ödəyib-ödəməməsi barədə ixtilafdadırlar. Bəzi müasir hüquqşünasların mübahisəli mövqeyi ondan ibarətdir ki, zorlayanlara qarşı [https://quran.az/5/33 Quranın 5:33]-cü ayəsində təsvir olunan qanunsuzlar üçün nəzərdə tutulmuş hədd cəzası (&#039;&#039;Hirabə həddi&#039;&#039;) tətbiq edilməlidir. Digərləri isə deyirlər ki, zorlama hakim tərəfindən &#039;&#039;Təzir&#039;&#039; (hakimin ixtiyarında olan) cəzası tətbiq edilən bir hüquq pozuntusu kimi qiymətləndirilə bilər (məsələn, Pakistanda olduğu kimi). Bu yanaşmalar, zorlayan şəxsin etirafı olmadıqda, ona qarşı zina hədd cəzasını tətbiq etmək üçün tələb olunan dörd şahidlik qeyri-praktik sübut tələbindən yayınmağa imkan verir. Yeri gəlmişkən, zina üçün dörd şahid tələbi, görünür, [[Aişənin yaşı|Aişə]] zina ilə ittiham olunduqda Məhəmməd tərəfindən tətbiq edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Quran-range|24|4|17}} və [[Zina#Zina üçün nəzərdə tutulan cəza|Zina]] səhifəsinə baxın&amp;lt;/ref&amp;gt; Zinanın hədd cəzasının zorlayanlara tətbiq edildiyi bəzi digər müasir məhkəmələrdə, qadın zorlanma iddiasını həmin sübut standartı ilə sübut edə bilmədikdə böhtan atma (&#039;&#039;qəzf&#039;&#039;) ittihamı ilə üzləşmək riski daşıyır&amp;lt;ref&amp;gt;Dr Azman Mohd Noor, [http://irep.iium.edu.my/16877/1/PUNISHMENT_FOR_RAPE_IN_ISLAMIC_LAW.pdf Punishment for rape in Islamic Law], Malayan Law Journal Articles [2009] 5 MLJ cxiv&amp;lt;/ref&amp;gt; və zorlayanlar cəzasız qalır.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://www.dawn.com/news/1016271/a-license-to-rape|title=A license to rape|author=Murtaza Haider|publication-date=June 5, 2003|newspaper=Dawn}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Hamiləlik cinsi əlaqənin baş verməsinin sübutu kimi istifadə olunur və zorlanma və ya cinsi zorakılıq barədə məlumat verən qadınlar qeyri-qanuni cinsi əlaqəni (zina) etiraf etmiş hesab oluna və bunun əvəzinə məhz buna görə təqib edilə bilərlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.hrw.org/news/2022/04/29/saudi-arabia-forthcoming-penal-code-should-protect-rights Saudi Arabia: Forthcoming Penal Code Should Protect Rights] - Human Rights Watch 29 April 2022&amp;lt;/ref&amp;gt; Bir sıra səs-küylü hadisələr səbəbindən, zinaya görə təqib olunma riski bu gün bəzi müsəlman ölkələrində qadınların zorlanma barədə məlumat verməsi qarşısında güclü bir çəkindirici amil yaradır.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web | title=Judged for more than her crime | website=deathpenaltyworldwide.org | date=September 2018 | publisher=Cornell Law School| page=13| url=https://www.deathpenaltyworldwide.org/wp-content/uploads/2019/12/Judged-More-Than-Her-Crime.pdf | access-date=28 December 2022}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hədislərdə nəql olunan zorlama cəzaları ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Azad qadının zorlanması ===&lt;br /&gt;
Məhəmməd, evli olmadığı hürr (azad) bir qadına hücum edən və bu əməlini etiraf edən bir zorlayıcının daşqalaq edilməsini (rəcm olunmasını) əmr etmişdir.{{Quote|{{al Tirmidhi|15|3|15|1454}}; see also {{Muwatta|36||14}}|Əlqamə bin Vail əl-Kindi atasından belə nəql etmişdir: &amp;quot;Məhəmmədin (ﷺ) dövründə bir qadın namaza getmək üçün bayıra çıxmışdı, lakin bir kişi onu yaxaladı və onunla əlaqədə oldu; qadın qışqırdı və kişi oradan uzaqlaşdı. Sonra bir kişi onunla qarşılaşdı və qadın dedi: &#039;&#039;&#039;O kişi mənə filan-filan işləri etdi&#039;&#039;&#039;. Daha sonra o, bir qrup mühacirlə (Muhajirin) qarşılaşdı və dedi: &#039;&amp;lt;b&amp;gt;O kişi mənə belə və belə etdi.&amp;lt;/b&amp;gt;&#039; Onlar qadının əlaqədə olduğunu düşündüyü kişini tutmağa getdilər və onu qadının yanına gətirdilər. Qadın: &#039;Bəli, odur&#039; dedi. Beləliklə, onu Allahın Elçisinin (ﷺ) yanına gətirdilər və o, həmin şəxsin daşqalaq edilməsini əmr etdikdə, qadınla əlaqədə olan (əsl günahkar) kişi dedi: &#039;&amp;lt;b&amp;gt;Ey Allahın Elçisi, onunla əlaqədə olan mənəm.&amp;lt;/b&amp;gt;&#039; O, qadına dedi: &#039;Get, Allah səni bağışladı.&#039; Sonra (səhvən gətirilən) kişi haqqında xoş sözlər söylədi. &amp;lt;b&amp;gt;Onunla əlaqədə olan kişi haqqında isə: &#039;Onu daşqalaq edin (öldürün)&#039; dedi.&amp;lt;/b&amp;gt; Daha sonra buyurdu: &#039;O, elə bir tövbə etdi ki, əgər Mədinə əhli onunla birlikdə tövbə etsəydi, bu, onlardan qəbul olunardı.&#039;&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Başqasının köləsinin zorlanması ===&lt;br /&gt;
Əgər təcavüzə məruz qalan şəxs təcavüzkardan başqasına məxsus olan bir kölədirsə, kölənin sahibinə yeni bir kölənin verilməsi və ya təcavüz nəticəsində kölənin dəyərinin nə dərəcədə azaldığına uyğun məbləğdə təzminat ödənilməlidir; cinayətkar isə hədd cəzasına məhkum edilir. Hina Azam yazır ki, &amp;quot;kölə qadının cinsi istismarı, mülkiyyətə dəymiş zərər forması idi və mülkiyyətin dəyərinin itirilməsinə görə onun sahibinə maliyyə kompensasiyasının ödənilməsini tələb edirdi... bu, adətən onun bu hərəkətlə nə qədər dəyərsizləşdiyi məbləğə bərabər olurdu (əgər o, əvvəllər bakirə idisə, bu xüsusilə əhəmiyyət kəsb edirdi)&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0075 |title=Rape |last=Azam |first=Hina |date= |website=Oxford Islamic Studies |publisher=http://www.oxfordislamicstudies.com |access-date=7 April 2021}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Malik özünün &amp;quot;Muvatta&amp;quot; əsərində bu cəzanı təsdiqləyir. Malik dörd sünni hüquq məktəbindən  birinin qurucusu idi.{{Quote|{{Muwatta|36||14}}|Malik İbn Şihabdan nəql edir ki, Əbdülməlik ibn Mərvan təcavüzkarın təcavüzə uğramış qadına mehr (gəlinlik haqqı) ödəməsi barədə hökm vermişdir. Yəhya, Malikin belə dediyini eşitdiyini söylədi: &amp;quot;İcmamızda istər bakirə, istərsə də qeyri-bakirə olsun, azad bir qadına cinsi təcavüz edən kişi haqqında tətbiq edilən qayda budur ki, o, həmin qadının misli qədər mehr ödəməlidir. Əgər qadın bir kölədirsə, kişi onun dəyərindən azaltdığı məbləği ödəməlidir. Belə hallarda &amp;quot;hədd&amp;quot; cəzası təcavüzkara tətbiq edilir və təcavüzə uğramış qadına heç bir cəza verilmir. Əgər təcavüzkar bir kölədirsə, ağası onu təslim etmək istəmədiyi təqdirdə bu məsuliyyət ağanın üzərinə düşür.&amp;quot;}}Məhəmmədin öz arvadının köləsi ilə cinsi əlaqədə olan kişinin daşqalaq edilərək cəzalandırılmasını əmr etdiyi hadisə ilə bağlı hədislərin səhihliyi Əl-Albani tərəfindən &amp;quot;daif&amp;quot; (zəif), &amp;quot;Dar-us-Salam&amp;quot; tərəfindən isə &amp;quot;həsən&amp;quot; (yaxşı) olaraq dərəcələndirilmişdir.{{Quote|{{Al Nasai|26|4|26|3365}}; həmçinin bax {{Abu Dawud||4460|darussalam}}|Sələmə bin əl-Muhabbaqdan rəvayət olunur ki, Peyğəmbər öz arvadının köləsi ilə cinsi əlaqədə olan kişi barəsində belə hökm vermişdir: &amp;quot;Əgər kişi onu buna məcbur edibsə, qadın azaddır və kişi onun sahibəsinə əvəzində oxşar bir kölə verməlidir; əgər qadın bu işdə ona tabe olubsa (razılıq veribsə), onda qadın kişiyə məxsusdur və kişi onun sahibəsinə əvəzində oxşar bir kölə verməlidir.&amp;quot;}}Başqa bir oxşar hadisədə, öz arvadının köləsinə təcavüz edən şəxs daşqalaq edilərək cəzalandırılmalıdır.{{Quote|{{Al Nasai|26|4|26|3362}}; həmçinin bax {{Abu Dawud||4459|darussalam}}|Ən-Numan bin Bəşirdən rəvayət olunur ki, Peyğəmbər öz arvadının köləsi ilə cinsi əlaqədə olan kişi barəsində belə demişdir: &amp;quot;Əgər qadın buna icazə veribsə, mən ona yüz qamçı vuracağam, yox əgər icazə verməyibsə, mən onu daşqalaq edəcəyəm (ölənə qədər).&amp;quot;}}Başqa bir hədisdə Xəlifə Ömərin əsir düşmüş bir qızı özü üçün götürən kişini daşqalaq cəzasına məhkum etdiyi bildirilir. Bu halda qeyri-qanunilik müharibə qənimətlərinin bölüşdürülməsinə dair sərt qaydalarla bağlıdır. Həmin hədis aşağıdakı başqa bir bölmədə (Qənimət bölgüsü sisteminin pozulması təcavüz kimi) müzakirə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Quranda qadın kölələr və müharibə əsirləri ilə cinsi əlaqə ==&lt;br /&gt;
Quranda zorlanma üçün ekvivalent bir termin yoxdur, baxmayaraq ki, [https://quran.az/4/19?t=4 Quran 4:19] mömin kişilərin arvadları məcburi şəkildə miras almasını qadağan edir. Bununla belə, iffət bir fəzilət kimi təşviq edilsə də, aşağıda göstərildiyi kimi, tez-tez təkrarlanan &amp;quot;arvadları və ya sağ əllərinin sahib olduqları istisna olmaqla&amp;quot; istisnası ilə birlikdə əmr olunur. Quranda qadın kölələr və ya əsirlərlə cinsi əlaqəyə icazə verildiyi zaman bunun aşkar və demək olar ki, qaçılmaz bir hal olmasına baxmayaraq, məcburi və ya zorakı cinsi əlaqəni açıq şəkildə qadağan edən bir ayə yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran 23:1-6 və 70:29-30 - Möminlər yalnız öz arvadları və kölələri ilə cinsi əlaqədə olmalıdırlar ===&lt;br /&gt;
Qurandakı bir sıra ayələr kölələrlə cinsi əlaqəni arvadlardan fərqli bir kateqoriya kimi qeyd edir və qadın kölələrlə cinsi əlaqəyə əvvəlcə həmin kölə ilə evlənmədən icazə verildiyini aydın şəkildə göstərir. Məsələn, Surə 23 müvəffəqiyyət qazanmış müsəlmanlar və onların xüsusiyyətlərindən bəhs edir:{{Quote|{{Quran|23|1-6}}|Həqiqətən, möminlər nicat tapmışlar; O kəslər ki, namazlarında xüşu içindədirlər, (“Xüşu” sözünü İslam alimlərinin bir qismi “Allah qorxusu və sevgisi ilə Ona təzim etmək və bu hislə təvazökarlıq göstərmək” kimi izah etmişlər. Bəzilərinə görə isə, bununla yanaşı, namazda sükunət və sağa-sola baxmamaq kimi əməlləri də ehtiva edir.) O kəslər ki, boş söz və hərəkətlərdən üz çevirərlər, &amp;lt;b&amp;gt;O kəslər ki, zəkatı verərlər, O kəslər ki, ayıb yerlərini (zinadan) qoruyarlar, Ancaq zövcələri, yaxud əllərinin altındakılar bundan istisnadır.&amp;lt;/b&amp;gt; Şübhəsiz, (buna görə) onlar qınanmazlar.}}&amp;quot;Ayıb yerlərini qorumaq&amp;quot; göstərişi Quranın iffəti əmr etmək üçün standart üslubudur. İnsanın &amp;quot;sağ əlinin sahib olduqları&amp;quot; ifadəsi də eyni şəkildə Quranın insanın kölələrinə ([https://web.archive.org/web/20260311150246/https://v2.azleks.az/dictionary/cariye cariyələrinə]) və ya müharibə əsirlərinə müraciət etmək üçün standart üslubudur. Müvəffəqiyyət qazanmış möminlər cinsi fəaliyyətlərlə yalnız öz arvadları və kölələri ilə məşğul olanlardır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni fikir surə 70-də də təkrar olunur:{{Quote|{{Quran|70|29-30}}|&amp;lt;b&amp;gt;O kəslər ki, iffətlərini qoruyarlar. Ancaq həyat yoldaşları və ya cariyələri bundan istisnadır.&amp;lt;/b&amp;gt; Çünki onlar (buna görə) qınanmazlar.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran 33:50 - Məhəmmədin müharibə qənimətindən olan qadın əsirləri üzərindəki haqları ===&lt;br /&gt;
Başqa bir ayə Məhəmmədin öz arvadlarına və müharibə qənimətindən olan əsirlərinə (ehtimal ki, surənin əvvəlində qeyd olunanlara işarə edərək), eləcə də onun istənilən qadın əmisi, bibisi, dayısı və xalası qızlarına və əgər evlənmək istəsə, özünü ona bağışlayan hər hansı mömin qadına olan qanuni cinsi çıxışını müəyyən edir.{{Quote|{{Quran|33|50}}|&amp;lt;b&amp;gt;Ey Peyğəmbər! Şübhəsiz, mehrlərini verdiyin zövcələrini, Allahın sənə qənimət olaraq verdiyi cariyələri&amp;lt;/b&amp;gt;, əmin qızlarını, bibilərinin qızlarını, dayın qızlarını, səninlə birlikdə hicrət etmiş xalalarının qızlarını və Peyğəmbər evlənmək istədiyi təqdirdə özünü Peyğəmbərə bağışlayan hər hansı bir mömin qadını sənə halal etdik. Bu, digər möminlərə deyil, sadəcə sənə məxsusdur. &amp;lt;b&amp;gt;Biz sənə çətinlik olmasın deyə onların zövcələri və cariyələri barəsində onlara (möminlərə) nəyi fərz etdiyimizi yaxşı bilirik.&amp;lt;/b&amp;gt; Allah bağışlayandır, rəhmlidir.}}Klassik alimlər bu ayəni Məhəmmədin [https://web.archive.org/web/20260311150620/https://v2.azleks.az/dictionary/keniz kənizlərdən] istifadəsinə icazə verməsi kimi başa düşürdülər, lakin İslam modernistləri bu ayəni Məhəmmədə öz əsirləri ilə evlənməyə icazə verilməsi kimi oxuyurlar. Təfsir əl-Cəlaleyn, Məhəmmədin evləndiyi əsirlər olan Cüveyriyə və Səfiyyəni misal çəkir, İbn Kəsir isə əksər rəvayətlərə görə Məhəmmədin evlənmədən kəniz kimi saxladığı Reyhanə və Mariyanın da adını çəkir. [https://quran.az/33/52 Quran 33:52] (bu bölmədə həmçinin müzakirə olunur) bu məsələyə işıq sala bilər, lakin o da qeyri-müəyyəndir. Hər iki halda, bir əsir nə evliliyə, nə də kənizliyə azad şəkildə razılıq verə bilməz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayədəki icazənin yalnız Məhəmmədə məxsus olduğu bildirilir ki, bu da adətən bəzi hallarda Məhəmmədin mehriyyə ödəmək öhdəliyindən azad edilməsi və ya onun maksimum dörd arvad limitindən və digər şərtlərdən istisna olunması kimi şərh edilir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Allahın sənə qənimət olaraq verdiyi&amp;quot; (wamā [...] afāa l-lahu ʿalayka) kimi tərcümə olunan sözlər Məhəmmədin müharibə qənimətlərindəki payı deməkdir, çünki eyni ifadə [https://quran.az/59 Quran 59:6-7] ayələrində də bu mənada əks olunmuşdur. Həmin ayələrdə iki dəfə &amp;quot;Allahın ... Peyğəmbərinə verdiyi qənimətlər&amp;quot; (wamā afāa l-lahu ʿalā rasūlihi) ifadəsi qeyd olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həmin surənin əvvəlki ayələri göstərir ki, bu qadınların sırasına, Mədinədəki (Yəsrib) möminlərə qarşı uğursuz hücumda müttəfiqlərin tərəfini tutduqdan sonra qalalarını tərk etmək məcburiyyətində qalan Kitab əhlindən əsir götürülənlər də daxil idi (bax: [https://quran.az/33 Quran 33:26-27] və [https://quran.az/33/13?t=2 Quran 33:13]). Müsəlman müfəssirlərin böyük əksəriyyətinə və əksər akademik tədqiqatçılara görə, həmin ayələr [[Beni Kureyza Qətliamı|Bənu Qureyzə]] qəbiləsinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
50-ci ayədən sonra gələn və Məhəmmədə öz istəyinə uyğun olaraq arvadlarını kənara qoymaq və ya onlara qayıtmaq icazəsi verən, həmçinin gözəllikləri onu heyran etsə belə, Məhəmmədə arvadlarını başqaları ilə dəyişməyi və ya yeni arvadlar almağı qadağan edən ([https://quran.az/33 Quran 33:51-52]) iki ayəyə də baxın; bu qadağa yalnız onun cariyələrinə şamil olunmur və ya bəlkə də əlavə cariyələr götürmək üçün ona verilən qeyri-məhdud icazəni qüvvədə saxlayır.{{Quote|{{Quran-range|33|51|52}}|(Ya Rəsulum!) Onlardan (zövcələrindən) istədiyini (istədiyinin səninlə gecələmək növbəsini) təxirə salar, istədiyini də (gecəni onunla keçirmək üçün) öz yanına ala bilərsən. (Bir müddət özündən) ayırdığın (növbəsini təxirə saldığın, yaxud rici talaqla boşadığın) övrətlərindən də istədiyini (yenidən) öz yanına qaytarmaqdan sənə heç bir günah gəlməz. Onların gözlərinin aydın olması (sevinmələri), kədərlənməmələri və sənin onlara verdiklərindən razı qalmaları üçün ən münasib olanı budur. Allah qəlblərinizdə olanları (kimin daha çox kimə meyl etdiyini) bilir. Allah (hər şeyi) biləndir, həlimdir! (Bəndələrinə cəza verməkdə tələsməz!) Bundan sonra (bu övrətlərindən əlavə) sənə (başqa) qadınlar halal olmaz. &amp;lt;b&amp;gt;Bunları, gözəllikləri xoşuna gəlsə də, başqa qadınlarla dəyişmək olmaz.&amp;lt;/b&amp;gt; Sahib olduğunuz cariyələr isə istisnadır. Allah hər şeyə nəzarət edəndir!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran 4:24 - Hətta evli olsalar belə, kölə qadınlarla evlənməyə icazə ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/4 Quran 4:22-25], mömin kişilərin evlənməsi qadağan olunan qadınların (məsələn, bacıları və ya bacı/qardaş qızları) siyahısının verildiyi bir hissədir. 24-cü ayədə qeyd olunur ki, &amp;quot;sahib olduğunuz cariyələr&amp;quot; (yəni qullar və ya əsirlər) istisna olmaqla, evli qadınlar da qadağandır.{{Quote|{{Quran-range|4|23|24}}|Analarınız, qızlarınız, bacılarınız, bibiləriniz, xalalarınız, qardaşınızın qızları, bacınızın qızları, sizi əmizdirən analarınız, süd bacılarınız, arvadlarınızın anaları və cinsi əlaqədə olduğunuz arvadlarınızdan olub sizin evinizdəki ögey qızlarınızla evlənmək sizə haram edilmişdir. Əgər onlarla (ögey qızlarınızın anaları ilə) cinsi əlaqədə olmamısınızsa, (qızları ilə evlənmək) sizin üçün günah deyildir. Öz belinizdən gələn oğullarınızın arvadları və iki bacını birlikdə almaq da (sizə haram edilmişdir). Ancaq keçmişdə baş vermiş (bu cür işlər) istisnadır. Şübhəsiz ki, Allah bağışlayandır, mərhəmətlidir. (Yuxarıdakı ayədə, cinsi əlaqədə olmadığınız arvadlarınızın qızları ilə evlənə bilərsiniz deyə buyurulmuşdur. Burada qəsd olunan məna odur ki, həmin arvadları boşadıqdan sonra onların qızları ilə evlənməkdə hər hansı bir qəbahət yoxdur. Yoxsa həm anası, həm də qızı ilə eyni vaxtda nikahlanmaq caiz deyildir. Bundan əlavə, ayədə digər qohumlarla evliliyə icazə verilsə də hədislərdə qohum olmayanlarla evlənmək tövsiyə olunmuşdur.) &amp;lt;b&amp;gt;(Müharibədə əsir alaraq) sahib olduğunuz cariyələr istisna olmaqla, ərli qadınlar da,&amp;lt;/b&amp;gt; Allahın yazısı (əmri) olaraq sizə (haram edilmişdir). Onlardan başqalarını isə namuslu olmaq və zina etməmək şərtilə mallarınızla (mehrini verib) istəməyiniz sizə halal edildi. Onlardan faydalanmağınız əvəzində vacib olan mehrlərini verin! (Mehr) müəyyən edildikdən sonra razılaşmanızda sizə günah yoxdur. Həqiqətən, Allah biləndir, hikmət sahibidir.}}Bu ayə, mehrləri ödənildiyi təqdirdə, möminlərə &amp;quot;sahib olduğunuz cariyələr (kölələr) istisna olmaqla&amp;quot; (zatən əri olan qul qadınlara) evlənməyə icazə verir. Əvvəlki bölmədə qeyd olunan digər ayələr isə göstərir ki, qul sahiblərinin öz qulları ilə cinsi əlaqədə olmaq üçün onlarla evlənmələrinə belə ehtiyac yox idi (Həmçinin aşağıdakı &amp;quot;Ümumi apologetik iddia: Azadlıq və evlilik universal tələb kimi&amp;quot; bölməsinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Növbəti ayə, azad mömin qadınla evlənməyə imkanı çatmayan hər bir möminə, bunun əvəzinə &amp;quot;əllərinizin altında olan mömin (cavan, iffətli) cariyələrdən (kənizlərdən) alsınlar&amp;quot; biri ilə evlənməsini buyurur. Bu, başqasına məxsus olan mömin bir qul qızla evlənmək kimi başa düşülürdü (bu, məntiqlidir, çünki burada cəm şəklində &amp;quot;əllərinizin altında olan&amp;quot; ifadəsinə keçid edilir və tərif etibarilə bir qul sahibi azad qadınla evlənə bilməyəcək qədər yoxsul sayılmazdı).{{Quote|{{Quran|4|25}}|İçinizdən azad mömin qadınlarla evlənməyə maddi imkanı olmayanlar &amp;lt;b&amp;gt;sahib olduğunuz (əllərinizin altında olan) mömin (cavan, iffətli) cariyələrdən (kənizlərdən) alsınlar&amp;lt;/b&amp;gt;. Allah sizin imanınızı (əqidənizi) daha yaxşı bilir. Hamınız bir-birinizdənsiniz. (Azad kişi və qul, azad qadın və cariyə hamısı Adəm nəslindəndir. Onlar hamısı Allah bəndələri olduqları üçün yaradılış etiqad baxımından aralarında vəhdət, birlik mövcuddur. Buna görə də cariyələrə həqarətlə baxmayın). İffətini qoruyub saxlayan, zinakarlıq etməyən və aşnası olmayan cariyələrlə sahiblərindən icazə alıb evlənin və onların mehrlərini qəbul olunmuş qaydada verin! Əgər onlar (ərə getdikdən sonra) zina edərlərsə, cəzaları azad qadınlara verilən əzabın yarısı qədərdir. Bu (kənizlərlə evlənmək), (ehtiras, şəhvət üzündən) zina etməkdən qorxanlarınız üçündür. Əgər səbr edərsinizsə, sizin üçün daha yaxşı olar. Həqiqətən, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!}}Ayədə qeyd olunur ki, (evlənmək üçün) qızın ailəsindən (sahiblərindən) icazə alınmalıdır, lakin Quranın başqa yerlərində sahibinə onunla cinsi əlaqədə olmaq hüququnun verildiyi nəzərə alınarsa, bu razılığın məcburiyyətdən kənar bir seçim olması qaçınılmaz idi. Ola bilsin ki, belə bir düzənləmənin potensial məcburi xarakterini nəzərə alaraq, eyni ayə evlilik zamanı müəyyən davranışlara görə (ənənəvi olaraq zina kimi şərh olunur) qadına veriləcək cəzanı yarıya qədər azaldır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Müslim və Əbu Davudun kolleksiyalarındakı səhih hədislər əvvəlki ayə ([https://quran.az/4/24?t=2 Quran 4:24]) ilə verilən icazənin ənənəvi arxa fonunu izah edir: Məhəmmədin bəzi döyüşçüləri, müşriklərin (Allaha şərik qoşanların) məğlub edilmiş kişiləri ilə artıq evli olan əsir qadınlarla cinsi əlaqədə olmaqda tərəddüd edirdilər.{{Quote|{{Abu Dawud||2155|darussalam}}|Əbu Səid əl-Xudri demişdir: “Allahın Elçisi (ﷺ) Hüneyn döyüşü münasibətilə Övtasa hərbi səfər göndərdi. Onlar düşmənlə qarşılaşıb döyüşdülər. Onlara qalib gəlib əsir götürdülər. &amp;lt;b&amp;gt;Allahın Elçisinin (ﷺ) bəzi səhabələri müşrik ərləri olduğu üçün əsir qadınlarla əlaqədə olmaqda tərəddüd edirdilər.&amp;lt;/b&amp;gt; Beləliklə, uca Allah: ‘Sağ əllərinizin sahib olduqları (əsirlər) istisna olmaqla, evli qadınlar da sizə (haramdır)’ Quran ayəsini nazil etdi. Bu o deməkdir ki, gözləmə müddətləri (iddə) bitdikdən sonra onlarla əlaqə onlara halaldır”.}}Səhih Müslümdəki hədis bu mövzuya həsr olunmuş bir fəsildə yer alır; fəsil belə adlanır: &amp;quot;Fəsil: Əsir götürülən qadının hamilə olmadığı müəyyənləşdikdən sonra onunla cinsi əlaqədə olmaq icazəlidir və &#039;&#039;&#039;əgər onun əri varsa, əsir düşdüyü zaman nikahı ləğv edilmiş sayılır&#039;&#039;&#039;&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|chapter=(9) Fəsil: Əsir götürülən qadının hamilə olmadığı müəyyənləşdikdən sonra onunla cinsi əlaqədə olmaq icazəlidir və əgər onun əri varsa, əsir düşdüyü zaman nikahı ləğv edilmiş sayılır.|title=Sahih Muslim (Book of Suckling)|url=https://sunnah.com/muslim/17}} onun ehtiva etdiyi üç hədisə baxın: {{Muslim||1456a|reference}}, {{Muslim||1456b|reference}}, və {{Muslim||1456d|reference}}&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Muslim||1456a|reference}}|Əbu Səid əl-Xudri (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Hüneyn döyüşü zamanı Allahın Elçisi (ﷺ) Övtasa bir ordu göndərdi, düşmənlə qarşılaşdı və onlarla döyüşdü. Onlara qalib gəlib əsirlər götürdükdən sonra, Allahın Elçisinin (sallallahu aleyhi və səlləm) səhabələri ərlərinin müşrik olması səbəbindən əsir qadınlarla cinsi əlaqədə olmaqdan çəkinirmiş kimi göründülər. Bundan sonra Uca Allah bununla bağlı belə nazil etdi:&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;Və sağ əllərinizin sahib olduqları istisna olmaqla, artıq evli olan qadınlar da (sizə haramdır) (4:24)&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt; (yəni, onların iddə [gözləmə] müddəti başa çatdıqda onlar üçün halal idilər).}}Bütün Quran müfəssirlərinin ən görkəmlisi olan İbn Kəsir 4:24-cü ayə ilə bağlı bunları demişdir:{{Quote|1=[https://tafsir.app/ibn-katheer/4/24 Tafsir Ibn Kathir 4:24]|2=Bu ayə o deməkdir ki, &#039;həmçinin [sizə qadağandır] – sağ əllərinizin sahib olduqları istisna olmaqla, artıq evli olan qadınlar&#039;. Sizə artıq evli olan qadınlarla evlənmək qadağan edilmişdir; yalnız sağ əllərinizin sahib olduqları, yəni müharibə yolu ilə əldə etdikləriniz istisnadır. Çünki hamilə olmadıqlarından əmin olduqdan sonra [yəni &amp;quot;iddə&amp;quot; gözləmə müddəti tamamlandıqda] belə qadınlar sizə halaldır. İmam Əhməd qeyd etmişdir ki, Əbu Səid əl-Xudri belə demişdir: “Biz Övtas bölgəsindən artıq evli olan bəzi qadınları əsir götürdük və ərləri olduğu üçün onlarla cinsi əlaqədə olmağı xoşlamadıq. Beləliklə, bu barədə Peyğəmbərdən soruşduq və bu ayə nazil oldu: ‘Həmçinin (qadağan olanlar) – sağ əllərinizin sahib olduqları istisna olmaqla, evli qadınlardır’. Müvafiq olaraq, biz bu qadınlarla cinsi əlaqədə olduq. [hərfi mənada: ‘bu ayələrin nəticəsində onların (kafirlərin) arvadları bizə halal oldu’]”. Bu, ət-Tirmizi, ən-Nəsai, İbn Cərir və Müslimin öz “Səhih”ində topladığı mətndir.}}Eynilə, Təfsir əl-Cəlaleyn (hər ikisi nüfuzlu alim sayılan iki Cəlal – Cəlaləddin əl-Məhəlli və Cəlaləddin əs-Süyuti tərəfindən hazırlanmış Quran təfsiri) əsərində deyilir:{{Quote|1=[https://tafsir.app/jalalayn/4/24 Tafsir al-Jalalayn 4:24]|2=Və həmçinin, ərli qadınlar da – istər azad müsəlman qadınlar olsun, istərsə də başqaları – ərlərindən ayrılmadıqca onlarla evlənmək sizə qadağandır; əsir götürülmüş [qul] qızlar – sağ əllərinizin sahib olduqları istisnadır. Düşmən düşərgəsində ərləri olsa belə, hamilə olmadıqları müəyyənləşdikdən [bir heyz dövrü tamamlandıqdan] sonra onlarla cinsi əlaqədə ola bilərsiniz; bu, Allahın sizin üçün müəyyən etdiyi hökmüdür.}}İbn əl-Münzir (v. 930), Sünni fiqhinə dair məşhur ensiklopediyasında hüquqi konsensusu (icmanı) belə xülasə etmişdir: əri olmadan əsir götürülən qadının nikahı avtomatik olaraq ləğv edilmiş sayılır (o, daha sonra arvad və ərin birlikdə əsir götürüldüyü hallar barədə fərqli rəyləri qeyd edir).{{Quote|Ibn al Mundhir, &#039;&#039;Al-Awsat min al-Sunan wa al-Ijma&#039; wa al-Ikhtilaf&#039;&#039;, 11/292&amp;lt;ref&amp;gt;[https://shamela.ws/book/1568/5623# Al-Awsat min al-Sunan wa al-Ijma&#039; wa al-Ikhtilaf, 11/292]&amp;lt;/ref&amp;gt;|All those from the people of knowledge whom we remember, have unanimously agreed that if a woman from the captives falls into the possession of a man, and she has a husband residing in the land of war, then the marriage to her husband is dissolved, and it becomes permissible for her owner to have intercourse with her after the waiting period.}}İslam hüququna görə, əgər bir qul qadın əsir düşdükdən sonra evlənirdisə, sahibinin onunla cinsi əlaqədə olmaq hüququ yox idi. Bəzi erkən dövr müsəlman alimləri hesab edirdilər ki, qullar arasında və ya qulla azad bir şəxs arasında baş tutan qul nikahları, mülkiyyət hüququ başqasına keçdikdə avtomatik olaraq pozulur; çünki yeni sahib həm də cinsi əlaqə hüququnu satın alırdı, lakin iki kişinin eyni qadın üzərində qanuni əlaqə hüququ ola bilməzdi. Daha sonra isə belə bir konsensus (icma) formalaşdı ki, mülkiyyət hüququ başqasına keçdikdə belə, nikah və qanuni cinsi əlaqə hüququ – ərin azad və ya qul olmasından asılı olmayaraq – yalnız qul qadınla onun əri arasında qalır.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, Massachussets: Harvard University Press, 2010, pp. 154-159&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hədislərdə qadın kölələr və müharibə əsirləri ilə cinsi əlaqə ==&lt;br /&gt;
Hədis ədəbiyyatında Məhəmmədin səhabələrinin (tərəfdarlarının), hətta Məhəmmədin özünün kölələr və əsirlərlə cinsi əlaqədə olduğu səhnələrə tez-tez rast gəlinir. Qadın perspektivi böyük ölçüdə mövcud olmadığı üçün oxucu qadın kölə və ya əsirin Məhəmməd və səhabələrinin bu yaxınlıq təkliflərinə nə dərəcədə meyilli olub-olmadığı barədə təxmin yürütməli olur; lakin bu halların ən azı bəzilərində (əksəriyyətində və ya hətta hamısında) cinsi əlaqənin qadının razılığı olmadan baş verdiyini və beləliklə zorlama kimi tövsif edildiyini güman etmək ədalətli olardı. Bu, xüsusilə Məhəmmədin səhabələrinin əsir qadınların oğullarını, ərlərini, atalarını və qardaşlarını öldürdükdən dərhal sonra onlarla cinsi əlaqəyə girdiyi nümunələrdə aydın görünür. Ən azından demək olar ki, Məhəmməd heç bir belə halda müdaxilə etmir və bütün bu hallarda o, zahirən səhabəsinin bir əsir və ya köləni zorlaması kimi görünən hərəkətə aktiv şəkildə icazə verir. Bunlar əslində döyüşdə əsir götürülmüş azad [[Kafir|qeyri-müsəlmanlardır]].&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=http://etheses.whiterose.ac.uk/508/1/uk_bl_ethos_443314.pdf|title=The legal and social status of women in the Hadith literature (PDF)|author=Salma Saad|page=242|year=1990}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=6MC0DwAAQBAJ&amp;amp;pg=PA17|title=Islamic Jurisprudence on the Regulation of Armed Conflict: Text and Context|author=Nesrine Badawi (1 October 2019). p.17. BRILL. ISBN 978-90-04-41062-6}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Fəth edilmiş ərazinin bütün əhalisi kölələşdirilə bilər ki, bu da döyüş meydanında nadir tapılan qadınları təmin edir. Bu, [https://web.archive.org/web/20260311150620/https://v2.azleks.az/dictionary/keniz kənizliyə] (kölə qadın) yol açır.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://archive.org/details/islamabolitionof0000clar|title=Islam and the Abolition of Slavery|publisher=p. 27. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-522151-0|author=William Gervase Clarence-Smith|year=2006}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Müsəlman hərbi komandirinə müharibə əsirlərini qeyd-şərtsiz azad etmək, fidyə müqabilində buraxmaq və ya kölələşdirmək arasında seçim etməyə icazə verilir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=l0SyDwAAQBAJ&amp;amp;pg=PA5|title=The Art of Jihad: Realism in Islamic Political Thought|author=Malik Mufti (1 October 2019)|publisher=SUNY Press. p.5. ISBN 978-1-4384-7638-4}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Əgər bir şəxs kölələşdirildikdən sonra İslamı qəbul edərsə, onun azad edilməsi savab əməl hesab olunur, lakin məcburi deyil.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://archive.org/details/islamabolitionof0000clar|title=Islam and the Abolition of Slavery|publisher=p. 22. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-522151-0|author=William Gervase Clarence-Smith|year=2006}}&amp;lt;/ref&amp;gt; İslam hüququ azad doğulmuş müsəlmanların kölələşdirilməsinə icazə vermir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=|title=Violence in Islamic Thought from the Qur&#039;an to the Mongols|author=Robert Gleave (14 April 2015)|publisher=p.142. Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-9424-2}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İslam hüquqşünasları Dar əl-Hərbdən qeyri-müsəlmanlara qarşı kölə reydlərinə və onların qaçırılmasına icazə verirdilər.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://archive.org/details/islamabolitionof0000clar|title=Islam and the Abolition of Slavery|publisher=p=27–28. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-522151-0|author=William Gervase Clarence-Smith|year=2006}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Cənubi Asiya alimləri qərar vermişdilər ki, qeyri-müsəlmanları ələ keçirmək üçün nə cihada ehtiyac var, nə də onları tutmazdan əvvəl İslama dəvət etmək zəruridir. Reyd iştirakçıları istənilən qeyri-müsəlmanı tutmaqda və kölələşdirməkdə azad idilər.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://archive.org/details/islamabolitionof0000clar|title=Islam and the Abolition of Slavery|publisher=p=28. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-522151-0|author=William Gervase Clarence-Smith|year=2006}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Bununla belə, İslam hüquqşünasları hesab edirdilər ki, müsəlmanlarla rəsmi müqavilələri olan ərazilərdə yaşayan qeyri-müsəlmanlar kölələşdirilmədən qorunmalıdırlar.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://archive.org/details/islamabolitionof0000clar|title=Islam and the Abolition of Slavery|publisher=p=27-28. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-522151-0|author=William Gervase Clarence-Smith|year=2006}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İslam dövlətində yaşayan və [[cizyə]] ödəməyən və ya dövlətlə bağladıqları müqaviləni pozan qeyri-müsəlman sakinlər də kölələşdirilə bilər.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=dyZ-DAAAQBAJ&amp;amp;pg=PA52|title=Slavery in the Ottoman Empire and its Demise 1800-1909|author=Y. Erdem (20 November 1996)|publisher=p=26. Palgrave Macmillan UK. ISBN 978-0-230-37297-9}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=z3VoBgAAQBAJ&amp;amp;pg=PA2|title=Muslim and Christian Contact in the Middle Ages: A Reader|author=Jarbel Rodriguez (2015)|publisher=p=2. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-0066-9}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Məhəmməd öz kölə kənizi Mariya bint Şamun ilə cinsi əlaqədə olur ===&lt;br /&gt;
Məhəmmədin İsgəndəriyyə valisi tərəfindən ona hədiyyə edilmiş Mariya əl-Qibtiyyə kimi tanınan qadın köləsindən bir övladı var idi. Səhih Müslimdən olan bir hədisdə &amp;quot;kölə qadın&amp;quot; kimi tərcümə olunan ifadə ərəbcə əslində umm vələd (أُمِّ وَلَدِ) (hərfi mənada: &amp;quot;uşaq anası&amp;quot;) şəklindədir və bu, ağasına övlad dünyaya gətirən kölə kənizə verilən tituldur.{{Quote|{{Muslim||2771|reference}}|Ənəs rəvayət edir ki, &amp;lt;b&amp;gt;Allahın Rəsulunun (ﷺ) kölə qadını ilə zinada ittiham olunan bir şəxs var idi.&amp;lt;/b&amp;gt; Bunun üzərinə Allahın Rəsulu (ﷺ) Əliyə dedi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Get və onun boynunu vur.&amp;quot; Əli onun yanına gəldi və onu sərinləmək üçün bir quyunun içində tapdı. Əli ona &amp;quot;Çölə çıx&amp;quot; dedi və onun əlindən tutub çölə çıxaranda həmin şəxsin cinsi orqanının kəsik olduğunu gördü. Həzrəti Əli onun boynunu vurmaqdan çəkindi. O, Allahın Rəsulunun (ﷺ) yanına gəlib dedi: &amp;quot;Ey Allahın Elçisi, onun heç cinsi orqanı belə yoxdur.&amp;quot;}}Aşağıdakı hədis Dar-us-Salam tərəfindən Səhih olaraq dərəcələndirilmişdir:{{Quote|{{Al Nasai||4|36|3411}}|Ənəsdən rəvayət olunur ki, &amp;lt;b&amp;gt;Allahın Rəsulunun cinsi əlaqədə olduğu bir qadın köləsi var idi&amp;lt;/b&amp;gt;, lakin Aişə və Həfsə o, həmin qadını özünə haram qılana qədər ondan əl çəkmədilər. Sonra Qüdrətli və Uca Allah bu ayəni nazil etdi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ey Peyğəmbər! Allahın sənə halal etdiyini (özünə) niyə haram edirsən?&amp;quot; (ayənin sonuna qədər).}}Təfsir əl-Cəlaleyn bu hədisdə istinad edilən ayə ([https://quran.az/66/1 Quran 66:1]) haqqında deyir:{{Quote|1=[https://tafsir.app/jalalayn/66/1 Tafsir al-Jalalayn 66:1]|2=Ey Peyğəmbər! Həfsə evdə olmadığı vaxtda onun evində və çarpayısında Mariya ilə birlikdə olduğun üçün, Həfsənin qayıdıb bundan xəbər tutaraq kədərlənməsi səbəbindən “O, mənə haramdır!” deyib, &amp;lt;b&amp;gt;Allahın sənin üçün halal etdiyini&amp;lt;/b&amp;gt; — yəni &amp;lt;b&amp;gt;Kopt kölə qadının Mariyanı&amp;lt;/b&amp;gt; — arvadlarını razı salmaq üçün niyə özünə haram qılırsan? Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir; bu qadağaya görə səni bağışlamışdır.}}Bu ayə üçün alternativ və ya əlavə bir səbəb də çox sayda səhih hədisdə rəvayət edilmişdir (digər bir versiyada, Səhih Müslim 1474b, Məhəmməd Zeynəbin evi əvəzinə Həfsənin evində bal yemişdi).{{Quote|{{Al Nasai||4|36|3410}}|Ayşə rəvayət edir ki, &amp;lt;b&amp;gt;Allahın Rəsulunun Zeynəb bint Cəhşin yanında qalmaq və onun evində bal içmək adəti var idi&amp;lt;/b&amp;gt;. Həfsə ilə mən razılaşdıq ki, Peyğəmbər hansımızın yanına daxil olsa, həmin şəxs ona desin: &amp;quot;&amp;lt;b&amp;gt;Səndən məğafir (xoşagəlməz qoxulu saqqız/şirə) qoxusu gəlir&amp;lt;/b&amp;gt;; məğafir yemisən?&amp;quot; O, onlardan birinin yanına daxil oldu və həmin qadın bunu ona dedi. O (Peyğəmbər) buyurdu: &amp;quot;&amp;lt;b&amp;gt;Xeyr, mən sadəcə Zeynəb bint Cəhşin evində bal içmişəm&amp;lt;/b&amp;gt;, lakin bir daha bunu etməyəcəyəm.&amp;quot; Sonra bu ayə nazil oldu: &amp;quot;Ey Peyğəmbər! Allahın sənə halal etdiyini (özünə) niyə haram edirsən?&amp;quot; Ayədəki &amp;quot;Əgər ikiniz də Allaha tövbə etsəniz (sizin üçün daha yaxşı olar)&amp;quot; ifadəsi Ayşə və Həfsə haqqındadır; &amp;quot;Peyğəmbər öz zövcələrindən birinə gizlicə bir söz dedikdə&amp;quot; ifadəsi isə onun &amp;quot;Xeyr, mən sadəcə bal içmişəm&amp;quot; deməsinə işarədir.}}&amp;quot;Bal&amp;quot; həmçinin seksual eyham (eufemizm) idi və onun bu mənada istifadəsinə dair bariz bir nümunə Əbu Davudun bir hədisində tapılır:{{Quote|{{Abu Dawud||2309|darussalam}}|Möminlərin anası Ayşə rəvayət edir:&lt;br /&gt;
Allahın Rəsulundan (ﷺ) arvadını üç dəfə boşayan bir kişi haqqında soruşuldu. Həmin qadın başqa bir kişi ilə evlənmiş, yeni əri onun yanına daxil olmuş, lakin cinsi əlaqədə olmamışdan qabaq onu boşamışdı. Bu vəziyyətdə qadının əvvəlki ərinə halal olub-olmadığı soruşulduqda, Peyğəmbər (ﷺ) belə cavab verdi: “&amp;lt;b&amp;gt;O, digər ərinin balını dadmayınca və o kişi də qadının balını dadmayınca, birinci (ər) üçün halal olmaz.&amp;lt;/b&amp;gt;”}}Sean Entoni və Ketrin Bronson qeyd etmişlər ki: &amp;quot;Müasir alimlər kölə qadınla bağlı daha qalmaqallı hekayənin ən erkən mənbələrdə yer almasını nəzərə alaraq, onun daha qədim olduğunu hesab etməyə meyllidirlər; halbuki hədis alimlərinin nəzərində bal hekayəsi daha üstün bir sənəd zəncirinə (silsiləsinə) malikdir. Bu müasir alimlər belə mülahizə yürüdürlər ki, əgər Həfsənin Peyğəmbəri öz köləsi ilə gördükdən sonra keçirdiyi qısqanclıq hekayəsi bal hekayəsindən daha əvvələ dayanırsa, o zaman müfəssirlər, ehtimal ki, əvvəlki hekayədəki Peyğəmbər və arvadlarının xoşagəlməz təsvirinə bir alternativ yaratmaq üçün sonradan bal rəvayətini uydurmuşlar. Bundan əlavə, bal hekayəsi Quran 66:1–2 ayələri üçün müəyyən dərəcədə ağlabatan izah təqdim etsə də, mətnin qalan hissəsinə tətbiq edildikdə onun izahlı gücü xeyli azalır. Peyğəmbərə qarşı sui-qəsdin cəzası kimi boşanma ilə hədələyən Quran 66:5–6 ayələrinin ciddiyyəti bal hekayəsinin xırdaçılıqları ilə heç də uyğun gəlmir.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Sean Entoni və Ketrin Bronson (2016) &amp;quot;Həfsə Quranı redaktə edibmi? Peyğəmbərin arvadlarının məcmuələri (mushaf) haqqında qeydlərlə bir cavab&amp;quot; Beynəlxalq Quran Araşdırmaları Assosiasiyasının Jurnalı 1(2016) səh.93-125 (səh.102)&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Əli xums (müharibə qənimətinin dövlət payı) üçün ayrılmış əsir bir qızı zorlayır ===&lt;br /&gt;
Başqa bir müvafiq hədis, Sünnilər və Şiələr arasında çox mübahisə doğuran məşhur Qədir-Xum hadisəsinə səbəb olan bir insidentlə bağlıdır. Həm Sünni, həm də Şiə mənbələri razılaşır ki, Məhəmməd Əlinin Xumsdan (dövlət üçün ayrılmış qənimətin beşdə biri&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quran.az/8/41 Quran 8:41]&amp;lt;/ref&amp;gt;) heç bir şəxsin haqqı olmadığını düşündükləri bir kölə qızı götürməsi ilə bağlı şikayətlər almışdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aşağıdakı Sünni hədisinin ərəbcə mətni Əlinin Qüsl dəstəmazı (cinsi əlaqə və ya eyakulyasiyadan sonra vacib olan) almasını qeyd edir ki, bu da cinsi fəaliyyətə işarə edir. Daha sonra, Qədir-Xum adlanan yerdə, Məhəmməd Əlini öz &amp;quot;Mövlası&amp;quot; elan edərək ondan narazı olanları sakitləşdirməyə çalışdı. &amp;quot;Mövla&amp;quot; sözü &amp;quot;ardıcıl&amp;quot;, &amp;quot;müttəfiq&amp;quot; və &amp;quot;lider&amp;quot; arasında bir məna daşıyan fəxri addır ki, Şiələr bunu &amp;quot;Məhəmmədin xələfi&amp;quot; kimi şərh edirlər. Beləliklə, müəyyən mənada, Əlinin bir əsiri zorlaması Şiələrin Əlinin xələfliyinin elan edilməsi kimi təkid etdikləri hadisənin birbaşa səbəbinə çevrilir. Burada ortaya çıxan Sünni polemikası hədisin tarixi etibarlılığına müəyyən şübhə yaratsa da, Səhih Buxariyə daxil edilmiş bir hədis kimi, Sünnilərin səhihlik tələblərinə tam cavab verir.{{Quote|{{Bukhari|||4350|darussalam}}|Büreydədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbər (ﷺ) Xumsu (qənimətin bir hissəsini) gətirmək üçün Əlini Xalidin yanına göndərdi; mən isə Əliyə nifrət edirdim və &amp;lt;b&amp;gt;Əli qüsl almışdı (Xumsdan olan bir kölə qızla cinsi əlaqədən sonra)&amp;lt;/b&amp;gt;. Mən Xalidə dedim: &amp;quot;Bunu (yəni Əlini) görmürsən?&amp;quot; Peyğəmbərin (ﷺ) yanına çatanda bunu ona xatırlatdım. O dedi: &amp;quot;Ey Büreydə! Sən Əliyə nifrət edirsən?&amp;quot; Mən &amp;quot;Bəli&amp;quot; dedim. O buyurdu: &amp;quot;Ona nifrət edirsən? Halbuki o, Xumsdan bundan daha çoxuna layiqdir.&amp;quot;}}Bütün dövrlərin ən məşhur hədis alimlərindən biri olan İbn Həcər əl-Əsqəlani (v. 1449), özünün mötəbər &amp;quot;Fəthul-Bari&amp;quot; (Səhih Buxariyə yazılmış və hələ də standart sayılan şərh) əsərində özündən əvvəlki bir neçə alimin qeyd etdiyi məqama diqqət çəkir: bu hadisə ilə bağlı rəvayətlərdə Əli, əsir qızın hamilə olub-olmadığını müəyyən etmək üçün tələb olunan istibra (gözləmə müddəti) qaydasına əməl etmir. Əl-Əsqəlani ehtimalları ümumiləşdirən əl-Xəttabidən sitat gətirir: &amp;quot;O, ya bakirə idi [qadınların gənc yaşda evləndiyi bir mədəniyyətdə bu, onun yaşının kiçik olmasına güclü işarədir], ya hələ yetkinlik yaşına çatmamışdı, ya da Əlinin ictihadı (müstəqil mühakiməsi) onu bu halda gözləmə müddətinə riayət etməməyə sövq etmişdi.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;لِاحْتِمَالِ أَنْ تَكُونَ عَذْرَاءَ أَوْ دُونَ الْبُلُوغِ أَوْ أَدَّاهُ اجْتِهَادُهُ أَنْ لَا اسْتِبْرَاءَ فِيهَا&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Citation|url=https://www.google.com/books/edition/%D9%81%D8%AA%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%8A_%D8%AC_9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%A7%D8%B2%D9%8A/YzZJCwAAQBAJ?hl=en&amp;amp;gbpv=1&amp;amp;bsq=%D9%84%D9%90%D8%A7%D8%AD%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%20%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%20%D8%AA%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%20%D8%B9%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E%20%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%20%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%20%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8F%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%BA%D9%90%20%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%20%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%91%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%20%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%87%D9%8F%20%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%20%D9%84%D9%8E%D8%A7%20%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E%20%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%87%D9%8E|title=Fath al-Bari|publisher=Dar Taybah|page=487|volume=9|author=Ibn Hajar al-Asqalani}} (see alternatively [https://archive.org/details/FP2021/08_2029/page/n66/mode/1up?view=theater Fath al-Bari 8/67 (archive.org)])&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İstibra, yeni əldə edilmiş bir kölə qadın və ya qızla cinsi əlaqəyə başlamazdan əvvəl, hamilə qalacağı təqdirdə atalığa dair şübhələrin qarşısını almaq üçün gözlənilməli olan müddət idi. Yetkin bir kölə qadın üçün bu gözləmə müddəti bir heyz dövrü idi. Aybaşı olmaq üçün çox gənc olan kölə qızlarla cinsi əlaqədən əvvəl gözləmə müddəti (ya bir ay, ya da üç ay gözləmə müddəti) barədə alimlər ixtilaf etmişdilər, bu aşağıdakı başqa bir bölmədə müzakirə olunur. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, İbn Həcər &amp;quot;bir çox Səhabənin təcrübəsinin&amp;quot; həddi-büluğa çatmamış bakirə qızlar üçün istibraya riayət etməmək olduğunu bildirir. İbn Həcərin [https://theislamissue.wordpress.com/2019/06/01/child-sex-slavery/ bu hədislə] bağlı şərhinin tərcüməsi və səhabələrdən sonrakı nəslə (İkrimə və İyas b. Müaviyə) aid edilən eyni baxış barədə bəzi məlumatlar üçün buraya baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Məhəmmədin səhabələri fidyə üçün nəzərdə tutulmuş əsirləri zorlayırlar ===&lt;br /&gt;
Bir dəfə yeni əsir götürülmüş qadınlarla qarşılaşdıqda, Məhəmmədin səhabələrini yalnız azlın (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsməyin) icazəli olub-olmaması maraqlandırırdı.{{Quote|{{Bukhari|||4138|darussalam}}|İbn Muhayriz rəvayət edir: &amp;quot;Məscidə daxil oldum və Əbu Səid əl-Xudrini görüb yanında oturdum. Ondan əzl (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsmək) barədə soruşdum. Əbu Səid dedi: &#039;Biz Allahın Rəsulu ilə birlikdə Bənu əl-Mustaliq qəzvəsinə (döyüşünə) çıxmışdıq. Ərəb əsirləri arasından qadın əsirlər əldə etdik. Qadınlara ehtiyac duyduq, subaylıq (qadınsızlıq) bizə çətin gəldi və əzl etmək istədik. Əzl etmək niyyətində olduqda dedik ki: «Aramızda olan Allahın Rəsulundan soruşmamış necə əzl edə bilərik?» Bu barədə ondan soruşduq, o isə belə buyurdu: «Bunu etməməyiniz sizin üçün daha yaxşıdır. Çünki Qiyamət gününə qədər var olması təqdir edilmiş hər bir can mütləq var olacaqdır»&#039;.&amp;quot;}}Səhih Müslümdəki eyni hədisin başqa bir versiyasında (həmçinin Malikin &amp;quot;Muvatta&amp;quot; və Əbu Davudun əsərlərində də rast gəlinir) deyilir ki, müsəlmanların məqsədi pul qazanmaq üçün qadınları məğlub edilmiş tərəfin üzvlərinə fidyə qarşılığında geri qaytarmaq idi. İzah edilir ki, qadınları fidyə verməzdən əvvəl hamilə qoymaq istəmədikləri üçün Məhəmmədin səhabələri azlın (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsməyin) icazəli olub-olmadığını soruşmuşdular.{{Quote|{{Muslim||1438a|reference}}; see also {{Muwatta|29||95}} and {{Abu Dawud||2172|darussalam}}|&amp;quot;Ey Əbu Səid, Allahın Rəsulunun (ﷺ) azl barədə danışdığını eşitmisənmi?&amp;quot; O dedi: &amp;quot;Bəli&amp;quot; və əlavə etdi: &amp;quot;Biz Allahın Rəsulu (ﷺ) ilə birlikdə Bənu əl-Mustaliq yürüşünə çıxdıq və bəzi nəcib ərəb qadınlarını əsir götürdük. Xanımlarımız yanımızda olmadığı üçün onlara qarşı istəyimiz yarandı, (eyni zamanda) &amp;lt;b&amp;gt;onlara görə fidyə almaq da istəyirdik&amp;lt;/b&amp;gt;. Beləliklə, onlarla cinsi əlaqədə olmağa, lakin bunu azl (hamiləliyin qarşısını almaq üçün sperma ifraz olunmazdan əvvəl cinsi orqanı geri çəkmək) etməklə reallaşdırmağa qərar verdik. Lakin biz dedik: «Allahın Rəsulu aramızda ola-ola biz bu işi görürük; niyə ondan soruşmayaq?» Beləcə, Allahın Rəsulundan (ﷺ) soruşduq və o belə buyurdu: «Bunu etməməyinizin bir qorxusu yoxdur, çünki Qiyamət gününə qədər dünyaya gələcək hər bir can mütləq dünyaya gələcəkdir».&amp;quot;}}Səhih Buxaridəki eyni hadisənin başqa bir versiyası Məhəmmədin səhabələrinin yeganə narahatlığının, əsirlərin hamilə qalacağı təqdirdə onların (fidyə) qiymətinə dəyə biləcək potensial zərər olması barədə daha da aydındır.{{Quote|{{Bukhari|||2229|darussalam}}|Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
O, Allahın Rəsulu (ﷺ) ilə oturduğu zaman dedi: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu (ﷺ)! Biz qənimət payımız olaraq qadın əsirlər əldə edirik &amp;lt;b&amp;gt;və biz onların qiymətlərində maraqlıyıq&amp;lt;/b&amp;gt; (onları satmaq və ya fidyə almaq istəyirik), azl (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsmək) barədə nə düşünürsünüz?&amp;quot; Peyğəmbər (ﷺ) buyurdu: &amp;quot;Siz həqiqətənmi bunu edirsiniz? Bunu etməməyiniz sizin üçün daha yaxşıdır. Allahın var olmasını təqdir etdiyi elə bir can yoxdur ki, mütləq dünyaya gəlməsin.&amp;quot;}}Bu rəvayətlərdə əsir götürülmüş qadınlar öz qəbilələrinə fidyə qarşılığında qaytarılmalı idilər. Bu, müasir dövrdə geniş yayılmış apoloqetik (müdafiə xarakterli) bir iddianı — kişiləri döyüşdə məğlub olduqdan sonra qadınları yoxsulluqdan və kimsəsizlikdən xilas etmək üçün onlarla köləlik və cinsi əlaqəyə icazə verildiyi iddiasını alt-üst edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Məhəmmədin adamları bir ayə nazil olana qədər evli əsir qadınları zorlamaqdan tərəddüd edirlər ===&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Muslim||1456a|reference}}|Əbu Səid əl-Xudri (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Hüneyn döyüşündə Allahın Rəsulu (ﷺ) Övtasa bir ordu göndərdi, düşmənlə qarşılaşdı və onlarla döyüşdü. Onlara qalib gəlib əsirlər götürdükdən sonra, Allah Rəsulunun (ﷺ) səhabələri, əsir qadınların ərlərinin müşrik olması səbəbindən onlarla cinsi əlaqəyə girməkdən çəkinirmiş kimi göründülər. Bundan sonra Uca Allah bu barədə belə bir ayə nazil etdi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;(Müharibədə əsir alaraq) sahib olduğunuz cariyələr istisna olmaqla, ərli qadınlar da, Allahın yazısı (əmri) olaraq sizə (haram edilmişdir). (Nisa, 24)&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt; (yəni onların iddə [gözləmə] müddəti başa çatdıqda, onlar səhabələr üçün halal idilər).}}Bu hədisin digər rəvayətləri üçün yuxarıdakı &amp;quot;Quran 4:24&amp;quot; bölməsinə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ömər bir kişiyə, köləsi ilə cinsi əlaqəyə mane olduğu üçün arvadını döyməsini deyir ===&lt;br /&gt;
Abdullah ibn Ömər (ikinci xəlifə Ömər ibn əl-Xəttabın oğlu) bildirib ki, arvadı &amp;quot;böyüklərin əmizdirilməsi&amp;quot; vasitəsilə köləsini ona haram etməyə çalışdıqdan sonra, atası həmin kişiyə kənizi (köləsi) ilə cinsi əlaqədə olmağı əmr etmişdir.{{Quote|{{Muwatta|30||13}}|Yəhya mənə Malikdən, o da Abdullah ibn Dinardan rəvayət etdi: &amp;quot;Mən Abdullah ibn Ömərin yanında, hökmlərin verildiyi yerdə olduğum zaman bir kişi onun yanına gəldi və ondan böyük bir insanın əmizdirilməsi barədə soruşdu. Abdullah ibn Ömər belə cavab verdi: «Bir kişi Ömər ibn əl-Xəttabın yanına gəlib dedi: «Mənim bir qadın köləm var idi və mən onunla cinsi əlaqədə olurdum. Arvadım həmin kölənin yanına gedib onu əmizdirib. Mən kölənin yanına getdikdə, arvadım mənə ehtiyatlı olmağımı, çünki onu əmizdirdiyini söylədi!» Ömər ona arvadını döyməyi və qadın köləsinin yanına getməyi (əlaqəyə davam etməyi) əmr etdi, çünki əmizdirmə yolu ilə yaranan qohumluq yalnız kiçik yaşda olanların əmizdirilməsi ilə mümkündür».&amp;quot;&lt;br /&gt;
əl-Muvatta 30:13}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Qadın kölələrlə cinsi əlaqələr arasında qüsl (tam bədən yuyunması) tələb olunmur ===&lt;br /&gt;
İmam Malikdən birdən çox qadın kölə ilə cinsi əlaqədə olmaq barədə soruşuldu.{{Quote|{{Muwatta|2||90}}|Yəhya mənə Malikdən, o da Nafidən rəvayət etdi: &amp;quot;Abdullah ibn Ömərin qadın kölələri aybaşı olduqları halda onun ayaqlarını yuyar və ona xurma yarpaqlarından toxunmuş həsir gətirərdilər. Malikdən, həm azad qadınları (zövcələri), həm də qadın kölələri olan bir kişinin qüsl almadan əvvəl onların hamısı ilə cinsi əlaqədə olub-olmayacağı soruşuldu. O dedi: «Bir kişinin qüsl almazdan əvvəl iki qadın köləsi ilə cinsi əlaqədə olmasında bir qəbahət yoxdur. Lakin (başqa bir zövcənin) günündə azad bir qadının yanına getmək bəyənilmir. Cünub (cinsi əlaqədən sonra qüsl tələb edən natəmizlik halı) olduğu halda, əvvəlcə bir qadın kölə ilə, sonra isə digəri ilə yaxınlıq etməkdə bir qəbahət yoxdur». Malikdən cünub olan və qüsl alması üçün qarşısına su qoyulan bir kişi haqqında soruşuldu; o, unudaraq suyun isti və ya soyuq olduğunu öyrənmək üçün barmağını suyun içinə salmışdı. Malik dedi: «Əgər barmaqlarına heç bir nəcis (çirklilik) bulaşmayıbsa, mən bunun suyu murdar etdiyini hesab etmirəm».&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Məhəmməd bir kişiyə, əsir götürülmüş qadın kölə ilə cinsi əlaqədə olarkən azl (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsmək/geri çəkilmə üsulu) etməməyi tapşırır ===&lt;br /&gt;
Bunun səbəbi Allahın kimləri yaradacağına artıq qərar vermiş olmasıdır.{{Quote|{{Bukhari|||7409|darussalam}}|Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir:&lt;br /&gt;
Bəni əl-Mustaliq döyüşü zamanı onlar (müsəlmanlar) bəzi qadınları əsir götürdülər və onlarla hamiləlik olmadan cinsi əlaqədə olmaq istədilər. Buna görə də Peyğəmbərdən (ﷺ) azl (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsmək) barədə soruşdular. Peyğəmbər (ﷺ) buyurdu: &amp;quot;Bunu etməməyiniz sizin üçün daha yaxşıdır, çünki Allah Qiyamət gününə qədər kimləri yaradacağını artıq yazıb.&amp;quot; Qazaa dedi: &amp;quot;Mən Əbu Səidin belə dediyini eşitdim: Peyğəmbər (ﷺ) buyurdu: «Yaradılması təqdir edilmiş elə bir can yoxdur ki, Allah onu yaratmasın».&amp;quot;}}Və:{{Quote|{{Bukhari|||2229|darussalam}}|Əbu Səid əl-Xudri rəvayət edir:&lt;br /&gt;
O, Allahın Rəsulu (ﷺ) ilə oturduğu zaman dedi: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu (ﷺ)! Biz qənimət payımız olaraq qadın əsirlər əldə edirik və biz onların qiymətlərində maraqlıyıq (onları satmaq və ya fidyə almaq istəyirik), azl (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsmək) barədə nə düşünürsünüz?&amp;quot; Peyğəmbər (ﷺ) buyurdu: &amp;quot;Siz həqiqətənmi bunu edirsiniz? Bunu etməməyiniz sizin üçün daha yaxşıdır. Allahın var olmasını təqdir etdiyi elə bir can yoxdur ki, mütləq dünyaya gəlməsin.&amp;quot;}}Və bənzər şəkildə (bu hədis əl-Albani tərəfindən səhih/etibarlı hesab edilmişdir):{{Quote|{{Abu Dawud||2171|darussalam}}|Bir kişi dedi: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu, mənim bir qadın köləm var və mən (cinsi əlaqə zamanı) ondan geri çəkilirəm (azl edirəm), çünki onun hamilə qalmasını istəmirəm. Mən (bu əlaqə ilə) kişilərin məqsəd güddüyü şeyi (həzz almağı) istəyirəm.&lt;br /&gt;
Yəhudilər deyirlər ki, (cinsi əlaqə zamanı) geri çəkilmək (azl), qız uşaqlarını kiçik miqyasda diri-diri basdırmaqdır. O (Peyğəmbər) buyurdu: «Yəhudilər yalan söyləyiblər. Əgər Allah onu yaratmaq istəsə, sən bunun qarşısını ala bilməzsən».&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Zina ilə qanuni cinsi əlaqə arasındakı aşkar fərq ===&lt;br /&gt;
Zina (nikahdan kənar cinsi əlaqə) anlayışı yalnız şəxsin öz arvadları və ya qadın kölələrindən başqası ilə cinsi əlaqəsinə şamil edildiyi üçün, yalnız bu kontekstlərdə təcavüzün mümkünlüyü nəzərə alınır. Əbu Davudda yer alan və əl-Albani tərəfindən həsən (yaxşı) dərəcəsi ilə qiymətləndirilən aşağıdakı rəvayət, bir şəxsin öz arvadlarından və ya qadın kölələrindən olan övladlarını qanuni və mirasa daxil olan, digər qadınlardan olan övladlarını isə qeyri-qanuni və mirasdan məhrum edilmiş kimi qəbul edərək bu fərqi aşkar şəkildə ortaya qoyur.{{Quote|{{Abu Dawud||2265|darussalam}}|Əmr b. Şueyb atasının, o da babasının belə rəvayət etdiyini bildirdi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbər (ﷺ) atasının vəfatından sonra, vərəsələr onun ailə üzvlərindən biri olduğunu dedikləri halda bir ailəyə mənsub edilən şəxs barədə belə qərar verdi: &amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;əgər o, atasının cinsi əlaqədə olduğu zaman sahib olduğu bir qadın kölənin uşağı idisə&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt;, o, mənsubiyyətini istəyənlərin sırasına daxil edilir, lakin əvvəllər bölünmüş mirasdan heç nə almır; o, yalnız hələ bölünməmiş mirasdan öz payını alır; lakin mənsub edildiyi ata onu rədd etmişdisə, o, vərəsələrə qoşulmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;Əgər o, atasının sahib olmadığı bir qadın kölənin uşağı idisə və ya qeyri-qanuni əlaqədə olduğu azad bir qadının uşağı idisə&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt;, o, vərəsələrə qoşulmur və mənsub edildiyi şəxs atalıq iddiası etsə belə, miras almır; &amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;çünki anasının azad və ya kölə olmasından asılı olmayaraq, o, zina uşağıdır.&amp;quot;&amp;lt;/b&amp;gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Məhəmmədin digər qadın əsirləri ==&lt;br /&gt;
Səhih hədislərdəki rəvayətlərə görə, Məhəmməd ailələrinin və qəbilələrinin qətlə yetirilməsinə rəhbərlik etdikdən dərhal sonra, ən azı iki halda müharibə əsirləri olan Səfiyyə və Cüveyriyəni əsir götürərək, ehtimal ki, öz iradələrinin ziddinə onlarla birlikdə yaşamışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
33-cü surə (Əhzab surəsi) iki yerdə Məhəmmədə mövcud arvadları (on ikidən çox evləndiyi üçün burada ona daha çox evlənmək qadağan edilir) və hazırda sahib olduğu və ya gələcəkdə əldə edə biləcəyi hər hansı qadın kölələrlə cinsi əlaqədə olmaq üçün aşkar və birbaşa icazə verir.{{Quote|{{Quran-range|33|50|52}}|Ey Peyğəmbər! Mehrlərini verdiyin arvadlarını, Allahın sənə qənimət olaraq verdiyi &amp;lt;b&amp;gt;və sağ əlinin sahib olduqlarını (qadın kölələri)&amp;lt;/b&amp;gt;, səninlə birlikdə hicrət edən əmin qızlarını, bibilərinin qızlarını, dayın qızlarını və xalalarının qızlarını, habelə Peyğəmbər onunla evlənmək istədiyi təqdirdə özünü Peyğəmbərə bağışlayan mömin bir qadını — digər möminlərə deyil, yalnız sənə məxsus bir imtiyaz olaraq — sənə halal etdik. Biz arvadları və sağ əllərinin sahib olduqları (qadın kölələri) barəsində möminlərə nəyi fərz etdiyimizi bilirik ki, bu (imtiyaz) sənə bir çətinlik olmasın. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir. Onlardan (arvadlarından) istədiyini təxirə sala bilərsən, istədiyini də yanına ala bilərsən. (Müvəqqəti olaraq) kənara qoyduqlarından hansı birini (yenidən yanına almağı) istəsən, sənə heç bir günah yoxdur. Bu, onların sevinmələri, kədərlənməmələri və hamısının sənin onlara verdiyindən razı qalmaları üçün daha uyğundur. Allah qəlbinizdə olanları bilir. Allah Biləndir, Həlimdir. Bundan sonra sənə (başqa) qadınlarla evlənmək və gözəllikləri xoşuna gəlsə belə, onları başqa arvadlarla dəyişdirmək halal deyil; &amp;lt;b&amp;gt;ancaq sağ əlinin sahib olduqları (qadın kölələr) istisnadır&amp;lt;/b&amp;gt;. Allah hər şeyə nəzarət edəndir.}}Eyni surənin əvvəlki ayələri göstərir ki, bu qadınlar öz qalalarını tərk etmiş rəqiblərlə aparılan həlledici döyüş zamanı ələ keçirilmiş əsirlər, torpaqlar, evlər və sərvətlər arasında idilər ([https://quran.az/33 Quran 33:20-27]). Təfsirçilərə görə, söhbət Xeybərdən gedir, hərçənd başqa rəvayətlər də mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səfiyyə bint Huyey ===&lt;br /&gt;
Huyeyin qızı Səfiyyə, Kinanə adlı bir yəhudi rəbbinin (din xadiminin) arvadı idi. Məhəmməd yəhudi kəndi olan Xeybəri fəth etdikdə, rəbbini işgəncəyə məruz qoydurdu və sonra öldürtdü. Səhih Buxaridə yer alan bir rəvayətə görə, Məhəmməd bundan sonra rəbbinin arvadını əsir götürdü.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||371|darussalam}}|Əbdüləziz rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ənəs dedi: &amp;quot;Allahın Rəsulu Xeybərə hücum edəndə, biz sübh namazını orada, hələ qaranlıq ikən erkən qıldıq. Peyğəmbər atını sürdü, Əbu Talha da həmçinin, mən isə Əbu Talhanın arxasında idim. Peyğəmbər Xeybər küçələrindən sürətlə keçirdi və mənim dizim Peyğəmbərin buduna toxunurdu. O, budunu açdı və mən Peyğəmbərin budunun ağlığını gördüm. O, şəhərə daxil olanda dedi: &#039;Allahu Əkbər! Xeybər məhv oldu. Biz (döyüşmək üçün) düşmən xalqın yaxınlığına çatdıqda, xəbərdarlıq edilənlərin sabahı nə pis olar!&#039; O, bunu üç dəfə təkrar etdi. İnsanlar işləri üçün çölə çıxdılar və bəziləri: &#039;Məhəmməd (gəldi)!&#039; dedilər. (Bəzi yoldaşlarımız əlavə etdilər: &#039;Ordusu ilə birlikdə.&#039;) Biz Xeybəri fəth etdik, əsirləri götürdük və qənimətlər toplandı. Dihyə gəlib dedi: &#039;Ey Allahın Peyğəmbəri! Əsirlərdən mənə bir qadın kölə ver.&#039; Peyğəmbər: &#039;Get və istənilən bir qadın köləni götür&#039; dedi. O, Səfiyyə bint Huyeyi götürdü. Bir kişi Peyğəmbərin yanına gəlib dedi: &#039;Ey Allahın Rəsulu! Siz Səfiyyə bint Huyeyi Dihyəyə verdiniz, halbuki o, Qureyzə və Nədir qəbilələrinin baş xanımıdır və o, Sizdən başqa heç kimə yaraşmır.&#039; Peyğəmbər dedi: &#039;Onu qadınla birlikdə bura gətirin.&#039; Dihyə onunla gəldi və Peyğəmbər onu görəndə Dihyəyə dedi: &#039;Əsirlərdən ondan başqa istənilən qadın köləni götür.&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ənəs əlavə etdi: Peyğəmbər sonra onu azad etdi və onunla evləndi.&amp;quot; Sabit Ənəsdən soruşdu: &amp;quot;Ey Əbu Həmzə! Peyğəmbər ona (mehr olaraq) nə ödədi?&amp;quot; O dedi: &amp;quot;Onun özü (azadlığı) mehri idi, çünki Peyğəmbər onu azad etdi və sonra onunla evləndi.&amp;quot; Ənəs yenə əlavə etdi: &amp;quot;Yolda olarkən Ümmü Süleym onu nikah (mərasimi) üçün bəzədi və gecə onu gəlin kimi Peyğəmbərin yanına göndərdi. Beləliklə, Peyğəmbər bəy oldu və dedi: &#039;Kimin nəyi (yeməyi) varsa, gətirsin.&#039; O, (yemək üçün) bir dəri süfrə sərdi; bəziləri xurma, bəziləri isə kərə yağı gətirdi. (Zənnimcə, Ənəs &#039;səviq&#039;i də qeyd etdi). Beləliklə, onlar &#039;hays&#039; (bir növ yemək) hazırladılar. Bu, Allahın Rəsulunun vəliməsi (toy ziyafəti) idi.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Cüveyriyə bint əl-Haris ===&lt;br /&gt;
Sünən Əbu Davuddan olan bir hədis, Bəni Müstaliq qəbiləsinə edilən qəfil hücumdan sonra Məhəmmədin &amp;quot;çox gözəl&amp;quot; olan Cüveyriyəni necə əsir götürdüyünü və bunun Ayişədə qısqanclığa səbəb olduğunu izah edir.{{Quote|1={{Abu Dawud||3931|darussalam}}|2=Möminlərin anası Ayişə rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
əl-Haris ibn əl-Müstaliqin qızı Cüveyriyə, Sabit ibn Qeys ibn Şammasın (və ya əmisi oğlunun) payına düşmüşdü. O, azadlığını satın almaq üçün (mükatibə) müqaviləsi bağladı. O, çox gözəl və gözoxşayan bir qadın idi. Ayişə dedi: &amp;quot;Sonra o, azadlığının satın alınması üçün kömək istəmək məqsədilə Allahın Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) yanına gəldi. O, qapıda dayanarkən mən ona xoşnudsuzluqla (və ya qısqanclıqla) baxdım. Anladım ki, Allahın Rəsulu da (sallallahu aleyhi və səlləm) ona mənim baxdığım kimi (onun gözəlliyini fərq edərək) baxacaq.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cüveyriyə dedi: &#039;Ey Allahın Rəsulu, mən əl-Harisin qızı Cüveyriyəyəm və başıma gələnlər sizə gizli deyil. Mən Sabit ibn Qeys ibn Şammasın payına düşmüşəm və azadlığımı satın almaq üçün müqavilə bağlamışam. Azadlığımı satın almaq üçün sizdən kömək istəməyə gəlmişəm.&#039; Allahın Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurdu: &#039;Bundan daha xeyirli olanına meylin varmı?&#039; O soruşdu: &#039;O nədir, ey Allahın Rəsulu?&#039; Peyğəmbər cavab verdi: &#039;Sənin əvəzinə azadlıq haqqını mən ödəyəcəyəm və səninlə evlənəcəyəm.&#039; O: &#039;Bunu edərəm (razıyam)&#039; dedi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayişə dedi: &#039;İnsanlar Allahın Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) Cüveyriyə ilə evləndiyini eşitdilər. Əllərindəki əsirləri buraxıb onları azad etdilər və dedilər: «Onlar Allahın Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) qohumlarıdır (qohumluq əlaqəsi ilə)». Biz öz xalqına Cüveyriyədən daha çox xeyir-dua (bərəkət) gətirən başqa bir qadın görmədik. Onun sayəsində Bəni əl-Müstaliq qəbiləsindən yüz ailə azad edildi&#039;.&amp;quot;}}Başqa bir mətni tərcümə etməyimi və ya bu mənbələrlə bağlı əlavə araşdırma aparmağımı istərdinizmi?{{Quote|{{Bukhari|||2541|darussalam}}|İbn Aun rəvayət edir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nafiyə bir məktub yazdım və Nafi məktubuma cavab olaraq bildirdi ki, Peyğəmbər Bəni Müstaliq qəbiləsinə, onlar xəbərsiz olduqları və mal-qaraları su başında suvarıldığı bir vaxtda xəbərdarlıq etmədən qəfil hücum etdi. Onların döyüşçüləri öldürüldü, qadınları və uşaqları isə əsir götürüldü; Peyğəmbər Cüveyriyəni məhz həmin gün əldə etdi. Nafi bildirdi ki, İbn Ömər bu rəvayəti ona danışıb və İbn Ömər özü də həmin ordunun tərkibində olub.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Aybaşı olmayan azyaşlı kölə qızlarla cinsi əlaqədən əvvəl gözləmə müddəti ==&lt;br /&gt;
İslam hüququnun bütün məktəbləri tərəfindən uşaqların məcburi nikahına icazə verildiyi və bəzilərinin nikahın tamamlanması üçün yetkinlik yaşına çatmanı tələb etmədiyi nisbətən yaxşı məlum olsa da&amp;lt;ref&amp;gt;[[İslam hüququnda uşaq evliliyi|Uşaq evliliyi]] İslam hüququnun bütün məktəbləri tərəfindən yalnız icazə verilən bir hal deyil, həm də bir atanın yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlarını və ya [[İslam hüququnda köləlik|kölə qadınlarını]] kiminləsə [[Məcburi evlilik|evlənməyə məcbur edə]] biləcəyi bir sistem idi (Maliki və bəzi Hənəfi alimlərinə görə o, hətta kişi kölələrini də buna məcbur edə bilərdi). Maliki və Şafii hüquq məktəblərinə görə, nikah hətta yetkinlik yaşına çatmış bakirə qızlara da məcburi şəkildə qəbul etdirilə bilərdi. Bu məqamların təfərrüatları üçün keçidləri izləyin. Uşaq evliliyi və məcburi evlilik, təcavüzün baş verə biləcəyi aşkar kontekstlərdir.&amp;lt;/ref&amp;gt; (bunların hamısı bu gün əksər müasir müsəlman ölkələrində qeyri-qanunidir), yetkinlik yaşına çatmamış kölə qızlarla cinsi əlaqəyə də icazə verildiyi daha az məlumdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu nöqtədə yenidən qeyd etmək vacibdir ki, bu gün İslam alimlərinin əksəriyyəti köləliyi müasir kontekstdə artıq icazəli hesab etmir. Köləlik 19-cu və 20-ci əsrlərdə bütün dünyadakı müsəlman çoxluqlu ölkələrdə qanunla qadağan edilib (baxmayaraq ki, 2020-ci illərin əvvəllərinə olan məlumata görə, insan haqları qruplarının əhalinin 20%-nin, o cümlədən uşaqların hələ də köləlikdə olduğunu təxmin etdiyi Mavritaniya kimi bir neçə yerdə qeyri-qanuni olaraq hələ də davam edir&amp;lt;ref name=&amp;quot;Mauritania&amp;quot; /&amp;gt;). Müasir müsəlmanlar bu keçmiş təcrübələri öyrəndikdə, ümumiyyətlə, hər kəs qədər dəhşətə gələrlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İstibra, bir kişinin yeni aldığı bir kölə qadınla cinsi əlaqədə ola bilmədiyi müddət idi. Bu, bir kölə qızın yeni bir sahib tərəfindən alındıqdan qısa müddət sonra hamilə qalacağı təqdirdə, uşağın atası ilə bağlı şübhələrin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Rüşdün &amp;quot;Bidayətül-Müctəhid&amp;quot; (Müctəhidin Başlanğıc Kitabı) əsəri, həm çox gənc, həm də yaşlı olduqları üçün aybaşı olmayan kölələrin istibra müddəti barədə Sünni hüquq məktəblərinin rəylərini ümumiləşdirir. Orada qeyd olunur ki, Malik və Mədinə fəqihlərinin əksəriyyəti yetkinlik yaşına çatmayan kölələr üçün gözləmə müddətini üç ay, Şafi-i və Əbu Hənifə isə bir ay yarım olaraq təyin etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;İbn Rüşd (tərcüməçi: İmran Əhsan Xan Nyazi) [https://archive.org/details/BidayatAl-mujtahidTheDistinguishedJuristsPrimerVol2/page/n115/mode/2up &amp;quot;Bidayətül-Müctəhid&amp;quot; (Müctəhidin Başlanğıc Kitabı)] II Cild, səhifə 112-113&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ər-Risalə&amp;quot; Maliki fiqhinin (hüquqşünaslığının) məşhur risaləsidir. Orada (hələ aybaşı olmayan) uşaq kölə qızlar üçün istibra müddəti üç ay olaraq qeyd edilir. Aybaşı olan kölələr üçün isə istibra müddəti bunun əvəzinə bir aybaşı dövrü ilə ölçülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ər-Risalə&amp;quot; Maliki fiqhinin (hüquqşünaslığının) məşhur risaləsidir. Orada (hələ aybaşı olmayan) uşaq kölə qızlar üçün istibra müddəti üç ay olaraq qeyd edilir. Aybaşı olan kölələr üçün isə istibra müddəti bunun əvəzinə bir aybaşı dövrü ilə ölçülür.{{Quote|[https://www.iium.edu.my/deed/lawbase/risalah_maliki/book33.html The Risala] 33:5|İstibra, mülkiyyəti dəyişən kölə qız vəziyyətində tətbiq olunur. Bu, bir aybaşı dövrüdür. Mülkiyyət satış, hədiyyə edilmə, əsir götürülmə və ya hər hansı digər yolla dəyişir. Əgər qadın yeni sahibin ixtiyarına keçdikdən sonra, lakin sahibi onu satın almazdan əvvəl aybaşı olubsa və bu müddətdə kənara çıxmayıbsa, istibra gözləməsinə ehtiyac yoxdur. &amp;lt;b&amp;gt;Satıldığı təqdirdə uşaq üçün istibra müddəti, artıq aybaşı olmayan qadınlarda olduğu kimi üç aydır.&amp;lt;/b&amp;gt; Heç vaxt cinsi əlaqədə olmamış qadın üçün istibra yoxdur.}}Əhməd ibn Hənbəl digər bir böyük hüquq məktəbinin (məzhəbinin) banisi idi. Burada Əbu Davud, İbn Hənbəlin yetkinlik yaşına çatmamış kölə qızlar üçün istibra müddəti barədə soruşulduqda verdiyi cavabı belə nəql edir:{{Quote|&#039;&#039;Chapters on Marriage and Divorce: Responses of Ibn Ḥanbal and Ibn Rāhwayh&#039;&#039; (Nikah və Talaq haqqında Fəsillər: İbn Hənbəl və İbn Rahveyhin Cavabları) 2-ci Fəsil (Əbu Davud) §59-61, Susan Spektorski tərəfindən tərcümə edilmişdir, University of Texas Press, 1993&amp;lt;ref name=&amp;quot;Spectorsky&amp;quot;&amp;gt;&#039;&#039;Chapters on Marriage and Divorce&#039;&#039; (Nikah və Talaq haqqında Fəsillər), insanların Əhməd ibn Hənbəl və dostu İshaq bin Rahveyhə müxtəlif fiqh sualları ilə bağlı verdikləri &amp;quot;cavabların&amp;quot; məcmusudur. Kitab əslində bir yerdə üç fərqli topludur: birincisi məşhur hədis alimi Əbu Davuddan, ikincisi Əhmədin oğlu Abdullahdan, sonuncusu isə Əhmədin tələbələrindən biri olan əl-Kausajdandır. Bu üç fərqli toplu Nyu-York Şəhər Universitetinin Queens Kollecinin təqaüdçü professoru Susan A. Spektorski tərəfindən toplanmış və tərcümə edilmişdir.&amp;lt;/ref&amp;gt;|Mən Əhmədin on yaşlı qız üçün istibra haqqında soruşulduğunu eşitdim və o, bunun vacib olduğunu düşünürdü. Əhmədin belə dediyini eşitdim: “On yaşındakı bir qız hamilə qala bilər.” Mən dinləyərkən kimsə Əhmədə dedi: “Hətta aybaşı üçün çox gənc (sağira) olsa belə?” O dedi: “Əgər o [çox] gəncdirsə, yəni hələ süd əmirsə, o zaman istibra gözləməyin heç bir hüquqi nəticəsi yoxdur.”}}İbn Hənbəlin oğlu Abdullah da atasının bu məsələ ilə bağlı rəylərini, eləcə də aybaşı olmayan (hələ yetkinlik yaşına çatmamış) kölə qızlara cinsi toxunuşlarla bağlı baxışlarını nəql etmişdir. İbn Hənbəl üç aydan sonra bunlardan hər hansı birinə icazə verirdi:{{Quote|&#039;&#039;Chapters on Marriage and Divorce: Responses of Ibn Ḥanbal and Ibn Rāhwayh&#039;&#039; (Nikah və Talaq haqqında Fəsillər: İbn Hənbəl və İbn Rahveyhin Cavabları) 3-cü Fəsil (Abdullah) §138-9, Susan Spektorski tərəfindən tərcümə edilmişdir, University of Texas Press, 1993&amp;lt;ref name=&amp;quot;Spectorsky&amp;quot; /&amp;gt;|Mən dedim: “Aybaşı olacaq yaşda olmayan bir kölə qadın alan kişi haqqında nə deyirsiniz?” O dedi: “Üç ay ərzində onunla cinsi əlaqədə olmaqdan çəkinir.” ... Atama dedim: “O, yetkinlik yaşına çatmamış kölə qadını ilə cinsi əlaqədən başqa yaxın təmasda ola bilərmi?” O dedi: “Üç ay ərzində onunla cinsi əlaqədən çəkinənə qədər xeyr.” [...]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Atamdan aybaşı üçün çox gənc olan bir kölə qadın alan kişi haqqında soruşdum. “O, nə qədər müddət onunla cinsi əlaqədə olmaqdan çəkinməlidir?” O dedi: “Üç ay.” Atama dedim: “Bəs cinsi əlaqədən başqa yaxın təmas necə? Məsələn, ona toxuna və ya öpə bilərmi?” O dedi: “Mən bunu etməməsini üstün tuturam. O, istibra gözləməlidir, çünki əmin ola bilmirəm ki, əgər o, qıza toxunsa və ya öpsə və qız hamilə olsa, bu hərəkəti qeyri-qanuni şəkildə etmiş olmaz.”}}Süfyan, İbn Hənbəl və İshaqın müəllimi idi. Burada hər üçünün rəyləri Əhmədin tələbəsi əl-Kausaj tərəfindən nəql olunur:{{Quote|&#039;&#039;Chapters on Marriage and Divorce: Responses of Ibn Ḥanbal and Ibn Rāhwayh&#039;&#039; (Nikah və Talaq haqqında Fəsillər: İbn Hənbəl və İbn Rahveyhin Cavabları) 4-cü Fəsil (əl-Kausaj) §224, Susan Spektorski tərəfindən tərcümə edilmişdir, University of Texas Press, 1993&amp;lt;ref name=&amp;quot;Spectorsky&amp;quot; /&amp;gt;|Mən dedim: “Alimlər (əhl əl-ilm) arasında rəyinə müraciət edilənlərdən biri olan Süfyan deyirdi ki, bir kişi cinsi əlaqə üçün çox gənc hesab edilən kiçik bir kölə qız satın aldıqda, onun iddə gözləməsi vacib deyil. O dedi: ‘Bir kişi cinsi əlaqə üçün çox gənc olan bir kölə qız aldıqda, mənim üstün tutduğum budur ki, yeni sahibi sünnəyə [kölə qadınlarla bağlı] uyğun olaraq onun adından bir istibra müddəti gözləyənə qədər nə onu öpməli, nə də onunla cinsi təmasda olmalıdır.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əhməd dedi: “Süfyanın dedikləri mükəmməldir.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İshaq dedi: “Onu öpməsində və onunla cinsi təmasda olmasında bir qəbahət yoxdur, çünki o, hamiləlik səbəbindən əvvəlki sahibinə qaytarılmasından qorxulacaq şəxslərdən deyil.”}}Digər bir böyük sünni hüquq məktəbinin banisi olan Şafii, bu vəziyyətdə istibra müddətinin (yuxarıda qeyd edildiyi kimi) bir ay yarım olduğunu bildirmişdir. Müşrik uşaq kölələrlə cinsi əlaqənin yalnız uşaq İslamı qəbul etdikdən sonra (bəzi hallarda buna məcburetmə yolu ilə nail oluna bilər) qanuni olması barədə onun rəyi üçün aşağıdakı müşrik kölələr bölməsinə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu rəylər, yuxarıda başqa bir bölmədə müzakirə olunan İbn Həcərin &amp;quot;bir çox Səhabənin təcrübəsi&amp;quot;nin bakirə və yetkinlik yaşına çatmamış qızlar üçün istibra gözləməmək olduğu barədəki bəyanatı ilə ziddiyyət təşkil edir. O, İbn Əbi Şeybə (vəfatı miladi 849) tərəfindən toplanmış və tabiunlara (səhabələrdən sonrakı ikinci nəsil) aid edilən bəzi rəvayətlərə bənzər rəvayətləri nəzərdə tutmuş ola bilər. İbn Əbi Şeybənin &amp;quot;əl-Müsənnəf&amp;quot; əsərinin bir fəsli, İkrimə və məşhur qazı İyas b. Müaviyədən gələn bu rəvayətlər də daxil olmaqla, bir sıra əlaqəli rəvayətləri qeyd edir:{{Quote|1=[https://archive.org/details/waq110421/06_110426/page/n125/mode/1up?view=theater Musannaf Ibn Abi Shaybah 16906 və 16907] (İngilis dilinə tərcümə və əlavə müzakirə üçün baxın[https://theislamissue.wordpress.com/2019/06/01/child-sex-slavery/ here]|2=(16906) Vaki &amp;lt;– Əli bin əl-Mübarək &amp;lt;– Yəhya bin Əbi Kəsir &amp;lt;– İkrimə:&lt;br /&gt;
Yetkinlik yaşına çatmamış, hətta ondan da kiçik bir kölə qız alan kişi haqqında. O dedi: “İstibra gözləməzdən əvvəl ona toxunmaqda bir qəbahət yoxdur.”&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(16907) Zeyd bin Hübab &amp;lt;– Həmmad bin Sələmə &amp;lt;– İyas bin Müaviyə:&lt;br /&gt;
Yetkinlik yaşına çatmamış bir kölə qız gətirən kişi haqqında, onun kimilərlə cinsi əlaqədə olunmazmı? O dedi: “İstibra gözləmədən onunla cinsi aktı yerinə yetirməkdə bir qəbahət yoxdur.”}}Bu bölmədə istifadə olunan mənbələrin ekran görüntüləri [https://web.archive.org/web/20220125095756/https://www.reddit.com/r/exmuslim/comments/sca71q/evidence_pedophilia_and_forced_marriages_in_islam/ burada] (arxiv) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Kölələrin və müharibə əsirlərinin zorlanmasına qoyulan məhdudiyyətlər ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Cinsi əlaqə zamanı fiziki zərərdən qaçınmaq ===&lt;br /&gt;
Kölənin iddə müddətinin bitməsini və ya İslamı qəbul etməsini gözləmək kimi müvəqqəti tələblərdən başqa, insanın öz kölələri və ya həyat yoldaşları ilə cinsi əlaqədə olmasına qoyulan yeganə məhdudiyyət, bu prosesdə onların fiziki zərər görməməsidir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Brown2019page283&amp;quot; /&amp;gt; Bununla belə, bu qayda hər kəsə istənilən vaxt zərər yetirməyi (zərər/ḍarar) qadağan edən ümumi prinsipdən irəli gəlir; hüquqşünasların rəyinə görə, əgər qadınlar cinsi yaxınlıqdan imtina edərlərsə və ya digər icbari vəzifələrdə itaətsizlik göstərərlərsə, kişilərə fiziki intizam forması kimi öz həyat yoldaşlarını və kölələrini döymək səlahiyyəti verilir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Brown2014&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Praktiki baxımdan, bu halda &amp;quot;zərər verməmək&amp;quot; prinsipinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, kişi öz həyat yoldaşları və ya kölələri nüfuz edilməyə (penetrasiyaya) dözmək üçün fiziki cəhətdən çox kiçikdirlərsə (məsələn, [[İslam hüququnda uşaq evliliyi|çox gənc qızlar]] olduqda) və ya nüfuz edilmənin sağalmanı ləngidəcəyi və ya xəsarəti artıracağı dərəcədə ağır xəstə və ya yaralıdırlarsa, onları buna məcbur etməməlidir. Burada &amp;quot;mənəvi iztirab&amp;quot; şəklində olan zərər nəzərə alınmır və kişilərə, əgər bu cür daha az ağır vasitələr ciddi fiziki xəsarətlərin qarşısını almağa kömək edəcəksə, çox gənc, xəstə və ya yaralı kölələrdən onların iradəsi əleyhinə nüfuz etmədən (penetrasiya olmadan) digər yollarla cinsi olaraq faydalanmağa icazə verilir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== İddə müddətinin başa çatmasını və ya doğuşu gözləmək ===&lt;br /&gt;
Əbu Davudda yer alan və Dar-us-Salam tərəfindən &amp;quot;səhih&amp;quot; olaraq dərəcələndirilən bir hədisdə, köləni əldə etdikdən sonra gözlənilən iddə müddəti &amp;quot;bir heyz dövrü&amp;quot; kimi təsvir edilir. Bu müddət ərzində yeni sahib, kölənin hamilə olub-olmadığını dəqiqləşdirmək və atalığın qarışmaması üçün cinsi təmasdan çəkinməlidir.{{Quote|{{Abu Dawud||2157|darussalam}}|Əbu Səid əl-Xudri, Övtasda əsir götürülənlərlə bağlı Peyğəmbərdən (ﷺ) aşağıdakı kəlamı nəql etmişdir: Hamilə qadınla uşağını dünyaya gətirənə qədər, hamilə olmayan qadınla isə bir aybaşı dövrü keçənə qədər cinsi əlaqədə olmaq olmaz.}}Tirmizi-də yer alan və Dar-us-Salam tərəfindən &amp;quot;səhih&amp;quot; olaraq dərəcələndirilən digər bir hədisdə izah edilir ki, əgər kölə hamilədirsə.{{Quote|{{Al Tirmidhi||3|19|1564}}|Ümmü Həbibə bint İrbad bin Sariyədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Atası ona nəql etmişdir ki, Allahın Rəsulu (ﷺ) əsir qadınlarla bətnlərindəkini dünyaya gətirənə qədər cinsi əlaqədə olmağı qadağan etmişdir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yetkin müşrik kölələrin, lazım gəldikdə məcburiyyət yolu ilə belə, İslamı qəbul etməsini gözləmək ===&lt;br /&gt;
Məhəmməd peyğəmbərin adamlarının Övtas yürüşü zamanı əsir götürdükləri müşrik qadınlarla cinsi əlaqədə olduqları görülsə də, fəqihlərin əksəriyyəti sonradan bunun [https://quran.az/2/221?t=1 Bəqərə surəsi 221-ci ayə] ilə qadağan edildiyinə hökm etmişlər (ayə yalnız müşrik qadınlarla evlənməyi qadağan edir, lakin alimlər bunun kölələrlə cinsi əlaqəyə də aid olduğu qənaətinə gəlmişlər). Müsəlman, xristian və ya yəhudi kölələrlə cinsi əlaqə isə bu məhdudiyyətdən təsirlənməmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation|url=https://www.islamweb.net/en/fatwa/272452/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201227215257/https://www.islamweb.net/en/fatwa/272452/|title=Ruling on sexual intercourse with one&#039;s polytheistic slave-woman|date=November 14, 2014|publisher=Islamweb.net}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Erkən dövr fiqh alimləri bu məhdudiyyətdən yan keçmək üçün bir yol hazırladılar, bura müşrik olan daha gənc əsirlərin zorlanmasına icazə verilməsi də daxil idi:{{Quote|{{citation| last=Fridman | first=Yohanan| title=İslamda Tolerantlıq və Məcburiyyət: Müsəlman Ənənəsində Dinlərarası Münasibətlər (Tolerance and Coercion in Islam: Interfaith Relations in the Muslim Tradition)|publisher=Kembric Universiteti Nəşriyyarı|ISBN=9780511497568|pages=107-108|date=Avqust 2009|series=Kembric İslam Sivilizasiyası Araşdırmaları|url=https://www.cambridge.org/core/books/tolerance-and-coercion-in-islam/603974A9EFEDC7FBD00B38D0845AECAA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614220208/https://www.cambridge.org/core/books/tolerance-and-coercion-in-islam/603974A9EFEDC7FBD00B38D0845AECAA}}|Gemini-ın cavabı:&lt;br /&gt;
Əl-Xallalın (v. h. 311 / m. 923) &amp;quot;Cami&amp;quot; əsərində yer alan bir məlumata görə, İbn Hənbəl belə hesab edirdi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;əgər məcusi və bütpərəst qadınlar əsir götürülərsə, onlar İslamı qəbul etməyə məcbur edilirlər; əgər qəbul etsələr, onlarla cinsi əlaqə icazəlidir&amp;lt;/b&amp;gt; və onlardan (həmçinin) xidmətçi kimi istifadə oluna bilər. Əgər İslamı qəbul etməsələr, onlardan xidmətçi kimi istifadə olunur, lakin cinsi əlaqə üçün istifadə olunmurlar (&amp;lt;i&amp;gt;wa idhā subhīna (sic) al-majūsiyyāt wa ‘abadat al awthān ujbirna &#039;alā al-Islām fa-in asl ama wutiʼna ma &#039;stukhdimna wa in lam yuslimna &#039;stukhdimna wa lam yūtaʼna&#039;&amp;lt;/i&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu keçiddə ehtiva olunan ziddiyyət aşkar görünür: naməlum məcburedici tədbirlərə baxmayaraq, bəzi qadınlar İslamı qəbul etməkdən imtina edirdilər və nəticədə sahibləri onların xidmətlərindən tam şəkildə yararlana bilmirdilər. Əgər İslamı qəbul etməyin yeganə yolu iman bəyanını (şəhadəti) tələffüz etməkdirsə, müqavimət göstərən qadının dinini dəyişməsi mümkün olmaya bilər: kimisə şəhadəti söyləməyə məcbur etmək hər zaman mümkün deyil. &amp;lt;b&amp;gt;Həsən əl-Bəsrinin səlahiyyətinə istinadən nəql edilən bir rəvayətə görə, müsəlmanlar öz məqsədlərinə nail olmaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə edirdilər: onlar məcusi kölə qadını Kəbəyə tərəf çevirir, ona şəhadət gətirməyi və dəstəmaz almağı əmr edirdilər. Onun sahibi isə qadın onun evində bir heyz dövrü keçirdikdən sonra onunla cinsi əlaqəyə girirdi.&amp;lt;/b&amp;gt; Digərləri hesab edirlər ki, sahibi hər hansı bir cinsi əlaqədən əvvəl kölə qadına namaz qılmağı, təmizlənməyi və cinsiyyət üzvlərini təraş etməyi öyrətməlidir. Qızın bu prosesdə iştirakı minimaldır və bu ifadə, qızın mümkün qədər tez bir zamanda cinsi əlaqə üçün uyğun hala gəlməsi üçün dinini dəyişmə tələblərinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması kimi şərh edilə bilər. Erkən dövr hədisçiləri arasında yalnız &amp;lt;b&amp;gt;bir neçəsi bundan daha irəli gedərək, məcusi bir kölə qadınla, ən azı zahiri bir din dəyişdirmə (konversiya) görüntüsündə israr etmədən cinsi əlaqəyə icazə verməyə meylli idilər.&amp;lt;/b&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şafinin bu məsələyə yanaşması bir qədər fərqlidir. Əsir götürülmüş yetkin məcusi və ya bütpərəst qadınlardan bəhs edərkən, o, onları zorla dinini dəyişdirmə məsələsini qaldırmadan, İslamı qəbul etməyincə onlarla heç bir cinsi əlaqəyə icazə verilmədiyini müdafiə edir. Əgər qadın əsirlər yetkinlik yaşına çatmayıblarsa, lakin valideynlərindən biri ilə birlikdə əsir götürülüblərsə, hökm eynidir. &amp;lt;b&amp;gt;Lakin, əgər qız uşağı valideynləri olmadan əsir götürülübsə və ya valideynlərindən biri İslamı qəbul edibsə, o, müsəlman hesab olunur və İslamı qəbul etməyə məcbur edilir&amp;lt;/b&amp;gt; (&amp;lt;i&amp;gt;nahkumu lahā bihukm al-Islām wa nujbiruhā ‘alayhi&amp;lt;/i&amp;gt;). &amp;lt;b&amp;gt;Bu baş verdikdən sonra onunla cinsi əlaqədə olmaq qanunidir.&amp;lt;/b&amp;gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Müasir baxışlar ==&lt;br /&gt;
İslam mənbələrinin qul azad etməyi hamılıqla fəzilətli bir əməl kimi tərifləməsi faktını nəzərə alaraq, bu gün əksər İslam alimləri köləliyin ən azı müvəqqəti ləğvi ilə razılaşsalar da, ilahi qanunların daimi və dönməz şəkildə dəyişdirilməsi ideyası ilə çox az adam razılaşır. Nəticə etibarilə, kölələrlə bağlı hüquqi hökmlər və müvafiq şəraitdə (məsələn, &amp;quot;legitim [[xilafət]]&amp;quot; idarəçiliyi altında) qul sahib olmağın texniki cəhətdən icazəli olması faktı hələ də qalmaqdadır; Səudiyyə Ərəbistanında yerləşən və dünyanın ən populyar İslam fətva saytı olan mənbədən götürülmüş aşağıdakı fətva da buna misaldır.{{Quote|1=&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{citation|url=https://islamqa.info/en/answers/13737/what-is-the-ruling-on-intimacy-with-slave-women | archiveurl=https://archive.fo/16upP| chapter= Fətva No. 13737: Qul qadınlarla intim münasibətin hökmü nədir?|publisher= Islam Q&amp;amp;A|date=18 Mart 2004|editor=Muhammad Salih al-Munajjid}}|2=Ağanın öz qadın qulu ilə intim münasibətinin icazəli olub-olmaması barədə sualınıza gəlincə, cavab budur ki, Allah buna icazə vermişdir. }}Eynilə, şəriətin bütün hökmlərində olduğu kimi, ailə münasibətlərini tənzimləyən əsas hökmlər də dəyişməzdir. Hətta bu gün belə, hansısa səviyyədə nikahdaxili zorakılığa icazə verməyən və digər vasitələrlə yanaşı, imkanı olan, lakin istəksiz həyat yoldaşını cinsi fəaliyyətə məcbur etmək üçün [[İslam hüququnda arvadın döyülməsi|arvadı döyməyə]] ümumi icazə verməyən etibarlı bir İslam avtoriteti tapmaq çətindir.{{Quote|{{citation|url= https://islamqa.info/en/answers/99756/his-wife-is-not-very-interested-in-intercourse-so-he-resorts-to-masturbation|chapter= Fətva No. 99756: Həyat yoldaşı intim münasibətə çox maraq göstərmədiyi üçün o, mastürbasiyaya əl atır| publisher= Islam Q&amp;amp;A|date=22 İyul 2007|editor=Muhammad Salih al-Munajjid|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201204173121/https://islamqa.info/en/answers/99756/his-wife-is-not-very-interested-in-intercourse-so-he-resorts-to-masturbation}}|Əgər əri onu yatağına çağırarsa, arvadı ona tabe olmağa borcludur və əgər imtina edərsə, günah işləmiş sayılır. Çünki əl-Buxari (3237) və Müslimin (1436) Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdikləri hədisdə Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur: “Əgər bir kişi arvadını yatağına çağırsa və qadın gəlməsə, kişi də ona qəzəbli halda yatsa, mələklər səhərə qədər o qadına lənət edərlər.”}}Digərləri isə bu məsələlərdə müasir dəyərlərin tərəfində dururlar. Xalid Əbu əl-Fədl, müasir İslami baxışların köləlik və cinsi istismarla bağlı anlayışını ümumiləşdirən görkəmli islahatçı alimdir:{{Quote|Xalid Əbu əl-Fədl, &amp;quot;Böyük Oğurluq: İslamı Ekstremistlərin Əlindən Almaq&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;alFadl&amp;quot;&amp;gt;Khaled Abou al-Fadl, &#039;&#039;The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists&#039;&#039;, HarperOne, 2009, s. 255&amp;lt;/ref&amp;gt;|Məsələn, ən yüksək rütbəli puritan (sələfi) hüquqşünaslardan birinin son vaxtlar atdığı həqiqətən də vahiməli və narahatlıq doğuran addımı nəzərdən keçirin. Səudiyyəli hüquqşünas Şeyx Saleh əl-Fövzan, İslamda köləliyin nəinki qanuni olduğunu, hətta Səudiyyə Ərəbistanında qanuniləşdirilməli olduğunu iddia etdiyi bir &amp;quot;fətva&amp;quot; (hüquqi rəy) verdi. Əl-Fövzan daha da irəli gedərək, köləliyi pisləyən və qadağan edən İslam alimlərini cahillikdə və kafirlikdə ittiham etdi. Bu fətva xüsusilə narahatlıq doğuran və təhlükəlidir, çünki o, Körfəz bölgəsində və xüsusən də Səudiyyə Ərəbistanında &amp;quot;ev işçiləri&amp;quot; adlandırılan şəxslərin alverini və cinsi istismarını faktiki olaraq qanuniləşdirir.&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
Köləliklə bağlı mövqe iyirminci əsrin böyük hissəsində həll edilmişdi: köləlik qanunsuz və qeyri-əxlaqi hesab olunurdu və istisnasız olaraq bütün müsəlman ölkələri bu təcrübəni qanunsuz elan etmişdi. Ən əsası odur ki, müsəlman alimlərin əksəriyyəti köləliyin Qurani-Kərim əxlaqı və İslam inancının etik hədəfləri ilə bir araya sığmadığı barədə ağlabatan bir nəticəyə gəlmişdilər. Qısacası, köləliyin qadağan edilməsi artıq bağlanmış bir məsələ hesab olunurdu.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Müasir revizionist baxışlar və onlara dair tənqidlər ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Azadlıq və evlilik üçün tələb olunan cinsi əlaqə şərti ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/4 4:23-24]-cü ayələr bəzən bir kişinin kölə qadınla cinsi əlaqədə olması üçün ilk növbədə onu azad etməli və onunla evlənməli olduğu fikrinə sübut kimi təqdim olunur. Ayədə müsəlman kişinin evlənməsinə icazə verilən qadın növləri sadalanır və variantlardan biri kimi azad edib evlənə biləcəyi kölə qadınlar göstərilir. 4:23-24-cü ayələrdə nikahdan kənar kölələrdən bəhs edilməsə də, bir neçə digər ayə (məsələn, [https://quran.az/23 Quran 23:1-6] və [https://quran.az/70 Quran 70:29-30]) sahibinin arvadları ilə kölələri arasındakı cinsi əlçatanlıq fərqini açıq şəkildə qeyd edərək, evli olmadığı kölələrlə cinsi əlaqəyə aydın istinad edir. Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrinin Bənu əl-Mustaliq qəbiləsindən olan əsirləri fidyə müqabilində azad etməzdən əvvəl (hansı ki, bu ssenari onların evli olmamasını qaçılmaz edir) zorlaması faktı da bu fikri təsdiqləyir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Bukhari|||4138|darussalam}}, {{Muslim||1438a|reference}},{{Muwatta|29||95}}, {{Abudawud||2172|darussalam}}, və {{Bukhari|||2229|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, İslam hüquqşünasları tərəfindən öz ağasının uşaqlarından birini dünyaya gətirən kölələr üçün istifadə edilən və hamılıqla təsdiq olunmuş &amp;quot;Umm Vələd&amp;quot; (hərfi mənada &amp;quot;uşaq anası&amp;quot;) hüquqi kateqoriyası mövcuddur. Uşaq doğulduğu andan azaddır, ana isə sahibinin vəfatından sonra azad olur. &amp;quot;Umm Vələd&amp;quot; hüquqi cəhətdən azad anadan fərqlənir, çünki o, hələ də kölə hesab edilir. Doğrudan da, Səhih Müslümdəki bir hədisə görə, &amp;quot;Umm Vələd&amp;quot; konsepsiyası görünür hələ peyğəmbərin dövründə də mövcud olub; Məhəmməd peyğəmbərin həmin hədisdə səhabənin evli olmadığı kölə qızla cinsi əlaqədə olmasını bəyənməsi faktı məsələyə daha da aydınlıq gətirir.{{Quote|{{Muslim||1438g|reference}}|Əbu Səid əl-Xudri (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Allah Rəsulunun (ﷺ) yanında əzl barədə söhbət düşdü və o buyurdu:&lt;br /&gt;
&amp;quot;Bunu niyə edirsiniz?&amp;quot; Dedilər: &amp;quot;Elə adam var ki, həyat yoldaşı uşaq əmizdirir və o, qadınla cinsi əlaqədə olarsa (qadının hamilə qalmasından) ehtiyat edir, çünki bunu istəmir. &amp;lt;b&amp;gt;Və digər bir şəxs də var ki, onun kölə qızına qarşı cinsi əlaqəsi var, lakin o, qızın hamilə qalmasını və beləliklə Umm Vələd olmasını istəmir&amp;lt;/b&amp;gt;&amp;quot;. Bunun üzərinə o (Müqəddəs Peyğəmbər) buyurdu: &amp;quot;Bunu etməsəniz belə, heç bir zərəri yoxdur, çünki bu (uşağın doğulması) əvvəlcədən təqdir olunmuş bir şeydir&amp;quot;. İbn Aun dedi: &amp;quot;Mən bu hədisi Həsənə danışdım, o isə dedi: &#039;Allaha and olsun ki, sanki bu sözlərdə (əzlə görə) bir tənbeh var&#039;&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Zorlanmanı qadağan etmək məqsədi ilə iffətə təşviq ===&lt;br /&gt;
Subay kişilərə iffətli olmağı, kölə sahiblərinə isə &amp;quot;cariyələrinizi fahişəliyə məcbur etməyin&amp;quot; deyə buyuran 24:33-cü ayə ([https://quran.az/24/33 Quran 24:33]), bəzən cinsi əlaqənin yalnız nikah daxilində icazəli olduğu və kölə sahiblərinin öz kölə qızlarını hər hansı bir cinsi əlaqəyə məcbur edə bilməyəcəyi fikrinə sübut kimi təqdim olunur.{{Quote|1={{Quran|24|33}}|2=&amp;lt;b&amp;gt;Qoy evlənməyə imkanı olmayanlar, Allah öz lütfü ilə onları varlandırana qədər, ismətlərini qorusunlar.&amp;lt;/b&amp;gt; Sahib olduğunuz kölələrdən (özünün azad olmasına dair sizdən) yazılı məktub istəyənlərə, – əgər onlarda bir xeyir görürsünüzsə – istədikləri məktubu yazıb verin. Allahın sizə verdiyi maldan onlara da verin. Əgər kənizləriniz ismətlərini qorumaq istəsələr, &amp;lt;b&amp;gt;fani dünya malı əldə edəcəksiniz deyə onları zinakarlığa məcbur etməyin&amp;lt;/b&amp;gt;. Kim onları (bu işə) məcbur etsə, (bilsin ki), onlar məcbur edildikdən sonra Allah( onları )bağışlayar və Rəhm­ edər.}}Quranın Azərbaycan dilinə olan tərcüməsində &#039;&#039;&#039;əl-biğā’&#039;&#039;&#039; (ٱلْبِغَآءِ) sözü &amp;quot;[https://quran.com/24/33 fahişəlik]&amp;quot; əvəzinə &amp;quot;zina&amp;quot; və ya &amp;quot;zinakarlıq&amp;quot; kimi çevrilib. Ümumiyyətlə, bir çox termin tərcümə əvəzinə ərəb və ya farsmənşəli sözlərlə əvəz olunub. Məsələn, arvad əvəzinə zövcə, aybaşı əvəzinə heyz, kölə əvəzinə cariyə və ya kəniz və s.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İffətli olmaq Quran boyu nəsihət edilir və təkrarən &amp;quot;cinsiyyət üzvlərini&amp;quot; öz zövcələri (hansı ki, dördə qədər ola bilər) və &amp;quot;sağ əllərinin sahib olduqları&amp;quot; (yəni sayısız ola biləcək kölə qadınlar) istisna olmaqla, hər kəsdən qoruyan kimsənin vərdişi kimi müəyyən edilir (məsələn, [https://quran.az/23/6 Quran 23:6], [https://quran.az/33/50 Quran 33:50], [https://quran.az/33/52 Quran 33:52] və [https://quran.az/70/30 Quran 70:30]). Aydın görünür ki, Quran müəllifinin fikrincə, subay bir kişi texniki olaraq qeyri-məhdud sayda qadınla cinsi əlaqə də olsa belə, əgər həmin qadınlar onun kölələridirsə, o, iffətli hesab edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayənin kölə sahiblərinə &amp;quot;cariyələrinizi zinakarlığa məcbur etməyin&amp;quot; deyə buyuran hissəsi ənənəvi olaraq ən sadə mənasında başa düşülüb: bu, kölə sahiblərinin &amp;quot;vasitəçi&amp;quot; (qadınbazlıq edən) rolunu oynamasını və kölə qadınların alverini qadağan edir — qeyri-qanuni cinsi əlaqə üzərində qurulan belə bir fəaliyyət əlbəttə ki, qadağandır və bu cür başa düşüldükdə ayə yeni bir məna kəsb etmir. Bu ayənin qəbul edilən digər bir mənası isə odur ki, əgər bir kölə qadın özünün (və ya uşağının) azadlığını istəyirsə, ağası ona buna nail olmaq üçün bəzi hüquqi vasitələr verməlidir; əks halda, o, həmin azadlığı satın almaq üçün lazım olan vəsaiti qazanmaq üçün özünü fahişəliyə məcbur hiss edə bilər (ənənəvi təfsirlər həmçinin ağanın öz köləsini azadlıq şərti olaraq fahişəliyə məcbur etməsi kimi arzuolunmaz ehtimalı da qeyd edirlər). Kölə qızın xalqının qırıldığı və ya əsir alındığı (onu vəsaitdən məhrum qoyan) bir müharibədə yaxud basqında əsir düşmə ehtimalı nəzərə alınarsa, onda belə bir meyilin olması daha ağlabatandır və buna görə də ayə, bir kölə qızın belə bir davranışa sürüklənəcəyi təqdirdə Allahın bağışlayan olacağını deyərək yekunlaşır. Daha sadə mənada isə, əgər ağası onu fahişəliyə məcbur edərsə, Allah onun iradəsindən kənar olan bu işə görə onu bağışlayacaqdır.&amp;lt;ref&amp;gt;Xüsusi olaraq [https://tafsir.app/qurtubi/24/33 Tafsir Qurtubi 24:33]-ə baxın; həmçinin baxın [https://tafsir.app/tabari/24/33 Tafsir al-Tabari 24:33], [https://tafsir.app/ibn-katheer/24/33 Tafsir Ibn Kathir 24:33], və [https://tafsir.app/24/33 Tafsirs 24:33]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Qənimətlərin bölüşdürülməsi sisteminin pozulması kimi zorlanma ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== əş-Şafiidən sitat ====&lt;br /&gt;
İslam hüququnun Şafii məzhəbinin banisi İmam əş-Şafiinin &amp;quot;əl-Ümm&amp;quot; əsərindən olan bir sitat, bəzən kölə sahiblərinə öz kölə qadınlarını zorlamağı qadağan etməsi kimi yanlış təqdim olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{Citation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112021758/https://www.call-to-monotheism.com/does_islam_permit_muslim_men_to_rape_their_slave_girls_|url=https://www.call-to-monotheism.com/does_islam_permit_muslim_men_to_rape_their_slave_girls_|author=Bəssam Zavadi|publisher=Təktanrıçılığa Çağırış|chapter=&amp;quot;İslam müsəlman kişilərə öz kölə qızlarını zorlamağa icazə verirmi?&amp;quot;}}&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|1={{citation|author=al-Shafi&#039;i|title=al-Umm|volume=3|page=253}}|2=&amp;quot;Əgər bir kişi bir kölə qızı zorla ələ keçirərsə, sonra onu zorla ələ keçirdikdən sonra onunla cinsi əlaqədə olarsa və (bu əməlin haram olması barədə) cahilliyi ilə bağlı bir üzrü yoxdursa, onda kölə qız ondan alınacaq, o, cərimə ödəməli olacaq və qeyri-qanuni cinsi əlaqəyə görə cəza alacaqdır.&amp;quot;}}Bununla belə, aydındır ki, buradakı &amp;quot;zorla ələ keçirmək&amp;quot; ifadəsi kişinin kölə qıza sahib olma üsuluna istinad edir, sonrakı cinsi əlaqə aktının təsviri deyil. Doğrudan da, bu sitat &amp;quot;qəsb&amp;quot; (mülkiyyətin mənimsənilməsi) adlı bölmədən götürülmüşdür. İslam hüququna görə, bütün müharibə və basqın qənimətlərinin beşdə biri (Xums — hərfi mənada &amp;quot;beşdə bir&amp;quot; adlanır), o cümlədən vəsait toplamaq üçün satıla bilən əsirlər ictimai xərclər üçün ayrılmalıdır. Əlinin bir hadisədə etdiyi iddia edildiyi kimi, bu ictimai paydan bir əsiri götürmək və zorlamaq, oğurluq və zina (qeyri-qanuni cinsi əlaqə) hesab olunur. Bu, eləcə də başqasının köləsini götürmək və zorlamaq, əlbəttə ki, qadağandır və cəzalandırılır. Həqiqətən də, əş-Şafii özünün çoxcildlik &amp;quot;əl-Ümm&amp;quot; adlı hüquqi əsərinin qalan hissəsində zövcələrin və kölələrin cinsi öhdəlikləri ilə bağlı qanunları diqqətlə nəzərdən keçirir və heç bir yerdə bu kontekstlərdə qadının zorlanmasının cəzalandırılmalı olduğunu bildirmir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Malikdən sitat ====&lt;br /&gt;
İslam hüququnun Maliki məzhəbinin banisi İmam Malikin &amp;quot;Muvatta&amp;quot; əsərindən olan bir sitat da bəzən bu mənada yanlış təqdim olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; &amp;quot;əl-Ümm&amp;quot; əsərindən götürülmüş sitatda olduğu kimi, &amp;quot;Muvatta&amp;quot;dan olan bu sitat da eynilə yalnız oğurlanmış kölələrə aiddir və şəxsin öz kölələrinə və arvadlarına aidiyyatı yoxdur. Kölə qızların zorlanmasına görə cərimələr həmişə ağaya ödənilirdi[2]. Və eynilə İmam əş-Şafii kimi, Malik də həmin mətnin bir neçə digər yerində köləliyin hüquqi təcrübələrini ətraflı şəkildə izah edir.&amp;lt;ref&amp;gt;Hina Əzəm, &amp;quot;İslam Hüququnda Cinsi Zorakılıq: Mahiyyət, Sübut və Prosedur&amp;quot; (Sexual Violation in Islamic Law: Substance, Evidence, and Procedure) Nyu-York: Kembric Universiteti Nəşriyyatı, 2015, səh. 104&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|1={{Muwatta|36||14}}|2=Malik mənə İbn Şihabdan rəvayət etdi ki, Əbdülməlik ibn Mərvan zorlayan şəxsin zorlanan qadına mehrini (evlilik haqqını) ödəməli olduğu barədə hökm vermişdir. Yəhya dedi ki, Malikin belə dediyini eşitmişdir: &amp;quot;Bizim cəmiyyətimizdə bakirə və ya qeyri-bakirə olmasından asılı olmayaraq, bir qadını zorlayan kişi haqqında görülən iş budur ki, əgər qadın azaddırsa, o, qadının tayı olanların mehri qədər ödəniş etməlidir. Əgər qadın kölədirsə, kişi onun dəyərindən nə qədər əskiltmişdirsə, onu ödəməlidir. Belə hallarda &amp;quot;hədd&amp;quot; cəzası zorlayan şəxsə tətbiq edilir, zorlanan qadına isə heç bir cəza verilmir. Əgər zorlayan şəxs kölədirsə, bu, onun ağasının əleyhinədir (yəni məsuliyyət ağanın üzərinə düşür), bir şərtlə ki, ağa köləni təslim etmək istəsin&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Xəlifə Ömər ilə bağlı hədis ====&lt;br /&gt;
əl-Beyhəqinin &amp;quot;Sünən&amp;quot; əsərindəki bir hədis, Xəlifə Ömərin əsir bir qadını zorladığına görə Diraarı cəzalandırmasını təsvir edir və bu, bəzən kölələrlə cinsi əlaqədə olmağa icazə verilməməsinə dair sübut kimi təqdim olunur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt;{{Quote|1={{citation|title=Sünən əl-Beyhəqi|volume=2|author=əl-Beyhəqi|page=263|chapter=Hədis 18685}}|2=&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əbu əl-Hüseyn bin əl-Fədl əl-Qatan, Abdullah bin Cəfər bin Darestvehdən, o, Yaqub bin Süfyandan, o, əl-Həssab bin Rabidən, o, Abdullah bin əl-Mübarəkdən, o, Kəhmasdan, o da Harun bin əl-Asamdan rəvayət edir ki, o demişdir: Ömər bin əl-Xəttab (Allah ondan razı olsun) Xalid bin əl-Vəlidi bir ordu ilə göndərdi, Xalid də Diraar bin əl-Əzvarı bir bölüklə göndərdi və onlar Bəni Əsəd qəbiləsinə məxsus bir bölgəyə hücum etdilər. Onlar gözəl bir gəlini əsir götürdülər; Diraarın ondan xoşu gəldi və yoldaşlarından qadını ona bağışlamalarını istədi, onlar da bunu etdilər. Sonra o, qadınla cinsi əlaqədə oldu, tapşırığını yerinə yetirdikdən sonra isə peşmanlıq hiss etdi, Xalidin yanına gedərək etdiyi barədə ona danışdı. Xalid dedi: &amp;quot;Mən sənə icazə verirəm və bunu sənə halal etdim&amp;quot;. O isə dedi: &amp;quot;Xeyr, sən Ömərə məktub yazana qədər (olmaz)&amp;quot;. (Sonra Ömərə məktub göndərdilər) və Ömər cavab verdi ki, o (Diraar) daşqalaq edilməlidir. Ömərin məktubu çatana qədər Diraar artıq vəfat etmişdi. (Xalid) dedi: &amp;quot;Allah Diraarı rüsvay etmək istəmədi&amp;quot;.}}İmam əş-Şafiidən gətirilən sitatda olduğu kimi, bu da demək olar ki, tamamilə müharibə qənimətlərinin bölgüsü sisteminin pozulmasına aiddir. Diraarın əsir qızla cinsi əlaqədə olması qeyri-qanuni idi və onun əsir statusuna və ya razılığının olmamasına görə deyil, qənimətləri bölüşdürmək məsuliyyəti daşıyan xəlifənin (bu halda Ömərin) göstərişi ilə həmin qız ona ayrılmadan qızla cinsi əlaqəyə girdiyinə görə daşqalaq edilməyə layiq görülmüşdü. Nə əsir olma faktı, nə də razılıq məsələsi cəzada bir amil kimi qeyd edilmir. Həqiqətən də, yuxarıda müzakirə olunan başqa bir hədisdə Ömər, arvadının buna mane olmağa çalışmasından sonra bir kişiyə öz kölə qızı ilə cinsi əlaqədə olmağı tapşırır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Şafiinin cinsi əlaqədə məcburiyyət olmadan həzz alma haqqında sitatı ====&lt;br /&gt;
əş-Şafiinin &amp;quot;əl-Ümm&amp;quot; əsərindən bir hissə, bəzən İslam saytlarında mühüm bir hüquqşünas tərəfindən ümumilikdə cinsi razılıq prinsipinin müəyyən edilməsi kimi təklif olunur. Lakin belə bir ümumiləşdirmə kontekst baxımından əsaslandırılmır; çünki söhbət nikah münasibətlərindən, xüsusən də ərin öz arvadının cinsi ehtiyaclarını qarşılamaq öhdəliyindən (lakin buna məcbur edilməməsindən) gedir. Budur, Professor Keçia Əlinin şərhləri və tərcüməsi:{{Quote|Keçia Əli tərəfindən sitat gətirilən Şafiinin &amp;quot;əl-Ümm&amp;quot; əsəri, &amp;quot;Erkən İslamda Nikah və Köləlik&amp;quot; (Marriage and Slavery in Early Islam), səh. 119&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali,&amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, Massachussets: Harvard University Press, 2010, p.119&amp;lt;/ref&amp;gt;|Digər zövcələrə qarşı ədalət məsələsi gündəmdə olmadıqda, əş-Şafii arvadın müəyyən miqdarda cinsi əlaqə tələbini açıq şəkildə rədd edir:&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;O dedi: Beləliklə, əgər qadın onunla təkdirsə [yəni kişinin başqa arvadı yoxdursa] və ya kişinin cinsi əlaqədə olduğu bir kölə qızı varsa, kişiyə Uca Allaha ehtiram əlaməti olaraq [öz öhdəliklərini yerinə yetirmək] və cinsi əlaqə baxımından qadına zərər verməmək əmr edilir, lakin o, bunun konkret bir miqdarına borclu deyil (va lam yufraḍ ʿalayhi minhu shayʾbi ʿaynihi). Əksinə, o, yalnız qadının onsuz qətiyyən keçinə bilməyəcəyi şeyləri — dolanışıq, yaşayış yeri və geyimi təmin etməyə, həmçinin onu ziyarət etməyə (yaʾwī) borcludur. Bununla belə, cinsi əlaqə həzz məsələsidir və heç kim buna məcbur edilə bilməz.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
əş-Şafii özünün bu birtərəfli yanaşmasının fərqində deyil. O, &amp;quot;cinsi əlaqə həzz məsələsidir və heç kim buna məcbur edilə bilməz&amp;quot; deyərkən açıq-aşkar yalnız kişiləri nəzərdə tutur. Onun üçün qadınların cinsi cəhətdən əlçatan olması onların təminatının bir şərti və ziyarət hüquqlarının ilkin şərtidir: &amp;quot;əgər onlardan [arvadlarından] hər hansı biri onunla cinsi əlaqədə olmaqdan imtina edərsə, o, itaətsizlik etmiş sayılır və öz iddiasından (haqqından) imtina etmiş olur&amp;quot;.}}Professor Conatan A. K. Braun (Jonathan A. C. Brown) həmin hökmə istinad edərək qeyd edir: &amp;quot;Şafii özü — məzhəbinin görkəmli simaları tərəfindən sədaqətlə izlənilən bir hökmdə — ərdən öz arvadı və ya kölə kənizi ilə cinsi əlaqədə olmağı tələb etmirdi, çünki &#039;cinsəllik bir həzz məkanıdır və heç kim bunu etməyə məcbur edilməməlidir&#039;.&amp;quot;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Brown2019page283&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Xarici keçidlər (İngilis dilində) ==&lt;br /&gt;
*{{external link|url= http://womanstats.wordpress.com/2013/01/16/the-high-rape-scale-in-saudi-arabia/|title= The High Rape-Scale in Saudi Arabia|publisher= WomanStats Project (blog)|author= |date= January 16, 2013|archiveurl= http://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwomanstats.wordpress.com%2F2013%2F01%2F16%2Fthe-high-rape-scale-in-saudi-arabia%2F&amp;amp;date=2013-07-13|deadurl=no}}&lt;br /&gt;
*[https://theislamissue.wordpress.com/2019/06/15/islamweb-endorses-rape/ IslamWeb endorses rape] - The Islam Issue&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[İslam hüququnda köləlik]]&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Rape in Islamic Law|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Hicab&amp;diff=140929</id>
		<title>Hicab</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Hicab&amp;diff=140929"/>
		<updated>2026-04-06T16:17:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Hijabs.jpg|thumb|Hicabın növləri (Fransız dilində)]]İslam hüququnun bütün məzhəbləri yetkinlik yaşına çatmış müsəlman qadınların naməhrəm yanında hicab qaydalarına əməl etməsini tələb edir. Konseptual olaraq hicab həm qadınların, həm də kişilərin bədənlərinin müəyyən hissələrini örtməli olduğu bir sıra tələblər toplusudur (ərəbcə &amp;quot;hicab&amp;quot; sözü hərfi mənada pərdə və ya çəpər kimi örtünmək anlayışına istinad edir). Kişilər üçün tələblər müasir dünyadakı ümumi ictimai ədəb gözləntilərinə bənzəsə də, qadınlar üçün bu tələblər üz və əllər istisna olmaqla, bütün bədənin örtülməsini əhatə edir; hüquqi məzhəblər isə qadınların ayaqlarını, üzlərini və əllərini örtmə tələbləri barədə fərqli fikirlərə malikdir. Məişət dilində &amp;quot;hicab&amp;quot; sözü müsəlman qadınların saçlarını və boyunlarını örtmək üçün istifadə etdikləri baş örtüyünə aid edilir. Hicab geyiminin müxtəlif örtünmə dərəcələrini təmin edən bir çox mədəni formaları vardır ki, bunlara məşhur bürqə, niqab və dupatta da daxildir. Bəzi müasir alimlər başın örtülməsini tələb edən ənənəvi şərhlərlə razılaşmır və aşağıda müzakirə edildiyi kimi, bir çox müsəlman qadın bunu etməməyi seçir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qurani bir neçə ayədə cilbab (üst geyim və ya əba) və ximar (ehtimal ki, başa örtülən və sinəni örtmək kontekstində qeyd olunan parça) ilə bağlı tələbləri müəyyən edir. Bir ayədə isə &amp;quot;hicab&amp;quot; sözü, ziyarətçilərin Məhəmmədin həyat yoldaşlarından nəsə soruşa biləcəyi ayırıcı bir pərdə və ya örtük mənasında işlədilir. Sonradan bu termin yuxarıda qeyd olunan konseptual mənanı qazanmışdır. Quran bu tələblərin məqsədi barədə ümumi təlimatları ehtiva etsə də, hədis ədəbiyyatı bu ayələrin nüzul səbəblərinin nədən ibarət olduğu barədə daha müfəssəl məlumat verir; buna baxmayaraq, hədislərdə də bu qaydaların tam olaraq nələri əhatə etdiyi haqqında məlumat məhduddur. Hədislərdəki bir rəvayətə görə, peyğəmbərin həyat yoldaşları ilə bağlı hicab ayəsi, onların ictimaiyyət arasında tanınmasına etiraz edən Ömərin təsiri ilə nazil olmuşdur. Quran ümumilikdə mömin qadınlar üçün geyim tələblərinin narahat edilməmək və iffəti qorumaq məqsədi daşıdığını bildirir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Klassik olaraq bu rəvayətlər qəbul edilsə də, son dövrlərdə onlar problemli hesab edilərək tənqid olunur. Qurana qadınların geyimini dəyişdirərək məruz qaldıqları narahatlığın yükünü daşımalı olduqlarını ehtiva etdiyi üçün etiraz edilib. Ömər haqqındakı hədis rəvayətləri isə həm yüksək hörmət bəslənilən dini simanı, raşidi xəlifələrin ikincisini və Məhəmməd dostunu xoşagəlməz bir xarakter kimi təsvir etdiyi üçün, həm də ilahi şəkildə nazil olan və dəyişməz hesab edilən şəriətin formalaşmasında tək Allahın məsul olmadığını irəli sürdüyü üçün tənqid olunub.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Professor Elizabet Bukar qısa, lakin müfəssəl olan &amp;quot;İslam Örtüyü&amp;quot; (The Islamic Veil) kitabında hicabın tarix boyu və müasirlikdəki rolu və şərhləri haqqında yazmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar (2012) &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, Oxford: Oneworld Publications&amp;lt;/ref&amp;gt; Onun kitabına bu məqalənin bir çox yerində istinad ediləcəkdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Müasir dövrdə ==&lt;br /&gt;
Müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi ölkələrin əksəriyyətində hicabın hüquqi icrası yoxdur (bəzi keçmiş sovet dövlətlərində qadınların onu taxması heç geniş yayılmayıb). Hicaba riayət edilməsi 20-ci əsrin ortalarında bəzi müsəlman ölkələrində nüfuzdan düşdükdən sonra yenidən canlanmışdır və Qərbdə bu, adətən könüllü şəkildə taxılır. Bununla belə, bu cür sosial normalarla yanaşı, qadınlar və qızlar (hətta Qərbdə də), xüsusən valideynləri ilə yaşayan yeniyetmələr, bəzən öz istəklərinin əleyhinə hicaba əməl etmək üçün icma və ya ailə təzyiqi hiss edirlər. Az sayda müsəlman ölkələrində (məsələn, İranda) hicab bu və ya digər formada qanuni olaraq məcburidir. İranda 2023-cü ildə baş verən &amp;quot;Qadın, Həyat, Azadlıq&amp;quot; etirazları bu icranın oradakı milyonlarla qadının istəyinə zidd olduğunu vurğuladı. Səudiyyə Ərəbistanı 2018-ci ildə baş örtüyü ilə bağlı hüquqi tələbləri ləğv etdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Elizabet Bukar izah edir ki, Qərb ölkələrindəki müsəlman qadınlar üçün hicab çox vaxt müsəlman kimliyini ifadə etmək üsuludur və xüsusi hicab üslubları həmçinin müəyyən bir mədəni irslə bağlılığı qorumaq vasitəsi ola bilər.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar (2012) &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, Oxford: Oneworld Publications, pp. 119-122&amp;lt;/ref&amp;gt; 20-ci əsr Əlcəzairində hicab mədəni müdafiə və müstəmləkəçiliyə qarşı müqavimət rəmzi rolunu oynayırdı, Fələstində isə o, milli kimlik simvoluna çevrilmişdi; örtüyün açılması isə İsrail ilə əməkdaşlıqla əlaqələndirilirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar (2012) &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, Oxford: Oneworld Publications, pp. 77-83&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Quranda ==&lt;br /&gt;
Quranda cilbab (üst geyim və ya əba), ximar (başi örtən parça) və hicab (Məhəmməd evini ziyarət edənlərin baxışlarından həyat yoldaşlarını qorumaq üçün pərdə) qeyd olunan ayələr mövcuddur. Bukar belə xülasə edir: Əhzab surəsi 53-cü ayə Məhəmməd həyat yoldaşlarının ictimai və şəxsi məkanını ayırmaqla bağlı əmr idi; Əhzab surəsi 59-cu ayə azad mömin qadınların bədən bütövlüyünü narahatlıqlardan qoruması üçün bir əmr idi; Nur surəsi 30-31-ci ayələr isə iffət məqsədilə bütün müsəlman qadınlara verilən bir əmr idi.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, p. 45&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran 33:53 ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/33/53 Əhzab surəsi 53-cü] ayədə Məhəmməd evini ziyarət edənlərin onun həyat yoldaşlarını görmədən onlardan nəsə soruşmalı olduğu bir hicab, yəni pərdə və ya maneə qeyd olunur. Bukar müşahidə edir ki, bu ayədən başqa, &amp;quot;hicab&amp;quot; sözü Quranda digər yerlərdə də gizlədici örtük, pərdə və ya arakəsmə mənasında işlədilir (bax: [https://quran.az/42/51 Şura surəsi 51], [https://quran.az/7/46 Əraf surəsi 46], [https://quran.az/41/5 Fussilət surəsi 5] və [https://quran.az/17/45 İsra surəsi 45-ci] ayələr). Məryəmin kənara çəkildiyi [https://quran.az/19/17 Məryəm surəsi 17-ci] ayə, &amp;quot;hicab&amp;quot; sözünün qadınlarla əlaqəli işlədildiyi yeganə digər ayədir. Əhzab surəsi 53-cü ayədə bu əmrə əməl etmə məsuliyyətinin kimin üzərinə — kişilərin, yoxsa Məhəmməd həyat yoldaşlarının üzərinə düşdüyü qeyri-müəyyəndir.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, p. 35&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|33|53}}|Ey iman gətirənlər, yeməyə dəvət edilmədikcə və yeməyin bişməsini gözləmədən Peyğəmbərin evlərinə girməyin! Lakin dəvət olunduğunuz zaman girin və yeməyi yedikdən sonra söhbətə dalmadan dərhal dağılışın! Həqiqətən, bu, Peyğəmbərə əziyyət verir, ancaq o sizdən çəkinir. Allah isə həqiqəti söyləməkdən çəkinməz. Onlardan (Peyğəmbərin zövcələrindən) bir şey soruşduğunuz zaman pərdə arxasından soruşun! Bu, həm sizin, həm də onların qəlbləri üçün daha təmiz bir davranışdır. Allahın Peyğəmbərini incitmək və ondan sonra zövcələri ilə evlənmək əsla sizə yaraşmaz. Həqiqətən, bu, Allah yanında böyük bir günahdır.}}Bu ayənin nüzul səbəbi ilə bağlı rəvayətlər bir sıra hədislərdə qeyd olunur və bu məqalənin sonrakı hissələrində ətraflı nəzərdən keçirilir. [https://quran.az/33/32 Əhzab surəsi 32]-33-cü ayələr xüsusi olaraq Məhəmməd həyat yoldaşlarına ünvanlanmış digər bir əmrdir (&amp;quot;Ey Peyğəmbər zövcələri! Siz başqa qadınlar kimi deyilsiniz. [...]&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran 33:59 ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/33/59 Quranın 33:59] saylı ayəsində qeyd olunur ki, cilbabın (üst geyimi və ya əbanın) örtülməsində məqsəd azad müsəlman qadınları (ehtimal ki, bu geyimə riayət etməli olmayan qeyri-müsəlman və ya kölə qadınlardan) fərqləndirmək və beləliklə, onların incidilməsinin/təcavüzə məruz qalmasının qarşısını almaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bukar izah edir ki, Quran müfəssirləri bu ayənin nazilolma səbəbi (nüzul səbəbi) barədə həmfikirdirlər: Mədinədəki münafiqlər (hansı ki, növbəti ayədə — [https://quran.az/33/60?t=2 Əhzab, 60]-da qeyd olunurlar) ictimai yerlərdə kölə qadınları fiziki olaraq narahat edirdilər. Bu kontekst, məsələn, ayə ilə bağlı &amp;quot;Təfsir əl-Cəlaleyn&amp;quot;də qeyd olunub. Beləliklə, cilbab azad mömin qadınları vizual olaraq fərqləndirirdi. Bu, bəzi kişilərin əxlaqsız davranışlarını azaltmaq üçün Quran tərəfindən qadınların üzərinə qoyulmuş bir məsuliyyət idi. Bukar bildirir ki, cilbabın mənası qeyri-müəyyəndir, lakin alimlərin əksəriyyəti bunun bir növ üst örtüyü olduğuna inanırdılar.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, pp. 38-40&amp;lt;/ref&amp;gt;{{quote |{{Quran|33|59}}|Ya Peyğəmbər! Zövcələrinə, qızlarına və möminlərin övrətlərinə de ki, (evdən çıxdıqda cariyələrə oxşamasınlar deyə, bədənlərini başdan-ayağa gizlədən) örtüklərini örtsünlər. Bu onların tanınması (cariyə deyil, azad qadın olduqlarının bilinməsi) və onlara əziyyət verilməməsi üçün daha münasibdir. Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Quran 24:31 ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/24/31?t=2 Nur surəsi, 31]-ci ayədə mömin qadınlara ximarlarını (başı örtən parça) yaxalarının (sinələrinin) üzərinə çəkmələri və zinətlərini və ya gözəlliklərini kişilərdən gizlətmələri buyurulur.{{quote |{{Quran|24|31}}|Mömin qadınlara de ki, gözlərini haram buyurulmuş şeylərdən çevirsinlər (naməhrəmə baxmasınlar), ayıb yerlərini (zinadan) qorusunlar (və ya örtülü saxlasınlar); öz-özlüyündə görünən (əl, üz) istisna olmaqla, zinətlərini (zinət yerləri olan boyun, boğaz, qol, ayaq və s. naməhrəmə) göstərməsinlər; baş örtüklərini yaxalarının üstünə çəksinlər (boyunları və sinələri görünməsin); zinət yerlərini ərlərindən, yaxud öz atalarından, yaxud ərlərinin atalarından (qayınatalarından), yaxud öz oğullarından, yaxud ərlərinin oğullarından, yaxud öz qardaşlarından, yaxud qardaşlarının oğullarından, yaxud bacılarının oğullarından, yaxud öz (müsəlman) qadınlarından, yaxud sahib olduqları (müşrik) cariyələrdən, yaxud kişiliyi qalmamış (onlarla birlikdə yemək yeyən) xidmətçilərdən, yaxud qadınların məhrəm yerlərini hələ anlamayan uşaqlardan başqasına göstərməsinlər; gizlətdikləri bəzək şeylərini (xalxallarını) göstərmək üçün ayaqlarını (yerə və ya bir-birinə) vurmasınlar. Ey möminlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, nicat tapasınız! (Mətləbinizə çatasınız!)}}Bukar qeyd edir ki, yuxarıdakı iki ayədən fərqli olaraq, Nur surəsinin 30-31-ci ayələri üçün nüzul səbəbi yalnız sonrakı dövr rəvayətlərində mövcuddur. Mömin qadınlara xumurlarını (təkhalda: ximar) yaxalarının (cuyub) üzərinə çəkmələri buyurulur. Bukar şərh edir ki, bəzi Quran müfəssirlərinin niqab və ya örtük kimi izah etdiyi &amp;quot;ximar&amp;quot; sözü, əsasən başa bağlanan yaylıq mənasını verirdi; &amp;quot;cuyub&amp;quot; sözünün kökü isə &amp;quot;iki şey arasındakı boşluq&amp;quot; deməkdir və böyük ehtimalla sinə dekoltesi nəzərdə tutulur. Beləliklə, o iddia edir ki, ayənin bu hissəsinin məqsədi sinə dekoltesinin örtülməsidir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bucar40-45&amp;quot;&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, pp. 40-45&amp;lt;/ref&amp;gt; Eyni ildə (2012), Əl-Əzhər Universitetində Şeyx Mustafa Məhəmməd Raşid tərəfindən müdafiə edilmiş fəlsəfə doktorluğu dissertasiyasında da oxşar şəkildə ayənin yalnız sinə nahiyəsinin örtülməsini əmr etdiyi nəticəsinə gəlinmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.moroccoworldnews.com/2012/06/45564/hijab-is-not-an-islamic-duty-scholar Hijab is Not an Islamic Duty: Muslim Scholar] - Morocco World News, 24 June 2012&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayədə həmçinin qeyd olunur ki, xüsusi müəyyən edilmiş şəxslər (məhrəmlər) istisna olmaqla, qadınlar öz zinətlərini (zinə — qeyri-qanuni cinsi əlaqədən başqa, bir neçə ayədə göy üzünü bəzəyən ulduzlar üçün də istifadə olunan sözdür) nümayiş etdirməməlidirlər. Bu, mahiyyət etibarilə qadının cazibədarlığı mənasını verir, hərçənd Quran müfəssirləri bu ayədəki &amp;quot;gizli zinə&amp;quot;nin mənası barədə hər zaman ixtilafda olublar. Bəziləri ayənin sonunda qadınlara ayaqlarını yerə vurmamaq tapşırıldığı üçün bunun ayaq bilərzikləri (xalxal) mənasına gəldiyini irəli sürüblər. Eyni surənin irəliləyən hissəsində, [https://quran.az/24/60?t=2 Nur surəsi 60-cı] ayə yaşlı qadınları öz zinətlərini gizlədən geyimlər geyinmək əmrindən azad edir. Təbəri kimi bəzi Quran müfəssirləri, Məhəmmədin bir qadının heyz yaşına çatdıqda özündən nələrə icazə verildiyini müəyyən edən hədisinə əsaslanaraq ({{Abu Dawud||4104|darussalam}}), bunun qadının üzünün görünməsinə icazə verdiyini düşünürdülər. Zəməxşəri üçün bu kontekstdə zinə dedikdə zərgərlik məmulatları və makiyaj nəzərdə tutulurdu. İbn Teymiyyə və Beyzavi isə bildirirdilər ki, namaz vaxtı istisna olmaqla, ictimai yerlərdə hətta qadının üzü və əlləri də örtülməlidir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bucar40-45&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bukar qeyd edir ki, eynilə ayədəki &amp;quot;övrət&amp;quot; sözünün mənası barədə də heç bir konsensus (ortaq rəy) yox idi. Kişilər üçün hədislər aydın şəkildə bildirirdi ki, kişinin övrəti göbəyindən dizlərinə qədər olan hissədir. Qadın övrətinə gəldikdə isə, aşağıdakı hədislər bölməsində sitat gətirilən və ət-Tirmizi tərəfindən toplanmış tək bir hədis mövcuddur. Bəzi alimlər üçün bu, qadının sinəsi, boynu və başına, digərləri üçün üzü və əlləri istisna olmaqla hər yerinə, bəziləri üçün isə (kişilərdə olduğu kimi) yalnız cinsiyyət nahiyəsinə aid edilirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bucar40-45&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hədislərdə ==&lt;br /&gt;
Bucar qeyd edir ki, hədislərdə qadınların üzlərini və ya saçlarını örtmələrinin vacibliyi ilə bağlı heç bir açıq-aşkar istinad yoxdur ({{Bukhari|||4759|darussalam}}-un populyar tərcüməsində qadınların üzlərini örtdükləri qeyd olunsa da, bu, ərəbcə mətndə aydın deyil və {{Abu Dawud||4100|darussalam}}-dəki rəvayətin digər versiyası yalnız onların ximar hazırladıqlarına toxunur). Bucar müşahidə edir ki, hədislər Məhəmmədin arvadları ilə bağlı hicab ayəsinin nazil olmasından əvvəlki və sonrakı dövrü bir-birindən fərqləndirir; xüsusilə də Aişənin zinada ittiham olunduğu ifk (böhtan) hadisəsi haqqındakı rəvayətlər buna misaldır. Bu rəvayətlərin dövrünə qədər hicab, Məhəmmədin arvadlarının evindəki hərfi mənada &amp;quot;pərdə&amp;quot; anlayışından çıxaraq; seqreqasiya (ayrı-seçkilik), məxfilik və sosial statusu ehtiva edən mürəkkəb bir ideologiyaya çevrilmişdi. Bu, bəlkə də Məhəmməddən sonrakı dövrdə konkret müsəlman icmalarının mədəni təcrübələrini əks etdirirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, pp. 47-48&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir neçə hədisdə, xüsusən də yuxarıda qeyd olunan böhtan hadisəsinin bəhs edildiyi {{Bukhari|||4141|darussalam}}-də, Məhəmmədin arvadlarının cəmiyyət içində başlarını və üzlərini cilbabla örtdükləri bildirilir. Burada Aişənin cilbabını üzünə çəkdiyi qeyd olunur, lakin həmçinin qeyd edilir ki, bu, məhz Məhəmmədin arvadları üçün xüsusi bir tələb olan hicab ayəsinin nazil olmasından sonra baş verib.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bucar deyir ki, ümumilikdə mömin arvadlar üçün tələbləri detallandıran bir neçə müvafiq hədis, nazik geyimlərdən və ya qısa ətəklərdən çəkinməyə aiddir; ət-Tirmizi tərəfindən toplanmış tək bir hədis isə istisnadır və orada bir arvad bütövlükdə &amp;quot;övrət&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, p. 34&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Abu Dawud||4104|darussalam}}|Möminlərin anası Aişədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əbu Bəkrın qızı Əsma nazik geyimdə Allahın Rəsulunun (ﷺ) yanına daxil oldu. Allahın Rəsulu (ﷺ) üzünü ondan çevirdi. O dedi: &amp;quot;Ey Əsma, bir arvad heyz yaşına çatdıqda, bədəninin burasından və burasından başqa yerlərinin görünməsi ona yaraşmaz&amp;quot; və o, üzünə və əllərinə işarə etdi. Əbu Davud dedi: &amp;quot;Bu, mürsəl (mursal) bir rəvayətdir (yəni onu Aişədən nəql edən ravi yoxdur)&amp;quot;. Xalid b. Dureyk Aişəni görməyib.}}{{Quote|{{Al Tirmidhi|3|22|1731|}}|İbn Ömərdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Allahın Rəsulu (ﷺ) buyurdu: &amp;quot;Hər kim təkəbbürlə paltarını (yerdə) sürüyərsə, Qiyamət günü Allah ona baxmaz.&amp;quot; Ümmü Sələmə dedi: &amp;quot;Bəs arvadlar ətəklərini nə etsinlər?&amp;quot; O buyurdu: &amp;quot;Bir qarış aşağı salsınlar.&amp;quot; Ümmü Sələmə dedi: &amp;quot;O halda onların ayaqları açılar.&amp;quot; O buyurdu: &amp;quot;Onda bir dirsək uzunluğunda aşağı salsınlar və ondan artıq etməsinlər.&amp;quot; O (ravi) dedi: &amp;quot;Bu hədis Həsən Səhihdir. Hədisdə arvadların öz izarlarını (izar) sürükləmələrinə icazə verilir, çünki bu, onları daha yaxşı örtür.&amp;quot;}}{{Quote|{{Al Tirmidhi||2|10|1173}}|Abdullahdan rəvayət olunur ki, Peyğəmbər belə buyurdu:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arvad övrətdir (Awrah), o, çölə çıxdıqda Şeytan onu yoldan çıxarmağa çalışar.&amp;quot;}}İbn Kəsir kimi bəzi Quran müfəssirləri tərəfindən qeyd olunan bir rəvayətdə, İbn Abbasa belə bir görüş nisbət edilir ki, bir arvad tək bir gözü istisna olmaqla, öz cilbabı (jilbab) ilə tamamilə örtülməlidir.{{Quote|İbn Kəsirin Q. 33:59 (Əhzab surəsi, 59-cu ayə) üçün təfsiri|Burada Allah öz Rəsuluna mömin arvadlara — xüsusən də öz arvadlarına və qızlarına, sahib olduqları şərəfli mövqeyə görə — öz cilbablarını (Jilbabs) bədənlərinin üzərinə çəkmələrini əmr etməsini buyurur; beləliklə, onlar zahiri görkəmləri ilə Cahiliyyə dövrünün arvadlarından və kölə (slave) arvadlardan fərqlənəcəklər. Cilbab, ximarın (Khimar) üzərindən geyilən bir ridandır (Rida&#039;). Bu, İbn Məsud, Übeydə, Qatadə, əl-Həsən əl-Bəsri, Səid bin Cubeyr, İbrahim ən-Nəxai, Ata əl-Xurasani və başqalarının görüşüdür. Bu, bu gün istifadə olunan izara (Izar) bənzəyir. Əl-Cövhəri demişdir: &amp;quot;Cilbab xarici örtükdür&amp;quot;. Əli bin Əbi Talha, İbn Abbasın belə dediyini rəvayət etmişdir: &amp;quot;Allah mömin arvadlara, bir ehtiyac üçün evlərindən çıxdıqları zaman başlarının yuxarısından cilbabla üzlərini örtmələrini və yalnız bir gözlərini açıq saxlamalarını əmr etmişdir&amp;quot;. Məhəmməd bin Sirin dedi: &amp;quot;Mən Übeydə əs-Səlmanidən bu ayə haqqında soruşdum:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلَـبِيبِهِنَّ&lt;br /&gt;
(cilbablarını üzərlərinə çəksinlər.) O, üzünü və başını örtdü, yalnız sol gözünü açıq saxladı.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ذلِكَ أَدْنَى أَن يُعْرَفْنَ فَلاَ يُؤْذَيْنَ&lt;br /&gt;
(Bu, onların tanınması və onlara əziyyət verilməməsi üçün daha münasibdir.) yəni, əgər onlar belə etsələr, onların azad olduqları, xidmətçi və ya fahişə olmadıqları bilinər.}}Əbu Davud tərəfindən toplanmış (hamısı əl-Albani tərəfindən Səhih olaraq dərəcələndirilmiş) digər bəzi müvafiq hədislər:{{Quote|{{Abu Dawud||641|darussalam}}|Möminlərin anası Aişədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbər (ﷺ) buyurdu: &amp;quot;Allah heyz yaşına çatmış bir arvadın namazını, o, ximar (Khimar بِخِمَارٍ) taxmadıqca qəbul etməz.&amp;quot; Əbu Davud dedi: &amp;quot;Bu rəvayət Səid b. Əbi Arubə tərəfindən Qatadədən, o da əl-Həsəndən, o da Peyğəmbərdən (ﷺ) nəql edilmişdir.&amp;quot;}}{{Quote|1={{Abu Dawud||4106|darussalam}}|2=Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbər (ﷺ) Fatiməyə bağışladığı bir kölə (slave) gətirdi. Fatimənin əynində elə bir paltar var idi ki, başını örtdükdə ayaqlarına çatmır, ayaqlarını örtdükdə isə başını tutmurdu. Peyğəmbər (ﷺ) onun çətinlik çəkdiyini gördükdə buyurdu: &amp;quot;Sənə bir zərər gəlməz: Burada yalnız atan və kölən (slave) var.&amp;quot;}}{{Quote|{{Abu Dawud||4101|darussalam}}|Möminlərin anası Ümmü Sələmədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Cilbablarını (üst geyimlərini) üzərlərinə çəksinlər&amp;quot; ayəsi nazil olduqda, Ənsar arvadları üst geyimləri taxaraq sanki başlarının üzərində qarğa varmış kimi çölə çıxdılar.}}Aşağıdakı hədis rəvayətində Məhəmmədin arvadlarını bir xədimdən — digər tərcümələrdə isə qadınxasiyyətli kişidən — gizlətmək üçün hicabın (pərdənin) istifadəsindən bəhs edilir (oxşar məlumat üçün {{Abu Dawud||4107|darussalam}}-yə baxın).{{Quote|{{Muslim||2181|reference}}|Aişə rəvayət edir ki, bir xədim Allahın Rəsulunun (ﷺ) arvadlarının yanına gələrdi və onlar bu gəlişlərdə heç bir qəbahət görmürdülər; çünki onu cinsi istəyi olmayan bir kişi hesab edirdilər. Bir gün o, arvadlardan bəziləri ilə birlikdə oturarkən Allahın Rəsulu (ﷺ) içəri girdi. Həmin adam bir qadının bədən xüsusiyyətlərini təsvir etməklə məşğul idi və belə deyirdi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;O, qabaqdan gələndə (qarnında) dörd büküş görünür, arxasını çevirəndə isə səkkiz büküş görünür.&amp;quot; Bunun üzərinə Allahın Rəsulu (ﷺ) buyurdu: &amp;quot;Görürəm ki, o, bu şeyləri bilir; ona görə də ona (yanınıza gəlməyə) icazə verməyin.&amp;quot; O (Aişə) dedi: &amp;quot;Ondan sonra ondan hicab saxlamağa (pərdə arxasında durmağa) başladılar.&amp;quot;}}Bəziləri müşahidə edirlər ki, bir xədim Məhəmmədin arvadlarının isməti və ya təhlükəsizliyi üçün hər hansı bir təhdid yarada bilməzdi; bu da Q. 33:53-dəki hicabın (pərdənin) məqsədini, yuxarıda müzakirə olunan digər ayələrdə qorunma və ya həya üçün nəzərdə tutulan cilbab və ya ximarın məqsədindən fərqləndirir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İslam hüququnda ==&lt;br /&gt;
Bucar zaman keçdikcə müxtəlif İslam fiqh məktəbləri arasında və onların daxilində örtünmə ilə bağlı necə fərqli rəylərin mövcud olduğunu təfərrüatlandırır; bu rəylərə çox güman ki, müxtəlif mədəni kontekstlər təsir göstərib (müəllif &amp;quot;örtük&amp;quot; (veil) terminini ümumi mənada müvafiq İslam anlayışlarını ifadə etmək üçün istifadə edir).&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bucar49-58&amp;quot;&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, pp. 49-58&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
O, belə yazır: &amp;quot;Erkən fiqh örtünməni namaz kontekstində müzakirə edirdi və ümumiyyətlə örtünməyə sosial status və fiziki təhlükəsizlik məsələsi kimi baxırdı&amp;quot;. Daha sonra bu, orta əsr hüquqşünaslarının mərkəzi mövzusu deyildi, lakin onların əsaslandırmaları örtünmə ilə bağlı müasir müzakirələr üçün hələ də aktual olaraq qalır. Q. 24:31-də qeyd olunan və yuxarıda müzakirə edilən övrət (awra) anlayışına gəldikdə, əksəriyyətin rəyi (əsasən Maliki və Hənəfi görüşü) arvadın əllərinin və üzünün bura daxil edilməməsi idi; azlıq təşkil edən bir görüş isə Quranda bu barədə heç bir qeyd olmamasına baxmayaraq, gözləri istisna olmaqla hər yerin örtülməli olduğunu müdafiə edirdi, halbuki hədislər bunun erkən müsəlman icmaları üçün ümumi bir təcrübə olmadığını göstərir. Müasir sələfiliyə ilham verən İbn Teymiyyə (vəfatı miladi 1328) arvadın üzünün cəmiyyət içində örtülməli olduğunu demişdi ki, bu da sonradan Şafei və Hənbəli məktəblərinin rəsmi hüquqi mövqeyinə çevrildi. Hüquqşünaslar həmçinin övrət anlayışını adətən Quranda ayrıca qeyd olunan fitnə (fitnah) anlayışı ilə əlaqələndirirdilər. Bucar, müasir dövrdə bəzi yeni yaranan İslam hökumətlərinin də arqument kimi gətirdiyi bu baxışın nümunəsi olaraq görkəmli fəqih ən-Nəvəvinin (vəfatı 1278) sözlərindən iqtibas gətirir:{{Quote|al-Nawawi quoted by Elizabeth Bucar (transl. El Fadl)&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, pp. 56&amp;lt;/ref&amp;gt;|Tanrı kişilərdə arvadlara qarşı istək, onlara baxmaq və onlardan zövq almaq arzusu yaratdığı üçün, arvadlar şər əməllərin cəlbedici görünməsini təmin edərək kişiləri günaha sövq etmələri baxımından şeytan kimidirlər. Buradan belə nəticəyə gəlirik ki, arvadlar zərurət olmadıqca kişilərin arasına çıxmamalıdırlar.}}Xaled Əbu Əl Fədl (vəfatı 1963) kimi bəzi müasir İslam hüquqşünasları bir arvadın övrətinin (awra) fitnə anlayışı və qeyri-qanuni cinsi əlaqənin qarşısının alınması ilə bu cür əlaqələndirilməsini tənqid etmişlər. O iddia edir ki, həya özlüyündə Quranın etik əmridir və müvafiq ayələr bunu fitnə ilə əlaqələndirmir. Orta əsr hüquqşünaslarının əlavə olaraq fitnəyə müraciət etməsi, potensial günahın məsuliyyətini kişilərdən arvadların üzərinə keçirmişdir (halbuki Q. 33:59-60-da arvadların həyasını pozduqlarına görə münafiqlər günahlandırılır). Üçüncüsü, hətta orta əsr hüquqşünasları bəzi istisnalara (məsələn, tarlalarda işləyən kölə (slave) arvadlara) icazə verdikləri üçün, o, qaydaların &amp;quot;mahiyyət etibarilə şəraitdən və kontekstdən asılı&amp;quot; olması qənaətinə gəlmişdir. 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində örtünməyə yenidən oyanan hüquqi maraq geniş debatlara və rəylərə səbəb olmuşdur.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Bucar49-58&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Səudiyyə Ərəbistanı (2018-ci ildə baş örtüsü ilə bağlı hüquqi tələbi ləğv edənə qədər), Əfqanıstan və İran örtünmə ilə bağlı qanunlarını müvafiq olaraq Hənbəli, Hənəfi və Şiə Cəfəri fiqh məktəblərinə əsaslandırırlar.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, pp. 65-66&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hicabın irəli sürülən faydaları və onlara qarşı müasir tənqidlər ==&lt;br /&gt;
[[File:Hijab propaganda billboard.jpg|thumb|Tehranda &amp;quot;hicab təhlükəsizlikdir&amp;quot; yazılmış reklam lövhəsi]]Bukar, hicab üçün ifadə edilmiş üç növ ənənəvi və müasir məqsədi kateqoriyalara ayırır. Birincisi, o, mənəvi xarakterin (həya, utancaqlıq) qurulması vasitəsi və təqvaya gedən bir yol kimi görülürdü, çünki onu taxmağa başlamaq asan bir iş deyil. Təkrarlandıqca, zaman keçdikcə bir qadın onu taxmamaq fikrindən belə narahatlıq duyar. Həqiqətən də əlavə etmək olar ki, keçmiş müsəlman qadınlar adətən ilk dəfə hicabsız evdən çıxmağın müəyyən bir cəsarət tələb etdiyini təsvir edirlər. İkincisi, onun zina (qeyri-qanuni cinsi fəaliyyət) ilə nəticələnə biləcək uyğunsuz istəklərin qarşısını almaq faydası olduğu və qadının cazibədarlığı əri üçün qorunduğu üçün nikah bağını gücləndirdiyi deyilir. Nəhayət, o, cəmiyyətdə nəzarətdən çıxan cinsi meyilləri tənzimləmək və qarşısını almaq üçün sosial məqsəd daşıyan bir vasitə kimi görülür. Bu son kateqoriyadakı arqumentlər dörd tipdədir: 1) kişilərin daimi ehtiraslanmasının qarşısını alır, sosial ləyaqəti və dinc cəmiyyəti qoruyur; 2) kişilərin diqqətinin yayılmasını azaldaraq təhsil və iqtisadi məhsuldarlığı dəstəkləyir; 3) hər bir ictimai məkanı mənəvi cəhətdən təhlükəsiz zonaya çevirərək qadınların cəmiyyətdə daha tam iştirakına imkan verir; və 4) qərbləşmə təsirinə qarşı bir sipər rolunu oynayır.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, pp. 19-23&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bukar, hicab üçün gətirilən bu cür arqumentləri tənqid edən müsəlman simalardan nümunələr verir. Bəzi islahatçılar və mütərəqqi düşüncəli şəxslər hicabı metaforik olaraq nəfsi qorumaq və təvazökar davranış prinsipi kimi şərh ediblər. Digər müsəlman tənqidçilər qeyd ediblər ki, örtünmək istəkləri boğmaq üçün kifayət deyil və müasir kontekstdə hətta &amp;quot;qadağan olunmuş&amp;quot; olana qarşı marağı stimullaşdıra bilər. Başqaları isə icbari örtünməni mənəvi seçim imkanını aradan qaldırdığı üçün tənqid edirlər.&amp;lt;ref&amp;gt;Elizabeth Bucar, &#039;&#039;The Islamic Veil&#039;&#039;, p. 24&amp;lt;/ref&amp;gt; Dünyəvi müşahidəçilər əlavə edə bilərlər ki, hicab lehinə gətirilən arqumentlərin çoxu, nikahdan kənar (və ya keçmişdə köləlik daxilində) cinsi fəaliyyətin qadağan edilməli və bu riskin azaldılmalı olduğu mühafizəkar bir mənəvi nizamı ön şərt olaraq qəbul edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, əgər hicab qadınları cinsi təcavüzdən qorumaq məqsədi daşıyırsa, bu funksiyanı yerinə yetirməkdə tamamilə uğursuzluğa düçar olur. Qadınların mütləq əksəriyyətinin hicab qaydalarına əməl etdiyi İslam ölkələrində, xüsusən də Misir nümunəsində olduğu kimi, qadınların hər növ cinsi azğınlığa məruz qalma dərəcəsinin ən yüksək olduğu müəyyən edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;See [https://timep.org/commentary/analysis/sexual-harassment-laws-in-egypt-does-stricter-mean-more-effective/ Sexual Harassment Laws in Egypt: Does Stricter Mean More Effective?] by Habiba Abdelaal, The Tahrir Institute for Middle East Policy - December 2021&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Manar Ammar - [{{Reference archive|1=http://www.bikyamasr.com/77158/sexual-harassment-and-pedophilia-await-egyptian-girls-outside-schools/|2=2012-09-14}} Sexual harassment awaits Egyptian girls outside schools] - Bikya Masr, September 10, 2012&amp;lt;/ref&amp;gt; Hicaba əməl olunmasının bütün ölkə boyu ciddi şəkildə məcburi tətbiq edildiyi Səudiyyə Ərəbistanında qadınlar dünyada ən yüksək zorlama hallarından biri ilə qarşılaşırlar.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|url= http://womanstats.wordpress.com/2013/01/16/the-high-rape-scale-in-saudi-arabia/|title= The High Rape-Scale in Saudi Arabia|publisher= WomanStats Project (blog)|author= |date= January 16, 2013|archiveurl= http://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwomanstats.wordpress.com%2F2013%2F01%2F16%2Fthe-high-rape-scale-in-saudi-arabia%2F&amp;amp;date=2013-07-13|deadurl=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ömər və hicab ayəsinin (Quran 33:53) nazil olması ==&lt;br /&gt;
Ənəs bin Malikdən rəvayət olunan hədisdə onun hicab ayəsinin nazil olmasına necə şahidlik etdiyi təsvir olunur. Həmçinin bax: {{Muslim||1428a|reference}}{{Quote|{{Bukhari|||4792|darussalam}}|Ənəs bin Malikdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Hicab (əl-Hicab) ayəsini insanlar arasında ən yaxşı mən bilirəm. Allahın Rəsulu (s.a.v) Zeynəb bint Cəhş ilə evləndikdə, Zeynəb onunla evdə idi. Peyğəmbər (s.a.v) yemək hazırlatdı və insanları (yeməyə) dəvət etdi. Onlar (yeməyi bitirdikdən sonra) əyləşib söhbət etməyə başladılar. Peyğəmbər (s.a.v) çölə çıxdı və bir neçə dəfə geri qayıtdı, lakin onlar hələ də oturub söhbət edirdilər. Beləliklə, Allah bu ayəni nazil etdi: &#039;Ey iman gətirənlər! Sizə yeməyə icazə verilməyincə Peyğəmbərin evlərinə girməyin, (həm də gəlib) yeməyin bişməsini gözləməyin... Onlardan (Peyğəmbərin zövcələrindən) bir şey istədikdə, pərdə (hicab) arxasından istəyin.&#039; (33:53). Beləliklə, pərdə çəkildi və insanlar getdilər.&amp;quot;}}Aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi, Ömər tərəfindən Məhəmmədin arvadları ilə bağlı göstərilən təzyiqlər barədə ayənin nazil olmasına gətirib çıxaran bir qədər fərqli rəvayət və ya zəmin məlumat verilir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ömər bin əl-Xəttabın Səvdəni izləməsi ===&lt;br /&gt;
Ən mötəbər hədis toplusu olan Səhih əl-Buxaridə yer alan hədislərə görə, hicab ayəsinin ([https://quran.az/33/53 Quran 33:53]) nazil olmasına gətirib çıxaran hadisələr silsiləsi aşağıdakı kimi olmuşdur: Əvvəlcə Ömər dəfələrlə Məhəmməddən Allahın qadınların örtünməsi ilə bağlı Quran ayələri nazil etməsini istədi. Daha sonra, Məhəmməd tərəfindən belə bir vəhy gəlmədikdə, Ömər bir gecə çölə çıxdı və [[Məhəmmədin evlilikləri|Məhəmmədin arvadlarından]] birini təbii ehtiyacını qarşılamaq üçün bayıra çıxarkən izlədi. Həmin zövcənin Səvdə bint Zəm&#039;a olduğunu müəyyən edərək, onu adı ilə çağırdı və qeyd etdi ki, onu bu çətin vəziyyətdə tanımağı bacarıb. Bundan sonra Səvdə, ehtimal ki, hadisədən utanaraq evə qayıtdı və baş verənləri Məhəmmədə xəbər verdi; nəticədə, nəhayət hicab ilə bağlı ayələr nazil oldu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd edək ki, Səhih əl-Buxari tərcüməçisinin hədislərin sonunda hicabı &amp;quot;gözlər istisna olmaqla, bədənin tam örtülməsi&amp;quot; kimi müəyyən etməyə çalışan şərhi ərəbcə mətndə yoxdur. Bundan əlavə, ərəbcə mətndə bu hədislərdə hicab &amp;quot;ayələri&amp;quot; (cəm halda) deyil, ən çox hicab &amp;quot;ayəsi&amp;quot; (tək halda) qeyd olunur. Bu, Məhəmmədin zövcələrinin ictimai nəzərlərdən gizlədilməsinə aid olan Q. 33:53-ə istinad edir (bu, aşağıdakı növbəti bölmədəki əlaqəli hədislərlə daha aydın görünür).{{quote |{{Bukhari|||146|darussalam}}|Aişədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbərin arvadları gecələr təbii ehtiyaclarını qarşılamaq üçün əl-Mənasiyə (Mədinədəki Baqi qəbiristanlığı yaxınlığında geniş, açıq bir yer) gedərdilər. Ömər Peyğəmbərə: &amp;quot;Qoy arvadların örtünsünlər&amp;quot;,— deyərdi, lakin Allahın Rəsulu bunu etməzdi. Bir gecə Peyğəmbərin arvadı Səvdə bint Zəm&#039;a işa (yatsı) vaxtı çölə çıxdı; o, ucaboylu bir qadın idi. Ömər ona müraciət edərək: &amp;quot;Səni tanıdım, ey Səvdə!&amp;quot;— dedi. O, bunu əl-Hicab ayələrinin (müsəlman qadınların örtünməsi) nazil olmasını çox istədiyi üçün demişdi. Beləliklə, Allah &amp;quot;əl-Hicab&amp;quot; ayələrini (gözlər istisna olmaqla bədənin tam örtülməsini) nazil etdi.}}{{quote |{{Bukhari|||6240|darussalam}}|Aişədən (Peyğəmbərin arvadı) rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ömər bin əl-Xəttab Allahın Rəsuluna: &amp;quot;Qoy arvadların örtünsünlər&amp;quot;,— deyərdi, lakin o, bunu etməzdi. Peyğəmbərin arvadları gecələr təbii ehtiyaclarını qarşılamaq üçün yalnız əl-Mənasiyə çıxardılar. Bir dəfə Zəm&#039;anın qızı Səvdə çölə çıxdı; o, ucaboylu bir qadın idi. Ömər bin əl-Xəttab bir məclisdə olarkən onu gördü və: &amp;quot;Səni tanıdım, ey Səvdə!&amp;quot;— dedi. Ömər bunu örtünmə (qadınların örtünməsi) ilə bağlı bəzi ilahi əmrlərin gəlməsini çox istədiyi üçün demişdi. Beləliklə, Allah örtünmə ayəsini (əl-Hicab; gözlər istisna olmaqla bədənin tam örtülməsini) nazil etdi. (Bax: Hədis № 148, Cild 1)}}{{quote| {{Muslim||2170d|reference}}|Aişə rəvayət edir ki, Allahın Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) arvadları gecənin qaranlığında təbii ehtiyaclarını qarşılamaq üçün (Mədinənin kənarındakı) açıq sahələrə çıxardılar. Ömər bin əl-Xəttab: &amp;quot;Allahın Rəsulu, arvadlarından örtünməsini istə&amp;quot;,— deyərdi, lakin Allahın Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) bunu etməzdi. Bir gecə qaranlıqda Allahın Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) arvadı, Zəm&#039;anın qızı Səvdə çölə çıxdı. O, uca boylu bir qadın idi. Ömər: &amp;quot;Səvdə, səni tanıdıq&amp;quot;,— deyə onu səslədi. (O, bunu örtünməyə dair ayələrin nazil olacağı ümidi ilə etmişdi.) Aişə dedi: &amp;quot;Bundan sonra Uca və Şanlı Allah örtünməyə dair ayələri nazil etdi&amp;quot;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Allah Ömərlə razılaşır ====&lt;br /&gt;
Səvdə ilə bağlı baş vermiş hadisədən və Ömərin Məhəmmədə verdiyi tövsiyələrin vəhydən birbaşa əvvəl gəldiyi bir sıra digər hadisələrdən sonra, Ömər bir çox hallarda Allahın onunla razılaşmaq üçün gəldiyini (vəhy göndərdiyini) bəyan etmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd edək ki, aşağıdakı hədislərin tərcüməsi qeyri-dəqiqdir. Bu hədislərin ərəbcə mətni cəm deyil, tək halda &amp;quot;örtük&amp;quot; (hicab) və tək halda &amp;quot;ayə&amp;quot; sözünə istinad edir; yəni, bu hədisin müxtəlif versiyaları ziyarətçilər ilə Məhəmmədin arvadları arasındakı pərdəyə (əl-hicab) aid olan Quran 33:53 ayəsinin nazil olmasına işarə edir.{{quote | {{Bukhari|||4483|darussalam}}|Ənəsdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ömər dedi: &amp;quot;Üç şeydə Allahla razılaşdım&amp;quot; və ya &amp;quot;Rəbbim üç şeydə mənimlə razılaşdı. Mən dedim: &#039;Ey Allahın Rəsulu! Kaş ki, İbrahimin məqamını namazgah edəydin.&#039; Həmçinin dedim: &#039;Ey Allahın Rəsulu! Sənin yanına yaxşı və pis insanlar gəlir! Kaş ki, möminlərin analarına örtünməyi əmr edəydin.&#039; Beləliklə, əl-Hicab (yəni qadınların örtünməsi) haqqında ilahi ayələr nazil oldu. Öyrəndim ki, Peyğəmbər bəzi arvadlarını məzəmmət edib; mən də onların yanına daxil olub dedim: &#039;Ya (Peyğəmbəri narahat etməyi) dayandırmalısınız, ya da Allah Öz Rəsuluna sizdən daha xeyirli arvadlar verəcək.&#039; Onun arvadlarından birinin yanına gəldikdə, o mənə dedi: &#039;Ey Ömər! Allahın Rəsulunun öz arvadlarına nəsihət edəcək bir şeyi yoxdurmu ki, sən onlara nəsihət etməyə çalışırsan?&#039;&amp;quot; Bunun üzərinə Allah bu ayəni nazil etdi:&lt;br /&gt;
&amp;quot;Əgər o sizi boşasa, ola bilsin ki, Rəbbi ona sizin əvəzinizə sizdən daha yaxşı, müsəlman (Allaha təslim olan) arvadlar versin...&amp;quot; (66:5)}}{{quote |{{Bukhari|||4790|darussalam}}|Ömərdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mən dedim: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu! Sənin yanına yaxşı və pis insanlar daxil olur, ona görə də təklif edirəm ki, möminlərin analarına (yəni arvadlarına) örtünməyi (hicab gözləməyi) əmr edəsən.&amp;quot; Bundan sonra Allah əl-Hicab ayələrini nazil etdi.}}{{quote | {{Muslim||2399|reference}}|İbn Ömər, Ömərin belə dediyini rəvayət edir: &amp;quot;Rəbbim üç məqamda mənimlə (mənim hökmlərimlə) razılaşdı. İbrahimin məqamı, örtünmə (hicab) və Bədr əsirləri məsələsində.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Ömər payı artırır ====&lt;br /&gt;
Ömərin Məhəmmədin arvadlarının örtünməsi ilə bağlı istəyi yerinə yetirildikdən sonra, o, hədəf olaraq geyim tələblərinin qadınların tamamilə tanınmaz hala gəlməsi dərəcəsinə qədər artırılmasını qarşısına məqsəd qoydu. Bu məqsədlə, Səvdə təbii ehtiyacını qarşılamaq üçün bayıra çıxarkən Ömər yenidən onu izlədi; bu dəfə ona bildirdi ki, &amp;quot;kök və iri cüssəli qadın&amp;quot; olduğu üçün yeni vacib edilmiş örtük (hicab) onun kimliyini gizlətməyə kifayət etmir. Yenidən utandırılan Səvdə evə qayıdaraq baş verənlər barədə Məhəmmədə məlumat verdi. Həmin vaxt bir tikə ət yeyən və görünür, bu müdaxilədən narahat olan Məhəmməd dərhal Allahdan vəhy aldı; bu vəhy Səvdəyə Ömərin bu dəfəki tələblərinin qarşılanmayacağını bildirirdi. Müvafiq olaraq, Səvdəyə məlumat verildi ki, Ömərin narahat etməsinə baxmayaraq, onun təbii ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bayıra çıxmasına icazə veriləcək.{{quote |{{Bukhari|||4795|darussalam}}|Aişədən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Səvdə (Peyğəmbərin arvadı) (bütün müsəlman qadınlar üçün) örtünmək (hicab) vacib edildikdən sonra təbii ehtiyacını qarşılamaq üçün çölə çıxdı. O, kök və iri cüssəli bir qadın idi və onu əvvəllər tanıyan hər kəs tanıya bilirdi. Ömər bin əl-Xəttab onu gördü və dedi: &amp;quot;Ey Səvdə! Allaha and olsun ki, sən özünü bizdən gizlədə bilmirsən; ona görə də çölə çıxarkən tanınmamaq üçün bir yol düşün.&amp;quot; Allahın Rəsulu mənim evimdə şam yeməyi yeyərkən və əlində ətli bir sümük varkən Səvdə geri qayıtdı. O, içəri girib dedi: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu! Təbii ehtiyacımı qarşılamaq üçün çölə çıxmışdım, Ömər mənə belə-belə dedi.&amp;quot; O anda Allaha ona (Peyğəmbərə) vəhy göndərdi; vəhy halı bitdikdə sümük hələ də onun əlində idi, onu yerə qoymamışdı. O, (Səvdəyə) belə dedi: &amp;quot;Sizə (qadınlara) ehtiyaclarınız üçün çölə çıxmağa icazə verildi.&amp;quot;}}{{quote | {{Muslim||2170a|reference}}|Aişə rəvayət edir ki, Səvdə (Allah ondan razı olsun) qadınlar üçün örtünmə (hicab) buyurulduqdan sonra belə, təbii ehtiyacını qarşılamaq üçün (çölə) çıxmışdı. O, iri cüssəli, qadınlar arasında boyu ilə seçilən bir xanım idi və onu tanıyan kəsdən özünü gizlədə bilmirdi. Ömər bin əl-Xəttab onu gördü və dedi: &amp;quot;Səvdə, Allaha and olsun ki, sən bizdən gizlənə bilmirsən. Ona görə də çölə çıxanda diqqətli ol.&amp;quot; Aişə dedi: &amp;quot;Səvdə geri döndü. Allahın Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) həmin vaxt mənim evimdə şam yeməyi yeyirdi və əlində bir sümük var idi. Səvdə gəlib dedi: &#039;Ey Allahın Rəsulu, mən çölə çıxdım və Ömər mənə belə-belə dedi&#039;.&amp;quot; Aişə rəvayət edir: &amp;quot;Peyğəmbərə vəhy gəldi və sonra vəhy halı bitdi; sümük hələ də onun əlində idi, onu yerə qoymamışdı və o dedi: &#039;Ehtiyaclarınız üçün çölə çıxmağınıza sizə icazə verildi&#039;.&amp;quot;}}Başqa bir hədisdə Ömərin hicab (pərdə) hökmünü Məhəmmədin evindəki arvadlarından başqa digər qadınlara da necə tətbiq etməyə çalışdığı qeyd olunur (eyni rəvayət {{Bukhari|||6085|darussalam}}-də də yer alır).{{Quote|{{Muslim||2396|reference}}|Səd b. Vəqqas rəvayət edir ki, bir neçə Qureyş qadını Allahın Rəsulu (ﷺ) ilə söhbət edərkən və səslərini onun səsindən yuxarı qaldırarkən, Ömər içəri girmək üçün icazə istədi. Ömər icazə istəyəndə onlar ayağa qalxıb tələsik pərdə arxasına keçdilər. Allahın Rəsulu (ﷺ) gülümsəyərək ona icazə verdi. Bunun üzərinə Ömər dedi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ey Allahın Rəsulu, Allah səni ömür boyu xoşbəxt eləsin.&amp;quot; Allahın Rəsulu (ﷺ) buyurdu: &amp;quot;Yanımda olan bu qadınlara təəccüblənirəm; sənin səsini eşidən kimi dərhal pərdə arxasına keçdilər.&amp;quot; Bunun üzərinə Ömər dedi: &amp;quot;Ey Allahın Rəsulu, səndən qorxmaları onların daha çox haqqıdır.&amp;quot; Sonra Ömər (qadınlara müraciətlə) dedi: &amp;quot;Ey özlərinin düşməni olanlar, məndən qorxursunuz, amma Allahın Rəsulundan (ﷺ) qorxmursunuz?&amp;quot; Onlar dedilər: &amp;quot;Bəli, sən Allahın Rəsulu (ﷺ) ilə müqayisədə sərt və rəhmsizsən.&amp;quot; Bunun üzərinə Allahın Rəsulu (may peace be upon him) buyurdu: &amp;quot;Canım əlində Olana and olsun ki, əgər şeytan yolda səninlə qarşılaşsaydı, mütləq sənin yolundan fərqli bir yola üz tutardı.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ömər azad qadınlar kimi cilbab geyindiyi üçün bir kölə qadını vurdu ===&lt;br /&gt;
Bir rəvayət Ömərin kəskin fikirlərini, həmçinin ümumilikdə mömin qadınların özlərini (digərlərindən) fərqləndirmələri və narahat edilməmələri üçün cilbab geyinmələrinin buyurulduğu [https://quran.az/33/59 Quran 33:59] ayəsinin mövzusu ilə əlaqələndirir.{{Quote|1=[https://archive.org/details/FP152371/04_152374/page/n353/mode/1up?view=theater Musannaf Ibn Abi Shaybah 6382 and 6383] (hər ikisi [https://archive.org/details/WAQ25781WAQ/erwaa6/page/n201/mode/2up?view=theater by al-Albani] və [https://archive.org/details/FP152371/04_152374/page/n353/mode/1up?view=theater by Sa&#039;d al Shathri] tərəfindən səhih kimi dəyərləndirilib)|2=Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ömər örtük (hicab) taxmış bir kölə qadın gördü və onu vurdu. O dedi: &amp;quot;Azad qadınlara bənzəmə.&amp;quot;&amp;lt;BR /&amp;gt;&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
Ənəs ibn Malikdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir kölə qadın Ömər ibn əl-Xəttabın yanına gəldi. Ömər onu mühacirlərdən və ya ansardan bəziləri vasitəsilə tanıyırdı. Qadın onu örtən bir cilbab (üst geyimi) geyinmişdi. Ömər ondan soruşdu: &amp;quot;Sən azad edilmisən?&amp;quot; Qadın: &amp;quot;Xeyr,&amp;quot;— dedi. Ömər dedi: &amp;quot;Bəs bu cilbab nədir? Onu başından aşağı sal. Cilbab yalnız mömin qadınlar arasından olan azad qadınlar üçündür.&amp;quot; Qadın tərəddüd etdi. Buna görə də Ömər qamçı ilə onun üzərinə gəldi və o, örtüyü başından atana qədər başına vurdu.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hicab bir pərdə və ya fiziki maneə kimi ==&lt;br /&gt;
Ərəbcə yenə də hicab adlandırılan digər bir örtünmə növü isə fiziki maneələr vasitəsilə həyata keçiriləndir. Yuxarıda [https://quran.az/33/53?t=4 Quran 33:53] ayəsi ilə bağlı müzakirə edildiyi kimi, bu terminin ilkin mənası da məhz bu idi. İslam hüquq məktəbləri (məzhəblər) fərdi geyim forması olan hicaba əlavə olaraq fiziki maneələrin vacibliyi və istifadəsi barədə fərqli fikirlərdə olsalar da, fiziki maneələrin tətbiqi İslam dünyasının böyük hissəsində istisnadan ziyada bir qayda halını almışdır və hətta Qərbdəki diaspor mühitlərində də tez-tez qarşıya çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kişi və qadınların bir arada olduğu hər yerdə fiziki maneələrin ümumi tətbiqinə əlavə olaraq, daha spesifik bir təcrübə olan &amp;quot;ev hicabı&amp;quot; da mövcuddur. Evə gələn kişi və qadın qonaqların ayrılması ideyası həm Məhəmmədin evindəki bu təcrübəni təsvir edən hədis rəvayətlərindən, həm də Quran 33:53 ayəsindəki buna dair işarədən qaynaqlanır. Hədislərə görə, &amp;quot;ev hicabı&amp;quot; ilə bağlı ayrıca vəhy də müəyyən bir vəziyyətdən ilhamlanaraq nazil olmuşdur. Burada söhbət ondan gedir ki, Məhəmmədin qonaqları var idi və o, qonaqların şam yeməyindən sonra onun arvadları ilə söhbət etmək üçün ləngimələrindən narahat olmuşdu.{{quote |{{Bukhari|||4791|darussalam}}; see also {{Bukhari|||4792|darussalam}}|Ənəs bin Malikdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Allahın Rəsulu Zeynəb bint Cəhş ilə evlənəndə insanları yeməyə dəvət etdi. Onlar yemək yedilər və oturub söhbət etməyə davam etdilər. Sonra Peyğəmbər sanki qalxmağa hazırlaşırmış kimi (onlara işarə etdi), lakin onlar qalxmadılar. O, (onun bu hərəkətinə reaksiya olmadığını) görəndə ayağa qalxdı, oturan üç nəfərdən başqa digərləri də ayağa qalxdılar. Peyğəmbər evinə girmək üçün geri qayıtdı, lakin yenidən uzaqlaşdı. Sonra həmin şəxslər də getdilər, bunun üzərinə mən yola düşüb Peyğəmbərin yanına getdim ki, onların getdiyini ona xəbər verim; o da gəlib evinə girdi. &amp;lt;b&amp;gt;Mən də onunla birlikdə içəri girmək istədim, lakin o, mənimlə özü arasına bir pərdə çəkdi. Sonra Allah bu ayəni nazil etdi: &amp;lt;/b&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;&amp;quot;Ey iman gətirənlər! Peyğəmbərin evlərinə daxil olmayın...&amp;quot; (33:53)&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{quote |{{Bukhari|||4793|darussalam}}; see also {{Bukhari|||4794|darussalam}} &amp;amp; {{Bukhari|||5166|darussalam}}|Ənəsdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbərin Zeynəb bint Cəhş ilə evlənməsi münasibətilə çörək və ətdən ibarət ziyafət verildi. İnsanları (ziyafətə) dəvət etmək üçün mən göndərildim, beləcə insanlar (qrup-qrup) gəlməyə başladılar; onlar yeyib sonra gedirdilər. Başqa bir qrup gəlir, yeyir və gedirdi. Beləliklə, dəvət edəcək heç kəs tapmayana qədər insanları çağırmağa davam etdim. Sonra dedim: &amp;quot;Ey Allahın Peyğəmbəri! Dəvət etməyə heç kimi tapmıram.&amp;quot; O buyurdu: &amp;quot;Qalan yeməyi yığışdırın.&amp;quot; Sonra üç nəfərlik bir qrup evdə qalıb söhbət etməyə başladı. Peyğəmbər çıxıb Aişənin otağına tərəf getdi və dedi: &amp;quot;Allahın salamı və rəhməti üzərinizə olsun, ey ev əhli!&amp;quot; Aişə cavab verdi: &amp;quot;Allahın salamı və rəhməti sənin də üzərinə olsun. Zövcəni necə gördün? Allah sənə bərəkət versin.&amp;quot; Sonra o, digər bütün arvadlarının otaqlarına getdi və onlara Aişəyə dediklərini dedi, onlar da ona Aişənin dediyi kimi cavab verdilər. Sonra Peyğəmbər geri döndü və həmin üç nəfərin hələ də evdə oturub söhbət etdiyini gördü. Peyğəmbər çox utancaq bir insan idi, &amp;lt;b&amp;gt;ona görə də (ikinci dəfə) çölə çıxdı və Aişənin otağına tərəf getdi. İnsanların getdiyini ona xəbər verib-vermədiyimi xatırlamıram. Beləliklə, o geri döndü və qapıdan içəri girən kimi mənimlə özü arasına pərdə çəkdi və bundan sonra Hicab ayəsi nazil oldu.&amp;lt;/b&amp;gt;}}{{quote | {{Bukhari|||6238|darussalam}}|Ənəs bin Malikdən rəvayət olunur:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peyğəmbər Mədinəyə hicrət etdiyi vaxt onun on yaşı var idi. O əlavə etdi: &amp;quot;Mən on il (ömrünün son hissəsində) Allahın Rəsuluna xidmət etdim və Hicab əmrinin (Peyğəmbərə) hansı hadisə üzərinə nazil olduğu barədə insanlardan daha çox məlumatlıyam. Ubey bin Kəb bu barədə məndən soruşardı. Bu, (ilk dəfə) Allahın Rəsulunun Zeynəb bint Cəhş ilə evlənməsi zamanı nazil olmuşdur. Səhər tezdən Peyğəmbər onunla təzə bəy idi və insanları dəvət etdi; onlar yeməklərini yeyib getdilər, lakin onlardan bir qrup Allahın Rəsulunun yanında qaldı və oturuşlarını uzatdılar. Allahın Rəsulu ayağa qalxıb çölə çıxdı, mən də onunla birlikdə Aişənin otağının qapı ağzına qədər getdim. Allahın Rəsulu həmin insanların artıq getdiyini zənn edib geri döndü, mən də onunla bərabər geri döndüm; o, Zeynəbin yanına daxil olanda onların hələ də orada oturduğunu və hələ getmədiklərini gördü. Peyğəmbər yenidən çölə çıxdı, mən də onunla birlikdə Aişənin otağının qapı ağzına qədər getdim, sonra o, həmin insanların artıq getmiş olmalı olduqlarını düşünüb geri döndü, mən də onunla birlikdə döndüm və gördüm ki, həmin adamlar artıq gediblər. &amp;lt;b&amp;gt;Həmin vaxt Hicabla bağlı ilahi ayə nazil oldu və Peyğəmbər mənimlə özü (ailəsi) arasına bir pərdə çəkdi.&amp;lt;/b&amp;gt;&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|[[Hijab|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== Xarici keçidlər ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/04/13/why-dress-codes-cant-stop-sexual-assault/ Nəyə görə geyim qaydaları cinsi təcavüzün qarşısını ala bilmir] - Washington Post (ingiliscə)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=M%C9%99cburi_evlilik&amp;diff=140928</id>
		<title>Məcburi evlilik</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=M%C9%99cburi_evlilik&amp;diff=140928"/>
		<updated>2026-04-06T16:16:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;Məcburi evlilik&#039;&#039;&#039;, fərdin (adətən qadının) öz iradəsi əleyhinə evləndirilməsidir. Fərd adətən ailə üzvləri tərəfindən və ibtidai qadın hüquqları olan ölkələrdə buna məcbur edilir. İslam hüququnda, həddi-büluğ yaşına çatmış qadının öz açıq istəyinə zidd olaraq nikah müqaviləsinə məcbur edilməsi Hənəfi və Hənbəli məzhəbləri tərəfindən qadağan edilmişdi; lakin Maliki və Şafei məzhəblərində, əgər qızı hələ bakirə idisə, atasına bunu etməyə icazə verilirdi. Bakirə olan yetkinlik yaşına çatmamış qızların razılığına (və ya ən azı etirazın olmamasına) dair hədis sübutlarına baxmayaraq, onların hamısı bakirə azyaşlıların ataları tərəfindən məcburi şəkildə nikah müqavilələrinə daxil edilə biləcəyi barədə həmfikir idilər. [[Aişənin yaşı|Məhəmmədin Aişə ilə evliliyi]] və səhabələrinin azyaşlı qızlarını evləndirmələri haqqındakı məlumatlar bəzi fəqihlərin rəylərində rol oynamışdır. Fəqihlər həmçinin [[İslam hüququnda köləlik|qadın kölələrin]] sahibləri tərəfindən razılıqları olmadan evləndirilə biləcəyi barədə də razılığa gəlmişdilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman çoxluqlu ölkələrin çoxu (lakin hamısı deyil) [[İslam hüququnda uşaq evliliyi|uşaq nikahını]] və məcburi nikahı qanunsuz elan etmişdir. Buna baxmayaraq, qanuni müdafiə tədbirlərinə rəğmən, bu cür nikahlar hələ də əhəmiyyətli dərəcədə baş verir (və bəzi qeyri-müsəlman icmalarında da rast gəlinir). Bir çox müsəlman xeyriyyə cəmiyyətləri və kampaniya qrupları müasir məcburi nikah hallarının qarşısını almaq və kömək istəyənlərə yardım etmək üçün çalışırlar.&amp;lt;ref&amp;gt;Məsələn, [https://www.mwnuk.co.uk/Forced_Marriage_7_factsheets.php &amp;quot;Muslim Women&#039;s Network UK&amp;quot;] və [https://preventforcedmarriage.org/forced-marriage-overseas-pakistan/ &amp;quot;Tahirih Justice Center Forced Marriage Initiative&amp;quot;]&amp;lt;/ref&amp;gt; Həmçinin, kimsə məcburi nikah riski ilə üzləşdikdə əlaqə saxlanıla biləcək və saxlanılmalı olan hökumət agentlikləri də mövcuddur. Bəzi xeyriyyə təşkilatları məcburi nikah üçün xaricə aparıldıqlarını çox gec anlayanlara paltarlarının altında qaşıq gizlətməyi tövsiyə edir; beləliklə, hava limanının metal detektorundan keçərkən vəziyyəti təhlükəsizlik komandasına təkbətək izah etmək imkanı yaranır. Əgər şəxs artıq xaricdədirsə, adətən müvafiq milli səfirliklə əlaqə saxlaması məsləhət görülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Uşaq evliliyi ==&lt;br /&gt;
Aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi, Məhəmmədin altı yaşlı Aişə ilə evliliyi, bir uşağın atasının onun açıq razılığı olmadan nişanlana biləcəyinə dair hüquqi qərarlarda əsas gətirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Bukhari|||5081|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Muwatta|28|2|7}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə), ata və ərin onun buna hazır olduğuna inandıqları zaman baş verir. Məhəmmədin doqquz yaşında olarkən&amp;lt;ref&amp;gt;{{Bukhari|||5133|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Aişə ilə cinsi əlaqə barədə rəvayət də bəzi fəqihlərin rəylərində yer almışdır. Bir sıra Quran ayələri həm Quran təfsirində, həm də həddi-büluğ yaşına çatmamış qızlarla evlilik haqqında hüquqi müzakirələrdə mühüm rol oynamışdır; bunlar arasında ən diqqətçəkəni [https://quran.az/65/4 Talaq surəsi 4-cü] ayə olsa da, [https://quran.az/4/3 Nisa surəsi 3] və [https://quran.az/4/6 6-cı ayələr], həmçinin [https://quran.az/24/32 Nur surəsi 32-ci] ayə də bura daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Məlum bir səhih hədisə görə, ata və ya qəyyum bakirə qızını evliliyə təqdim etməzdən əvvəl onun razılığını almalıdır. Bununla belə, həmin hədisə əsasən, əgər ondan soruşulduqda susursa və heç bir açıq razılıq bildirmirsə, bu, evliliyə razılıq sayılır.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Bukhari|||5137|darussalam}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi, əgər qız həm bakirə, həm də azyaşlı idisə, İslam fəqihləri yenə də atanın onun razılığı olmadan evlilik müqaviləsini məcburi şəkildə bağlaya biləcəyi barədə həmfikir idilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hətta rəyi soruşulsa belə, bir qız hələ çox gənc bir uşaq ikən, olduqca məhdud təcrübəsi ilə və tamamilə valideynlərindən asılı vəziyyətdə evlilik haqqında həyatını dəyişdirəcək bir qərar verməli olur. Uşaq evlilikləri dünyanın hər yerində, xüsusən də Şəriətin müvafiq hissəsinin tətbiq edildiyi müsəlman ölkələrində baş verir. [http://www.un.org/youthenvoy/2016/03/new-un-initiative-aims-to-protect-millions-of-girls-from-child-marriage BMT] uşaq evliliyini insan hüquqlarının pozulması hesab edir və 2030-cu ilə qədər onu tamamilə aradan qaldırmağı hədəfləyir. Qız uşağı, onun sağlamlığını və gələcəyini böyük təhlükə altına atan arvad zorakılığına və uşaq yaşda hamiləliyə qarşı müdafiəsiz qalır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İslam hüququ ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Azyaşlıların və bakirələrin məcburi evliliyi ===&lt;br /&gt;
Bu mövzu ilə bağlı akademik müəlliflər tərəfindən yazılmış iki kitab xüsusilə diqqətəlayiqdir: Professor Keçia Alinin &amp;quot;İslamda Köləlik və Evlilik&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, Massachussets: Harvard University Press, 2010&amp;lt;/ref&amp;gt; və Professor Kerolayn Baun &amp;quot;Erkən İslam Hüququnda Azyaşlıların Evliliyi&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, Leiden: Brill, 2017&amp;lt;/ref&amp;gt; kitabları. Bu məsələlərlə bağlı müxtəlif tanınmış təfsir və fəqih mətnlərindən tərcümə edilmiş geniş sitatlar toplusu onlayn şəkildə də mövcuddur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://theislamissue.wordpress.com/2021/09/19/q65-4-the-verse-of-child-marriage/ Q65.4: The verse of child marriage]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Keçia Ali məcburi evlilik (compulsion) ilə bağlı fəqihlərin həmfikir olduqları və fikir ayrılığına düşdükləri sahələrə dair aşağıdakı ümumi mənzərəni təqdim edir (daha ətraflı məlumat aşağıda verilir):{{Quote|Keçia Ali, &amp;quot;Erkən İslamda Evlilik və Köləlik&amp;quot;, səh. 32|Azad qadınlar üçün həm bakirəlik, həm də həddi-büluğ yaşı (yetkinlik) əhəmiyyət kəsb edirdi. Atalar həm bakirə, həm də azyaşlı olan qızlarını evliliyə məcbur edə bilərdilər. Digər tərəfdən, nə bakirə, nə də azyaşlı olmayanlar məcbur edilə bilməzdi; onlar təklif olunan hər hansı bir evlilik üçün şifahi razılıq verməli idilər. Aralıq kateqoriyalar isə — yəni ya bakirə olan, ya da azyaşlı olan, lakin hər ikisi eyni anda olmayan qızlar — ixtilaf mövzusu idi.}}Kerolayn Bau da bənzər şəkildə izah edir ki, müxtəlif fəqih məktəblərinə görə, evlilik üçün razılığın tələb olunub-olunmadığı bəzi hallar mövcud idi: həddi-büluğ yaşına çatmış bakirə (əl-bikr əl-baliğə) və həddi-büluğ yaşına çatmamış qeyri-bakirə (ət-seyyib əs-sağirə). Bau, bu kimi ixtilafları nəzərə alaraq, bu mövzu ilə bağlı sonrakı konsensus (icma) bəyanatlarını sual altına qoyur; buna baxmayaraq, Keçia Ali kimi o da bildirir ki, əgər qız həddi-büluğ yaşına çatmamış bakirə (əl-bikr əs-sağirə) idisə, atanın onu evliliyə verməsi üçün razılığın tələb olunmadığı barədə həmfikir idilər.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 21, 56&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aralıq ssenarilər üzrə fikir ayrılığı, fəqihin məcburiyyətin hüquqi əsasının yetkinlik yaşına (həddi-büluğ) çatmamış olmaqdan, yoxsa (yaş və inkişafdan asılı olmayaraq) bakirəlikdən qaynaqlandığına inanmasından asılı idi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Rüşd (v. 1198; Avropada Averroes kimi tanınır) özünün (ingilis dilinə tərcüməsi də mövcud olan) &amp;quot;Bidayətül-Müctəhid&amp;quot; (Mütəfəkkir fəqihin başlanğıc kitabı) əsərində yetkinlik (büluğ) yaşına çatmış və ya hələ azyaşlı olan, həmçinin bakirə və ya qeyri-bakirə olan qızların evlilikdə razılıq hüququ ilə bağlı fəqih məktəbləri arasındakı həmfikir olunan və fərqlənən məqamların ətraflı təsvirini yazmışdır. O bildirir:{{Quote|1=[https://archive.org/details/BidayatAl-mujtahidTheDistinguishedJuristsPrimerVol2/page/n7/mode/2up &amp;quot;Mütəfəkkir fəqihin başlanğıc kitabı: II Cild&amp;quot; [İbn Rüşd (tərc. İmran Əhsan Xan Nyazi), səh. 5]|2=Onlar, daha əvvəl işarə etdiyimiz bəzi tək-tük ixtilaf halları istisna olmaqla, atanın həddi-büluğ yaşına çatmamış (non-bāligh) bakirəni məcbur edə biləcəyi, lakin həddi-büluğ yaşına çatmış (bāligh) boşanmış bir qadını məcbur edə bilməyəcəyi barədə icmaya (həmfikirliyə) gəlmişdilər.}}Professor Keçia Aliyə görə, İslam fəqihləri Quranın &amp;quot;büluğ&amp;quot; (yetkinlik) anlayışının adətən cinsi yetkinliklə — normalda qız üçün ilk aybaşı, oğlan üçün isə ilk pollyusiya (gecə boşalması) ilə formalaşdığını hesab edirdilər; bununla belə, digər fiziki yetkinlik əlamətləri də nəzərə alına bilərdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &#039;&#039;Marriage and Slavery in Early Islam&#039;&#039;, p. 32&amp;lt;/ref&amp;gt; Büluğdan bəhs edən Quran ayələri evlilik məcburiyyəti ilə bağlı fəqih müzakirələrində nəzərə alınmışdır və aşağıdakı hədis ətrafında da geniş müzakirələr aparılmışdır:{{Quote|{{Muslim||1421b|reference}}|İbn Abbasdan (Allah onlardan razı olsun) rəvayət edildiyinə görə, Allahın Rəsulu (ﷺ) belə buyurmuşdur:&lt;br /&gt;
Əvvəllər evli olmuş qadın (Səyyib / Thayyib) öz şəxsi barəsində qəyyumundan daha çox haqq sahibidir. Bakirə ilə də məsləhətləşilməlidir və onun susması razılığı deməkdir.}}Görünən odur ki, bu qayda, atanın öz bakirə qızı ilə məsləhətləşmədən və onun razılığını (yaxud ən azı susmasını) almadan onu evliliyə məcbur etməsini istisna edir (hərçənd yuxarıda qeyd olunan səbəblərdən bu qaydanın sui-istifadəyə açıq olduğu aydındır). Bununla belə, Keçia Ali izah edir ki, fəqihlər buna baxmayaraq, &amp;quot;bir atanın öz bakirə qızı üzərindəki məcbur etmə səlahiyyətinin, qız azyaşlı olduğu müddətcə şübhə doğurmadığı&amp;quot; barədə həmfikir idilər. Sünni fiqhinin dörd əsas məzhəbindən ikisinin baniləri — Malik və Şafei — yuxarıdakı hədisin aşkar nəticələrindən yan keçmək üçün fərqli strategiyalardan istifadə etmişdilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Malikin&#039;&#039;&#039; hüquqi metodologiyası Mədinə əhalisinin adət-ənənəsini bu hədisdən daha nüfuzlu hesab edirdi. Ali qeyd edir ki, &amp;quot;Malik üçün ya bakirəlik, ya da azyaşlı olmaq məcburiyyətə icazə verirdi, buna görə də azyaşlı olmayan (həddi-büluğ yaşına çatmış) bakirə məcbur edilə bilərdi. Əvvəlki evlilik, əgər cinsi əlaqə baş verməyibsə, atanın məcbur etmə səlahiyyətini ortadan qaldırmırdı&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, pp. 33&amp;lt;/ref&amp;gt; {{Muwatta|28||6}} və {{Muwatta|28||7}}, Malikin &amp;quot;Muvatta&amp;quot; əsərində bu mövzu ilə bağlı olan hədis nümunələridir. Malikin rəylərini də qeyd edən &amp;quot;Mudəvvənə&amp;quot; əsəri, məsləhətləşmə haqqındakı hədisi &amp;quot;vəli&amp;quot; (qəyyum) sözünün oradakı atanı istisna etdiyini iddia edərək, bunun yalnız atasız bakirəyə aid olduğu izahı ilə təqdim edir.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, pp. 35&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Əbi Zeydin (v. 996) &amp;quot;Risalə&amp;quot; əsəri Maliki fiqhinin (hüququnun) klassik dərsliklərindən biridir. Orada aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|[https://bewley.virtualave.net/Rismarr.html Risalah 32.2a, translated by Aisha Bewley]|Ata, həddi-büluğ yaşını keçmiş olsa belə, bakirə qızının evliliyini onun icazəsi olmadan təşkil edə bilər. Onunla məsləhətləşib-məsləhətləşməmək atanın öz ixtiyarındadır.}}&#039;&#039;&#039;Şafei&#039;&#039;&#039; yuxarıda sitat gətirilən hədisi elə şərh etmişdir ki, ata hələ də bakirə qızını evlilik müqaviləsinə məcbur edə bilərdi. Baun izahına görə, Şafei bunu hədisin qəyyum qismindəki atalara aid olduğunu iddia edərək əsaslandırırdı; onun fikrincə, bakirə ilə məsləhətləşmək istəyə bağlı olmalıdır, əks halda bakirə ilə qeyri-bakirənin razılıq hüququ arasında heç bir fərq qalmazdı. O, daha sonra arqument gətirirdi ki, hədisdə qeyd olunan məsləhətləşmə qız üçün psixoloji fayda daşıyır və xoş rəftardır, lakin hər bir halda heç bir səlahiyyəti olmadığı üçün qız atasına tabe olmaq məcburiyyətindədir. Evlilik müqaviləsi bağlanarkən bakirə qız və həddi-büluğ yaşına çatmamış oğlan atanın səlahiyyəti qarşısında bərabərdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 124-126&amp;lt;/ref&amp;gt; Keçia Ali də bənzər şəkildə bildirir ki, Şafei üçün hədisdəki məsləhətləşmə yalnız bir tövsiyə idi və əgər ata həddi-büluğ yaşına çatmış (baliğ) bakirə qızı üçün evlilik müqaviləsi bağlayarsa, qız etiraz etsə belə, bu müqavilə ləğv edilmir. Daha nadir hallara — yəni azyaşlı qeyri-bakirələrə gəlincə, Ali qeyd edir ki, Şafeiyə görə, belə qızların yetkinlik yaşına çatana qədər yenidən ərə verilməsi qəti qadağan idi; çünki qeyri-bakirə öz razılığı olmadan ərə verilə bilməzdi, azyaşlı isə hüquqi cəhətdən keçərli razılıq verə bilməzdi. Həm Malik, həm də Şafei üçün atanın bakirə qızını evlənməyə məcbur etmə səlahiyyəti hətta yetkinlik yaşından sonra da davam edirdi. O qeyd edir ki, Şafei üçün &amp;quot;qadın bakirə qaldığı müddətcə azyaşlı ilə baliğ (yetkin) qadın arasında real fərq yox idi&amp;quot;, hərçənd o, yetkinlik yaşına çatmış qızlarla məsləhətləşməyi tövsiyə edirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, pp. 35 - 36&amp;lt;/ref&amp;gt; Bau da eyni şəkildə bildirir ki, Maliki və Şafei fəqihləri, bakirə qaldığı təqdirdə bir qadının atanın qəyyumluğundan azad olmaq üçün lazım olan yetkinliyə heç vaxt çata bilməyəcəyinə inanırdılar.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh, &#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, p. 56&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şafei fiqhinin məşhur əsəri, əl-Misrinin (v. 1367) &amp;quot;Umdət əs-Salik&amp;quot; (Səyyahın dayağı) kitabında aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|&amp;quot;Umdət əs-Salik&amp;quot; (Səyyahın dayağı) m3.13, Nuh Ha Mim Keller tərəfindən tərcümə edilmişdir.|m3.13 Qəyyumlar iki növə bölünürlər: öz himayəsindəki qadınları kiminləsə evlənməyə məcbur edə bilənlər və buna ixtiyarı olmayanlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(1) Öz himayəsində olan kəsi evlənməyə məcbur edə bilən yeganə qəyyumlar bakirə gəlinin atası və ya atasının atasıdır (babası). Burada &amp;quot;məcbur etmək&amp;quot; dedikdə, qızın razılığı olmadan onu münasib bir namizədlə (tərif: m4) evləndirmək nəzərdə tutulur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(2) Məcbur etmək ixtiyarı olmayanlar, qadın bunu qəbul edib icazə vermədiyi müddətcə onu kiminləsə evləndirmək hüququna malik deyillər.}}Keçia Ali dörd böyük fəqihdən digəri barədə deyir: &amp;quot;&#039;&#039;&#039;Əbu Hənifə&#039;&#039;&#039; həm bakirə, həm də qeyri-bakirə olan bütün qadınlar üçün yetkinlik yaşında (majority) məcburiyyəti rədd edir&amp;quot;. Onun azyaşlı qeyri-bakirələr barəsindəki hökmünə dair heç bir qeyd yoxdur, lakin sonrakı Hənəfi mətnləri yetkinliyin həlledici olduğunu açıq şəkildə bildirir: &amp;quot;Həddi-büluğ yaşına çatmış (bāligh) bir qadın, qeyri-bakirə olsa belə, məcbur edilə bilməzdi; lakin azyaşlı bir qız, hətta dul (thayyib) olsa belə, məcbur edilə bilərdi&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, pp. 33&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bürhanəddin əl-Mərginaninin (v. 1197) &amp;quot;əl-Hidayə&amp;quot; əsəri Hənəfi fiqhinin (hüququnun) ən nüfuzlu toplularından biri idi. Orada aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|[https://archive.org/details/Hedaya_201703/page/n285/mode/2up &#039;&#039;Al-Hidayah&#039;&#039; Vol 1 p. 492, translated by Imran Ahsan Khan Nyazee]|&amp;quot;Həddi-büluğ yaşına çatmış (major) bakirəni evlənməyə məcbur etmək vəliyə (qəyyuma) icazə verilmir. Əş-Şafei (Allah ona rəhmət eləsin) buna etiraz edir. [...] Biz hesab edirik ki, o, qanunvericinin (Allahın) xitabı ilə birbaşa müraciət olunan azad bir qadındır, buna görə də heç kimin onu məcbur etmək üçün onun üzərində səlahiyyəti yoxdur. Azyaşlı üzərindəki səlahiyyət isə düşüncə yetkinliyinin olmamasından qaynaqlanır.&amp;quot;}}Aliyə görə, &#039;&#039;&#039;İbn Hənbəl&#039;&#039;&#039; hesab edirdi ki, doqquz və ya daha yuxarı yaşda evləndirilən qızla mütləq məsləhətləşilməlidir.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, p. 208, footnote 21&amp;lt;/ref&amp;gt; Bau, onun bu məsələdəki mirasını birmənalı olmayan (ziddiyyətli) kimi xarakterizə edir. Mövzu ilə bağlı bir qeyddə o, bakirə ilə məsləhətləşməyin zəruri olduğunu bildirmişdir; hərçənd, &amp;quot;onun rəylərinin digər bir versiyasında ondan bir kişinin öz bakirə qızını onunla məsləhətləşmədən evləndirə bilib-bilməyəcəyi soruşulduqda, bunun mümkün olduğunu, lakin qızla məsləhətləşilməsinə üstünlük verdiyini etiraf etmişdir&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, p. 9&amp;lt;/ref&amp;gt; Bau həmçinin qeyd edir ki, İbn Hənbəl doqquz yaşından yuxarı qızlarla məsləhətləşməyin vacibliyini vurğulamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;Kerolin Bau, &#039;&#039;Erkən İslam Hüququnda Azyaşlıların Nikahı&#039;&#039; (Minor Marriage in Early Islamic Law), səh. 139, haşiyə 65.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Əhməd ibn Hənbəlin doqquz yaşlı qızın mütləq icazə verməli olduğu və yetim qızların doqquz yaşına çatmamış qətiyyən evləndirilə bilməyəcəyi barədə təkidini müşahidə edin — bu hədd, şübhəsiz ki, Ayişənin rəvayətində təqdim olunan yaşlardan götürülmüş bir göstəricidir. (Nikah Fəsilləri, 63–64). Əhməd daha sonra iddia edir ki, ərlər doqquz yaşından kiçik (yetim) arvadları ilə cinsi əlaqədə olmamalıdırlar.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Birinci iki məsələ ilə bağlı Bau (səh. 174, haşiyə 38) İbn Hənbəldən belə sitat gətirir:&amp;lt;blockquote&amp;gt;&amp;quot;Abdullah ibn Hənbəlin rəvayət etdiyi &#039;Nikah və Talaq Fəsilləri&#039;ndən olan əsl sitat belədir: &#039;Əgər onun atası sağdırsa və qız doqquz yaşından kiçikdirsə, atasının onu evləndirməsi keçərlidir və qızın seçim haqqı yoxdur. Lakin doqquz yaşına çatdıqdan sonra, nə atası, nə də başqa biri onun icazəsi olmadan onu evləndirə bilməz. Atasından başqa birinin evləndirməli olduğu doqquz yaşına çatmamış yetimə gəldikdə isə, mən onun doqquz yaşına çatana qədər evləndirilməsini bəyənmirəm. Doqquz yaşına çatdıqda isə onunla məsləhətləşilməlidir. İcazə verdikdən sonra isə artıq onun seçim haqqı (imtina etmə hüququ) yoxdur&#039;.&amp;quot;&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aşağıdakı hissədə, Əhməd ibn Hənbəlin oğlu tərəfindən sitat gətirilən rəyində ataların yeddi yaşından kiçik qızlarını evliliyə məcbur edə biləcəyi qeyd olunur:{{Quote|&amp;quot;Nikah və Talaq Fəsilləri: İbn Hənbəl və İbn Rahveyhin Cavabları&amp;quot; Fəsil 3 (Abdullah) §18, Susan Spektorski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Texas Universiteti Nəşriyyatı, 1993&amp;lt;ref name=&amp;quot;Spectorsky&amp;quot;&amp;gt;&amp;quot;Nikah və Talaq Fəsilləri&amp;quot; Əhməd ibn Hənbəl və dostu İshaq bin Rahveyhin insanların onlara verdiyi müxtəlif fiqh suallarına verdiyi &amp;quot;cavabların&amp;quot; məcmusudur. Kitab əslində üç fərqli məcmunun bir yerdə toplanmasıdır: birincisi məşhur hədis alimi Əbu Davuddan, ikincisi Əhmədin oğlu Abdullahdan, sonuncusu isə Əhmədin tələbələrindən biri olan əl-Kövsəcdəndir. Bu üç fərqli məcmu Nyu-York Şəhər Universitetinin Kuins Kollecinin təqaüddə olan professoru Susan A. Spektorski tərəfindən toplanmış və tərcümə edilmişdir.&amp;lt;/ref&amp;gt;|O dedi: &amp;quot;Onun vəlisi (qəyyum) qızla məsləhətləşməlidir. Sonra əgər qız icazə verərsə, vəli onu evləndirə bilər.&amp;quot; Mən dedim: &amp;quot;Bəs əgər icazə verməsə?&amp;quot; O dedi: &amp;quot;Əgər atası [onun vəlisi] olarsa və qız hələ yeddi yaşına çatmayıbsa, bu halda atasının onu evləndirməsi keçərlidir və qızın seçim haqqı yoxdur. Lakin əgər qız doqquz yaşına çatıbsa, nə atası, nə də başqa bir kəs onun icazəsi olmadan onu evləndirməməlidir.&amp;quot;}}Keçia Ali daha sonra qeyd edir ki, Məhəmməd peyğəmbər və səhabələrinin nümunəsi fəqihlərin müzakirələrində mühüm yer tuturdu: &amp;quot;Hər nə qədər &amp;quot;əl-Muvatta&amp;quot; və &amp;quot;əl-Mudəvvanə&amp;quot;də səhabələrin və Peyğəmbərin öz qızlarını evləndirmələri haqqında rəvayətlər təqdim olunsa da, &amp;quot;əl-Umm&amp;quot; əsəri daha çox Peyğəmbərin Ayişə ilə evliliyinə diqqət yetirmişdir&amp;quot;. Sonuncu mətnə (əl-Umm) toxunaraq o qeyd edir: &amp;quot;Şafeinin fikrincə, zifaf baş verən zaman o (Ayişə), hələ də azyaşlı idi. Məhəmməd və Ayişənin birliyinin bağlayıcı xarakteri, ataların öz azyaşlı bakirə qızları üçün bağlayıcı nikah müqavilələri bağlamaq səlahiyyətini təsdiqləyir: &#039;Əbu Bəkr Ayişə altı yaşında bir qız ikən onu Peyğəmbərlə (Allahın ona salavatı və salamı olsun) evləndirməsi və [Peyğəmbərin] o, doqquz yaşında bir qız ikən onunla cinsi əlaqədə olması göstərir ki, atanın bakirə üzərindəki haqqı, qızın öz üzərindəki haqqından daha üstündür&#039;&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali, &amp;quot;Marriage and Slavery in Early Islam&amp;quot;, p. 35&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yuxarıda sitat gətirilən hədislərlə yanaşı, nikah qanunlarında islahatların tərəfdarı olan müsəlmanlar aşağıdakı hədisləri xüsusi olaraq vurğulayırlar:{{Quote|{{Abu Dawud||2096|darussalam}}|Abdullah ibn Abbasdan rəvayət edilir:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir bakirə qız Peyğəmbərin (s.a.s) yanına gələrək atasının onu öz iradəsinə zidd olaraq evləndirdiyini bildirdi; bunun üzərinə Peyğəmbər (s.a.s) ona seçim etmək ixtiyarı verdi.}}{{Quote|{{Ibn Majah||3|9|1873}}|Əbdürrəhman bin Yezid əl-Ənsari və Mücəmmə bin Yezid əl-Ənsari belə rəvayət etmişlər:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Onların arasından Xidəm adlı bir kişi qızını evləndirdi, lakin qız atasının təşkil etdiyi bu evliliyi bəyənmədi. O, Allahın Rəsulunun (s.a.s) yanına gedib bu barədə ona danışdı və Peyğəmbər atasının kəsdiyi nikahı ləğv etdi. Bundan sonra həmin qadın Əbu Lübabə bin Əbdül-Münzir ilə evləndi.}}Bau bu və buna bənzər rəvayətləri müzakirə edir. Fəqihlər iddia edirdilər ki, Xidəmin qızı bakirə deyil, əvvəllər evli olub (dul qalıb) və Məhəmməd peyğəmbərin onun xahişini qəbul etməsinin səbəbi də budur. Lakin Bau fəqihlərin qızın vəziyyəti ilə bağlı bu fərziyyəsinin şübhəli olduğunu müdafiə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;Carolyn Baugh,&#039;&#039;Minor Marriage in Early Islamic Law&#039;&#039;, pp. 65-66, 84-85&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hənəfi və Hənbəli hüququnda nikahın ləğvi üçün yetkinlik seçimi ===&lt;br /&gt;
Klassik İslam hüququnun bütün məzhəblərində ataya, həddi-büluğ yaşına çatmamış bakirə övladı üçün onun razılığı olmadan nikah müqaviləsi bağlamağa icazə verilirdi. Hənəfi hüququnda və bəzi Hənbəlilər arasında,&amp;lt;ref&amp;gt;Kecia Ali (2022), Marriage in Classical Islamic Jurisprudence: A survey of Doctrines&amp;quot; in (eds.) A. Quraishi and F. E. Vogel, &#039;&#039;The Islamic Marriage Contract: Case Studies in Islamic Family Law&#039;&#039;, Harvard University Press, page 18&amp;lt;/ref&amp;gt; uşaq yetkinlik yaşına çatdıqda nikahdan imtina etmək üçün &amp;quot;yetkinlik seçimi&amp;quot; (&#039;&#039;xiyaru&#039;l-büluğ&#039;&#039;) hüququndan istifadə edə bilərdi; lakin bu, yalnız nikah müqaviləsi səhlənkar, fırıldaqçı şəkildə və ya ata (Hənəfilərə görə həm də baba) olmayan biri tərəfindən bağlandığı halda mümkün idi. Yetkinlik yaşına çatmış və müqavilə barədə məlumatlandırıldıqdan sonra ağlabatan müddət ərzində heç bir tədbir görməyən və ya susan bakirə qız üçün bu seçim hüququ itirilmiş sayılırdı. Oğlan uşağı isə eyni şəraitdə nikahı aktiv şəkildə təsdiqləyənə qədər öz seçim hüququnu saxlayırdı.&amp;lt;ref&amp;gt;Esposito, John L. (2001) &amp;quot;Women in Muslim Family Law (2nd Edition)&amp;quot;, New York: Syracuse University Press, pp.16-17&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Ali, S. M. (2004) &amp;quot;The Position of Women in Islam: A Progressive View&amp;quot;, New York: State University of New York Press, pp.40-41&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hənəfi fiqhinin (hüququnun) məşhur dərsliyi olan &amp;quot;Muxtasər əl-Qüduri&amp;quot;, Əbu Hənifə tərəfindən əsası qoyulmuş məzhəbin mövqeyini belə müəyyən edir:{{Quote|&#039;&#039;Mukhtasar Al Quduri&#039;&#039; Chapter 32 (Nikah), p. 329 translated by Tahir Mahmood Kiani|Əgər ata və ya baba onları evləndirərsə, onlar yetkinlik yaşına çatdıqdan sonra heç bir seçim haqqına malik deyillər; lakin ata və ya babadan başqa biri onları evləndirərsə, o zaman hər ikisinin (oğlan və ya qızın) seçim haqqı vardır:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əgər istəsə, nikahda qala bilər, və ya&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Əgər istəsə, [onu] rədd edə bilər.}}Hənəfi hüququna dair digər bir kitab olan &amp;quot;əl-Hidayə&amp;quot; bunu daha ətraflı şəkildə belə təsvir edir:{{Quote|[https://archive.org/details/Hedaya_201703/page/n287/mode/2up Al-Hidayah Vol 1 p. 496, translated by Imran Ahsan Khan Nyazee]|O dedi: &amp;quot;Əgər onlar ata və ya baba tərəfindən evləndirilərlərsə – yəni azyaşlı oğlan və azyaşlı qız – həddi-büluğa çatdıqdan sonra onların seçim haqqı yoxdur. Bunun səbəbi odur ki, bu iki (qohum) kamil rəyə və bol şəfqətə malikdirlər; buna görə də, müqavilə onlar tərəfindən bağlandığı təqdirdə bağlayıcı xarakter daşıyacaqdır. Bu, sanki onlar həddi-büluğa çatdıqdan sonra öz razılıqları ilə bağlanmış bir müqavilə kimidir.&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
Əgər onlar ata və ya babadan başqa biri tərəfindən evləndirilərlərsə, bu halda onların hər birinin həddi-büluğa çatdıqda seçim haqqı olacaqdır.&amp;quot;}}Hənbəli məzhəbinin qurucusu Əhməd ibn Hənbəl də, oğlunun rəvayətinə görə, eyni fikirdə idi:{{Quote|&amp;quot;Nikah və Talaq Fəsilləri: İbn Hənbəl və İbn Rahveyhin Cavabları&amp;quot; Fəsil 3 (Abdullah) §18, Susan Spektorski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Texas Universiteti Nəşriyyatı, 1993&amp;lt;ref name=&amp;quot;Spectorsky&amp;quot; /&amp;gt;|Mən atamdan azyaşlı qızını evləndirən kişi barədə soruşdum: &amp;quot;Qız yetkinlik yaşına çatdıqda [nikahdan imtina etmək] seçimini edə bilərmi?&amp;quot; O dedi: &amp;quot;Əgər atası onu evləndiribsə, o, bu seçim hüququndan istifadə edə bilməz. Əgər belə bir imkanı olsaydı, Ayişə Peyğəmbərə nisbətdə bu hüquqa sahib olardı; çünki Peyğəmbər onunla altı və ya yeddi yaşında evlənmiş, doqquz yaşında onunla zifafa girmiş və (Peyğəmbər) vəfat edəndə Ayişənin on səkkiz yaşı var idi.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Nikahdaxili zorlama ===&lt;br /&gt;
{{Main|İslam hüququnda zorlanma}}Nikahdaxili zorlama problemi xüsusilə məcburi nikah hallarında daha çox rast gəlinən bir haldır. Səhih hədisə və həmçinin İslam hüququna görə, heyz, oruc və ya ağır xəstəlik halları istisna olmaqla, qadın əri istədiyi hər an onunla cinsi əlaqədə olmağa borcludur.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Muslim||1436d|reference}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Mishkat al-Masabih Book I, Section &#039;Duties of husband and wife&#039;, Hadith No. 61&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Al Tirmidhi Hadith No. 1160 &amp;amp; Ibn Ma’jah Hadith No. 4165&amp;lt;/ref&amp;gt; Məsələn, İranda qadının hər an ərinin cinsi istəklərinə hazır olması öhdəliyini təsvir etmək üçün təmkin sözündən istifadə olunur.&amp;lt;ref&amp;gt;Ilkkaracan, Pinar. (2008). [http://books.google.com/books?id=pnGwP9-FhxYC&amp;amp;printsec=frontcover&amp;amp;source=gbs_navlinks_s#v=onepage&amp;amp;q=&amp;amp;f=false &#039;&#039;Deconstructing Sexuality in the Middle East&#039;&#039;]. (p. 129). Burlington, VT: Ashgate Publishing Company.&amp;lt;/ref&amp;gt; İslamda qadını əri tərəfindən zorlanmaqdan qoruyan konkret bir qanun yoxdur. Əslində, zövcə kişinin &amp;quot;tarlası&amp;quot; (əkin yeri) hesab olunur və kişiyə ona istədiyi şəkildə və istədiyi zaman yaxınlaşmağa icazə verilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quran.az/2/223 Quran 2:223] (Əl-Bəqərə)&amp;lt;/ref&amp;gt; Əgər qadın pis rəftara məruz qaldığını hiss edərsə, İslam məhkəməsində boşanmaq üçün müraciət etməli və bu pis rəftarı sübut etməlidir. Əgər əri onu boşayarsa, lakin icbari iddə müddəti bitməmiş fikrini dəyişərsə, qadının evli qalmaq istəyib-istəməməsindən asılı olmayaraq, əri arvadını geri qaytara bilər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quran.az/2/228?t=4 Quran 2:228] (Əl-Bəqərə)&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.islamqa.com/en/ref/75027/permission%20second%20wife The wife’s consent is not a condition of taking her back after divorce] - Islam Q&amp;amp;A, Fatwa No. 75027&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Kölələr və əsirlər ==&lt;br /&gt;
{{Main|İslam hüququnda köləlik}}Son onilliklərdə alimlər arasında quldarlığın artıq icazəli olmadığına dair az-çox konsensus yaranmışdır və hazırda bütün müsəlman çoxluqlu ölkələrdə bu, qanunsuzdur. Tarixən isə, bəzi yerlərdə bu gün də davam etməklə yanaşı, quldarlıq bir çox əsrlər boyu mövcud olmuşdur. Kölələr öz həyatları üzərindəki nəzarəti sahib kimi tanınan şəxslərə itirirlər. İslam, axirətdə ilahi mükafatlar vəd etməklə kölələrin azad edilməsini təşviq etsə də, eyni zamanda müharibə zamanı döyüşçü olmayan düşmən (küffar) tərəfin əsir götürülməsini və kölələşdirilməsini qanuniləşdirərək bu təcrübəni institusionallaşdırır; bu kölələrin uşaqları da (əgər ataları sahibi deyilsə) köləlikdə doğulurlar. Həmçinin, törədilmiş günahların kəffarəsi olaraq qul azad etməyi də bir növ bağışlanma tələbi kimi təbliğ edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quran.az/4/92 Quran 4:92]&amp;lt;/ref&amp;gt; İslamda insanların mal-qara kimi alınıb-satılmasına icazə verilir və bir müsəlmanın bəsləmək, geyindirmək və sığınacaq vermək imkanı olduğu müddətcə sahib ola biləcəyi kölələrin sayına məhdudiyyət qoyulmur. Kölələrin öz şəxsiyyətləri üzərində heç bir haqları yoxdur. Kölə, ağasının icazəsi olmadan evlənə bilməz və yalnız ağası icazə verdiyi təqdirdə özünü (pul ödəyərək) azad edə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Keçia Ali kölələrin nikahı ilə bağlı qeyd edir:{{Quote|Kecia Ali, &#039;&#039;Marriage and Slavery in Islam&#039;&#039; p. 32|Hüquqi mətnlərdə kölə qadının (kənizin) bakirəliyi nikah kontekstində nadir hallarda müzakirə olunurdu; bunun səbəbi ya onun ərə verilmə vaxtına qədər bakirə qalma ehtimalının azlığına dair fərziyyə, ya da bunun onun hüquqi statusu üçün tamamilə əhəmiyyətsiz olması idi: onun öz nikah müqavilələrində heç vaxt söz haqqı olmamışdır.}}Sahibi kölə qadından cinsi məqsədlərlə istifadə edə bilər. Əl-əzl (mühafizə olunan cinsi əlaqə) tətbiq etmək üçün onun icazəsinə ehtiyacı yoxdur və onunla cinsi əlaqədə olduqdan sonra onu başqa bir kişiyə sata və ya (əgər döyüş və ya basqın zamanı əsir götürülübsə) ailəsinə fidyə müqabilində geri qaytara bilər. Əgər onu arvadı olaraq istəyirsə, onunla evlənə bilər və ona mehir (toy payı) ödəmək məcburiyyətində deyil. Onun azad edilməsi onun mehri hesab olunur. Bu, bir kişi kasıb olduğu halda arvad sahibi olmaq istədikdə əlverişli ola bilər. Əsir götürülmüş qadın heç bir xərc tələb etmir və kişi onunla evlənmək üçün heç bir pul ödəməli deyil. Kişi, arvadının (və ya arvadlarının) icazəsi olmadan öz əsirləri və kölələri ilə cinsi əlaqədə ola bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Təbii ki, qadının bu məsələdə heç bir söz haqqı yoxdur. Lakin, başqa cür heç vaxt azadlıq dadmaya biləcəyini nəzərə alsaq, evlənmək yəqin ki, onun maraqlarına daha uyğun olardı. Kölə qadının məcburi şəkildə azad edilməsi yalnız sahibinə övlad verdiyi təqdirdə, sahibinin ölümündən sonra baş verir. Ssenari nə olursa olsun, kölə qadının öz həyatı üzərində mütləq şəkildə heç bir nəzarəti yoxdur. Sahibi istəsə onunla cinsi əlaqədə ola bilər ([[İslam hüququnda zorlanma]] məqaləsinə baxın), onu başqa bir kişiyə sata bilər və ya başqa bir kişi ilə evləndirə bilər. Onun istəkləri əhəmiyyətsiz, razılığı isə lazımsızdır. Sahibinin edə bilməyəcəyi yeganə şey, onu digər kişilərə fahişəliyə cəlb etməklə pul qazanmaqdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quran.az/24/33 Quran 24:33]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Məhəmmədin kölə qızları və əsirləri ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Cüveyriyə ====&lt;br /&gt;
Cüveyriyə Bəni Mustaliq qəbiləsindən olan bir əsir idi. O, müsəlmanlardan birinə verilmişdi və azadlığını satın almaq üçün həmin şəxslə müqavilə bağlamışdı. Daha sonra o, ödəniş məbləği üçün Məhəmməddən kömək istədi. Peyğəmbər, onunla evlənəcəyi təqdirdə (çox gözəl olduğu üçün) azadlıq bədəlini ödəməyi təklif etdi. Beləliklə, o, peyğəmbərlə evləndi və digər əsirlər də Məhəmmədin nikah yolu ilə qohumları olduqları üçün sərbəst buraxıldılar. Cüveyriyə sayəsində Bəni əl-Mustaliq qəbiləsindən yüz ailə azadlığa qovuşdu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səfiyyə ====&lt;br /&gt;
Səfiyyə Xeybərdən olan yəhudi bir əsir və Qureyzə ilə ən-Nadir qəbilələrinin rəhbər xanımı idi. Həyat yoldaşı Kinanənin qəddar ölümündən sonra o, müharibə qəniməti olaraq müsəlmanlardan birinə verilmişdi. Məhəmmədə onun böyük gözəlliyi barədə məlumat verildikdə, o, Səfiyyənin sahibinə onu başqa bir kölə qızla dəyişdirməyi və özünə verməyi tapşırdı. Qısa müddət sonra onunla evləndi və onun azad edilməsini (azadlığa buraxılmasını) onun mehri hesab etdi. Məhəmməd doqquz arvadı arasında ən az vaxtı Safiyya ilə keçirmişdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Mariya ====&lt;br /&gt;
Mariya Misirdən məhəmmədə hədiyyə olaraq göndərilən qibti bir kəniz idi. O, Məhəmmədin oğlu İbrahimi dünyaya gətirdi, lakin uşaq iki yaşına çatmamış vəfat etdi. Onlar heç vaxt evlənməmişdilər, lakin o, öz mülkiyyəti olduğu üçün Məhəmməd onunla cinsi əlaqədə olurdu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Reyhanə ====&lt;br /&gt;
Reyhanə Qureyzə qəbiləsindən olan yəhudi bir əsir idi. Bir mənbəyə görə, Məhəmməd ona köləlik əvəzinə evlilik təklif etmiş, lakin o, bunu rədd edərək yəhudi olaraq qalmışdır. Başqa bir mənbə isə onunla evləndiyini və azad edilməsinin onun mehri olduğunu bildirir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Əlaqəli settler ==&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Muslim||1419a|reference}}|Əbu Hüreyrə (Allah ondan razı olsun) Allah Elçisinin (ﷺ) belə dediyini rəvayət etmişdir:&lt;br /&gt;
Əri olmayan (boşanmış və ya dul) qadınla məsləhətləşmədən o, evləndirilməməlidir; bakirə qızın isə icazəsi alınmadan o, evləndirilməməlidir. Allahın Peyğəmbərindən (ﷺ) soruşdular: &amp;quot;Onun (bakirənin) razılığı necə alınmalıdır?&amp;quot; O (Müqəddəs Peyğəmbər) buyurdu: &amp;quot;Onun susması (sükutu) ilə.&amp;quot;}}{{Quote|{{Muslim||1420|reference}}|Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir:&lt;br /&gt;
Allahın Elçisindən (ﷺ) qəyyumu tərəfindən nikahı bağlanan bakirə qız barədə, onunla məsləhətləşməyin zəruri olub-olmadığını soruşdum. Allahın Elçisi (ﷺ) buyurdu: Bəli, onunla məsləhətləşməlidir. Aişə rəvayət etdi: Mən ona dedim ki, o (bakirə qız) utanır; bu zaman Allahın Elçisi (ﷺ) buyurdu: Onun susması (sükutu) razılığı deməkdir.}}{{Quote|1=Pakistanın dini işlər üzrə dövlət naziri Dr. Amir Liaqat Hüseyn.|2=Hətta zövcənin razılığı olmadan belə, ərin öz arvadı ilə cinsi əlaqədə olmasının qarşısını almaq qeyri-islami bir addımdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\08\26\story_26-8-2006_pg1_7 Xeyr, ərləri dayandırmaq qeyri-islamidir: Aamir] - Daily Times, 26 Avqust 2006&amp;lt;/ref&amp;gt;}}{{Quote|1=Malayziyanın Perak ştatının müftisi Harussani Zəkəriyyə.|2=Ərin öz arvadı ilə yaxınlıq etmək hüququ vardır və arvad buna tabe olmalıdır. Əgər arvad imtina edərsə, bu halda &amp;quot;nüşuz&amp;quot; (itaətsizlik) qaydası tətbiq olunur və ərin ona maliyyə yardımı (nəfəqə) təmin etməsi tələb olunmur.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.aegis.com/news/afp/2004/AF040874.html Malayziyada nikahdaxili zorlama ilə bağlı mübahisələr alovlanıb] - Agence France-Presse, 23 Avqust 2004&amp;lt;/ref&amp;gt;}}{{Quote|1=|2=Hemen hemen bütün ərəb və islam ölkələrində olduğu kimi, Bəhreyn də qadınlara cinsi zorakılıq edən ərlərindən heç bir müdafiə təmin etmir. Məhkəmələr yalnız fiziki xəsarət hallarında boşanma qərarı verir. Fiziki izi olmayanlar üçün cinsi zorakılıq qurbanları özlərini çarəsiz hiss edirlər, çünki dünyanın bu hissəsində nikahdaxili zorlama cəzalandırılmır.&amp;lt;ref&amp;gt;Səud Həməda - [http://www.thewip.net/contributors/2009/06/bahrain_offers_women_no_protec.html Bəhreyn qadınları nikahdaxili zorlamadan müdafiə etmir] - The WIP, 29 İyun 2009&amp;lt;/ref&amp;gt;}}{{Quote|1=İmam Məhəmməd ibn Səud Universitetinin professoru Əbdüləziz əl-Qasım|2=Qadın ərinə qarşı hüquqi müstəvidə hərəkətə keçmək qərarına gəldikdə, cinsi zorakılığın baş verdiyini sübut edən tibbi müayinə tələb olunur. Əgər o, bu sübutu təqdim edə bilməsə, sonradan boşanma tələb edə bilməyəcəkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Najah Alosaimi - [http://www.arabnews.com/?page=1&amp;amp;section=0&amp;amp;article=94779&amp;amp;d=10&amp;amp;m=4&amp;amp;y=2007 Outlaw Marital Abuse, Demand Saudi Women] - Arab News, 10 Aprel 2007&amp;lt;/ref&amp;gt;}}{{Quote|1=|2=Mühafizəkar şiə ruhanisi Məhəmməd Asif Möhsini ilə müsahibədən:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Müəllifi olduğum qanunu həm kişilər, həm də qadınlar üçün doğru hesab edirəm,&amp;quot; o bildirdi. &amp;quot;Biz həm kişilərə, həm də qadınlara hüquqlar vermişik, hətta bu hüquqlar Qərbdə qadınlara verilən hüquqlardan daha üstündür. Bu qanunla biz qadınlara daha çox şey veririk.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ondan qadın öz əri ilə cinsi əlaqədə olmaqdan imtina etdiyi təqdirdə, ərinin onu qidalandırmaqdan imtina edə biləcəyi barədə xəbərləri soruşdum. &amp;quot;Bəli, mən bunu demişəm,&amp;quot; deyə Möhsini gözlərimin evinə baxaraq bildirdi. &amp;quot;Cütlük evlənəndə seks nikahın bir hissəsidir və onlar bununla razılaşırlar.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
O, sözünə davam edərək izah etdi ki, qadın hər gecə cinsi əlaqədə olmağa və ya həkimi ona bundan çəkinməyi tapşırıbsa, buna məcbur deyil. Lakin digər hallarda, bu onun öhdəliyidir və evlənərkən qəbul etdiyi bir məsələdir. O, bunu zövcənin vəzifəsi adlandırır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Möhsini əlavə etdi ki, zövcənin makiyaj etməsi &amp;quot;kişinin küçələrdəki digər qadınlar haqqında düşünməsinin qarşısını alır və o, yalnız öz arvadı haqqında düşünə bilir.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
O davam etdi: &amp;quot;Qadınların (makiyaj etməsi) təbiidir. Məgər Qərbdə etmirlər? Orada qadınlar küçələrdə və mağazalarda makiyaj edirlər. Qadınlar ərləri üçün makiyaj etməlidirlər, çünki bu, ikisi arasındakı sevgini və cazibəni artıracaq.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ruhani həmçinin izah etdi ki, əgər qadının işi varsa və işə getməlidirsə, evdən çıxmaq üçün kişidən icazə alması tələb olunmur. Lakin digər səbəblərdən evdən çıxırlarsa, icazə almalıdırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha da önəmlisi, o bildirdi ki, cütlük evləndiyi gün qadının evdən çıxmaq üçün icazəyə ehtiyacı olub-olmayacağını aydınlaşdırmalıdır. Əgər razılığa gəlməsələr, o zaman evlənməməlidirlər.&amp;lt;ref&amp;gt;Atia Əbavi - [http://www.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/04/20/afghanistan.cleric.rape.law/ Əfqan ruhani mübahisəli nikah qanununu müdafiə edir] - CNN, 21 April 2009&amp;lt;/ref&amp;gt;}}&lt;br /&gt;
== Həmçinin bax ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[Aişənin yaşı]]&lt;br /&gt;
* [[İslam hüququnda uşaq evliliyi]]&lt;br /&gt;
* [[İslam hüququnda zorlanma]]&lt;br /&gt;
{{Translation-links-azerbaijani|[[Forced Marriage|İngilis]]}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Az%C9%99rbaycanca_yaz%C4%B1lar_-_Articles_in_Azerbaijani&amp;diff=140927</id>
		<title>Azərbaycanca yazılar - Articles in Azerbaijani</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Az%C9%99rbaycanca_yaz%C4%B1lar_-_Articles_in_Azerbaijani&amp;diff=140927"/>
		<updated>2026-04-06T16:10:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Languages}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;BR&amp;gt;&lt;br /&gt;
Bu Vikiİslamın Azərbaycanca olan yazılarının əsas səhifəsidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[72 Huri - Bakirə|72 Huri (Bakirə)]]&lt;br /&gt;
* [[İslam hüququnda uşaq evliliyi]]&lt;br /&gt;
* [[Aişənin yaşı]]&lt;br /&gt;
* [[İslam hüququnda zorlanma]]&lt;br /&gt;
* [[Beni Kureyza Qətliamı|Bənu Qureyzə qətliamı]]&lt;br /&gt;
* [[Hicab]]&lt;br /&gt;
* [[Məcburi evlilik]]&lt;br /&gt;
* [[Qurandakı elmi xətalar]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Həmçinin bax (İngilis)==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[WikiIslam:Site Map|Saytın xəritəsi]] &#039;&#039;- Vikiİslamda gəzinmək və lazım olan informasiyanı tapmaq üçün istifadə edin&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;br /&gt;
{{Page title|Azərbaycanca Yazılar (Articles in Azerbaijani)}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140926</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140926"/>
		<updated>2026-04-06T16:04:36Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Heyvanlar və bitkilər */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilər ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Embriologiya ===&lt;br /&gt;
{{Main|Quranda embriologiya}}Quranda bədən mayeləri və insan embrionunun inkişaf mərhələləri haqqında təsvirlər yer alır. Bu təsvirlərin bir çoxu olduqca dumanlıdır və əksəriyyəti yəhudi Talmudunda, eləcə də Qalen kimi qədim yunanların fikirlərində rast gəlinən oxşar təsvirlərlə diqqətçəkən bir bənzərlik təşkil edir. Bu təsvirlər müasir elmin tapıntıları ilə uyğun gəlmir və ümumiyyətlə, Quranın ilk dəfə oxunduğu yeddinci əsr Ərəbistan kontekstində qeyri-adi hesab olunmur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Quranda_embriologiya&amp;diff=140925</id>
		<title>Quranda embriologiya</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Quranda_embriologiya&amp;diff=140925"/>
		<updated>2026-04-06T16:03:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Quranda embriologiya&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140924</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140924"/>
		<updated>2026-04-06T16:01:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Genetika ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Nuhun gəmisi və insan populyasiyasının daralması effekti ====&lt;br /&gt;
Quranda bir çox qədim Yaxın Şərq və Mesopotamiya mədəniyyətləri üçün ortaq olan, Müqəddəs Kitabdakı (Bibliya) ümumdünya tufanı hekayəsi yer alır; burada Nuh peyğəmbər ailəsi (dağa çıxaraq tufandan qaçmağa çalışan inkarçı bir oğlu istisna olmaqla)&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; və hər canlıdan bir cüt götürərək gəmi vasitəsilə xilas olur. Quranda qeyd olunmasa da, bəzi rəvayətlərə görə gəmidə onunla birlikdə,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; aralarında qırx kişi və qırx qadın olmaqla, cəmi səksən nəfər var idi. Əsas təfsirlərin əksəriyyəti bildirir ki, Bizanslılar, Türklər və Farslar kimi müasir fərqli xalqların hamısı Nuhun sağ qalmış müxtəlif oğullarının nəslindən törəmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|Nəhayət, əmrimiz gəlib yer üzünü su basdığı zaman Nuha dedik: “Heyvanların hər birindən bir cüt, (boğulacaqlarına dair) hökm verilmiş kimsələr istisna olmaqla, &#039;&#039;&#039;ailəni və iman gətirənləri gəmiyə mindir!&#039;&#039;&#039;” Onunla birlikdə çox az insan iman gətirmişdi.}}Bu hadisəyə uyğun gələ biləcək, gözlənilən heç bir populyasiya daralması (bottleneck) haqqında genetik sübut yoxdur.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Biz kimik və bura necə gəlib çıxdıq: Qədim DNT və insan keçmişinin yeni elmi (Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past).&#039;&#039; Müasir insanların tarixini, o cümlədən bu hekayəyə (Nuhun tufanı) uyğun gəlməyən mühüm populyasiya daralmalarını genetik baxış bucağından əhatə edir. [1-ci fəsildən 4-cü fəslə qədər olan hissə qədim humanoidlərin müasir insana çevrilmə mənşəyini əhatə edir və faktiki olaraq Adəm və Həvva hekayəsini də təkzib edir.]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bunlara daxildir (lakin bunlarla məhdudlaşmır): Genetik müxtəliflik analizi (o cümlədən, azalmış heteroziqotluq və nadir allellərin itirilməsi), genomda homoziqotluq sahələri (ROH), adi allellərə üstünlük verən və nadir olanların yayılmasını azaldan meyilli paylanma göstərən allel tezliyi spektrinin (AFS) analizi və statistik modelləşdirmə vasitəsilə tədqiqatçılar müşahidə olunan allel tezliklərini müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında nəzəri gözləntilərlə müqayisə edə bilərlər. Həmçinin Mitoxondrial və Y-Xromosom DNT-sinin soy izləmə (Lineage Tracing) ilə analizi, genetik xətləri ortaq əcdadlara qədər izləmək üçün koalesent modellərlə şəcərələrin yenidən qurulması, aşağıdakıları göstərən genetik nişanələrin mövcudluğu: Azalmış effektiv populyasiya ölçüsü (Ne) və/və ya İlişikli qeyri-tarazlıq (LD) (fərqli lokuslardakı allellər azalmış populyasiya ölçüsü və məhdud rekombinasiya hadisələri səbəbindən gözləniləndən daha yüksək korrelyasiya (genlərin assosiasiyası) göstərə bilər), üstəgəl qədim DNT-ni (aDNA) müasir DNT ilə təhlil edib birbaşa müqayisə etmək və əlavə simulyasiya və modelləşdirmə, məsələn, ən ehtimal olunan tarixi hadisələri müəyyən etmək üçün müxtəlif demoqrafik ssenarilər altında genetik məlumatları simulyasiya edən Beyes (Bayesian Inference) hesablama metodlarından istifadə - BEAST və msprime kimi proqramlar xüsusi olaraq bunun üçün yaradılmışdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example: &#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023 &#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741. Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt; Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Heyvanlar və bitkilər ====&lt;br /&gt;
Nuhun gəmisi əfsanəsinin bir hissəsi də hər canlı növdən bir cütün gəmidə saxlanılmasıdır. Eynilə, nə heyvan genetikasında (və eyni zamanda bütün növlərdə və insan populyasiyasında),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; nə də bitkilərdə (İbn Kəsir kimi əksər ənənəvi İslam alimlərinin bu cütlərin bir hissəsi hesab edilməsi ilə razılaşdığı) &amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt;belə bir daha kəskin, iki canlı cütdən ibarət daralma tapılmamışdır; halbuki biz iki heyvandan ibarət nəzərəçarpacaq dərəcədə qəfil və kəskin bir daralmanın baş verməsini, həmçinin növün uzunmüddətli sağ qalması üçün lazım olan təhlükəsiz səviyyədən qat-qat aşağı olan yaxın qohum nikahlarının (inbreeding) yaranmasını görməyi gözləyərdik.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu, belə bir vəzifənin praktik problemlərini qeyd etmədən belə bəllidir. Məhəmmədin və ya 7-ci əsrin konkret ərəblərinin tam olaraq neçə heyvandan xəbərdar olduqlarını bilməsək də, onların Ərəbistandakı yerli mal-qara, quşlar və görünən həşəratlardan və s. xəbərdar olduqlarını fərz etmək olar — burada hər cütdən ikisini toplamaq çətin olsa da, qeyri-mümkün bir tapşırıq deyildi. Lakin müasir elm indiyədək bütün taksonomik qruplar üzrə 2,1 milyondan çox növün müəyyən edildiyini üzə çıxarıb. Bura bütün planetə yayılmış, hər biri fərqli iqlim, yaşayış mühiti və qidalanma tələb edən 1 milyondan çox müəyyən edilmiş həşərat növü, 110 000 hörümçəkkimilər, 11 000 quş, 11 000 sürünən və 6 500 məməli daxildir; hələ kəşf edilməmiş olanlar da daxil olmaqla, ümumi quru növlərinin sayına dair geniş yayılmış təxmin isə 6,5 milyondur.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan əlavə, bir çox heyvan gəmidəki insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır (məsələn, ağ ayılar), onları dünyanın müxtəlif yerlərindən, o cümlədən təcrid olunmuş adalardan toplamaq və digərlərini gətirərkən qalanlarını sağ saxlamaq mahiyyətcə qeyri-mümkündür; həmçinin bir çoxu bir-birinin yırtıcısıdır, buna görə də biri digəri tərəfindən yeyilsəydi, ekosistem tezliklə məhv olardı və s.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kəşflər bütün heyvanların tək bir gəmidə saxlanıla bilməsi ideyasını qeyri-mümkün hesab etməyə əsas verir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140921</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140921"/>
		<updated>2026-04-05T15:34:05Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Adəm və Həvvadan törəyən */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|7|189}}|Sizi tək bir candan xəlq edən, ünsiyyət bağlayıb rahatlıq tapsın deyə ondan onun zövcəsini yaradan Odur. (Adəm) zövcəsini ağuşuna aldıqda o, yüngül bir yüklə yükləndi (hamilə oldu) və (bir müddət) onu (bətnində) gəzdirdi. (Zövcəsi) ağırlaşdığı zaman hər ikisi özlərinin Rəbbi olan Allaha: “Əgər bizə sağlam bir övlad versən, əlbəttə, şükür edənlərdən olarıq”(– deyə) dua etdilər.}}Yuxarıdakı ayədə cinsi əlaqə və hamiləliyə edilən poetik işarə, həmçinin cütlüyün Allaha dua etməsi, ilk cümlənin Adəmdən gələn ümumi nəsilə aid olduğuna şübhə yeri qoymur (bənzər ayələrdə bu daha az aşkar şəkildə ifadə olunur). Bütün klassik təfsirçilər bu &amp;quot;tək bir varlıq&amp;quot; (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ) ifadəsinin Adəmə aid olduğunu bildirirlər. Həm klassik Sünni, həm də Şiə təfsirləri bunu təsdiqləyir və hətta bütün insanların Adəmdən törədiyini bildirən mütəvatir hədis rəvayətləri (kütləvi şəkildə ötürülən xəbərlər) mövcuddur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir ayədə isə Allahın həmin ilk insanı palçıqdan yaratmasından sonra, bəşəriyyətin bir nəfərdən törəməsi, bu prosesin nail olunduğu cinsi vasitəyə (&amp;quot;dəyərsiz bir mayeyə&amp;quot;, yəni nütfəyə) istinad edilərək hərfi mənada təsvir olunur.{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmış, insanı ilk olaraq palçıqdan xəlq etmiş, sonra onun nəslini bir damla dəyərsiz sudan əmələ gətirmiş,}}Piktal öz tərcüməsində &amp;quot;toxum&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz ərəbcə &amp;quot;nəsil&amp;quot; (nəsl - نَسْل) sözüdür ki, bu da nəslin davamı, yəni törəmələr mənasını verir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr bəşəriyyətə &#039;&#039;bəni-Adəm&#039;&#039; (&amp;quot;Adəm övladları&amp;quot;) kimi müraciət edir; buna ilk cütlüyü &amp;quot;valideynləriniz&amp;quot; kimi təsvir edən [https://quran.az/7/27?t=1 Quranın 7:27]-ci ayəsi də daxildir. Həmçinin, [https://quran.az/17/70 Quranın 17:70] və [https://quran.az/4/1 4:1]-ci ayələrinə də baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri iddia edirlər ki, iki əcdad &amp;quot;valideyn&amp;quot; anlayışı, bütün müasir insanların ortaq bir qadın və kişi əcdada sahib olduğunu göstərən son elmi kəşflərlə uzlaşır. Lakin bu, alimlərin insanların ən qədim genetik əcdadlarını adlandırmaq üçün istifadə etdikləri ləqəblərin (Mitoxondrial Həvva və Y-xromosomlu Adəm) yanlış başa düşülməsindən irəli gəlir. Bu iki fərd Qurandakı personajlardan tamamilə fərqlidir, çünki onlar tarixdəki bütün insanların deyil, sadəcə bu gün yaşayan hər kəsin ən son ortaq kişi və qadın əcdadlarıdır. Daha da önəmlisi, Quran Həvvanı Adəmin arvadı (xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, o, Adəmdən sonra yaradılmışdır) kimi təsvir etdiyi halda, Mitoxondrial Həvva Y-xromosomlu Adəmdən təxminən 50.000-80.000 il əvvəl yaşamışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetik sübutlar da insanların digər növlərdən bir cüt şəklində deyil, bir populyasiya kimi ayrıldığını aşkar şəkildə göstərir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140920</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140920"/>
		<updated>2026-04-05T15:14:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İlk insanlar gildən yaradılıb */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Adəm və Həvvadan törəyən ====&lt;br /&gt;
Quranda &amp;quot;ilk insanlar&amp;quot; haqqında bəhs edən və digər məsələlərlə yanaşı, bütün insanların ən erkən əcdadlar olan Adəm və Həvvanın nəsli olduğunu təfərrüatlandıran hekayələr mövcuddur. Bu insanlar bir bağda yaradılmış (ərəbcə cənnət sözü hərfi mənada &amp;quot;bağ&amp;quot; deməkdir) və daha sonra tam formalaşmış şəkildə Yerə gətirilmişlər (Səhih hədislər Adəmin boyunun 60 dirsək, yəni təxminən 27 metr olduğunu bildirir). İnsan həyatının mənşəyinə dair bu baxış, möhkəm DNT sübutları və müasir insanların təkamülündən milyonlarla il əvvəl Yer kürəsində yaşamış çoxsaylı &#039;&#039;Homo sapiens&#039;&#039; öncəsi növün qalıqları ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; İnsanların digər primat ailələri ilə ortaq əcdada sahib olduğuna dair güclü DNT sübutlarına, müvafiq genomlarımızda tamamilə eyni genetik mövqelərdə yerləşən endogen retroviruslar&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; və insanların 2-ci xromosomunun yaranmasına səbəb olan iki primat xromosomunun birləşməsi daxildir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140919</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140919"/>
		<updated>2026-04-05T15:10:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Təkamül */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== İlk insanlar gildən yaradılıb ====&lt;br /&gt;
Quranda ilk insanın palçıqdan (salsal - صَلْصَٰلٍ / həmi - حَمَإٍ) dərhal yaradıldığı qeyd olunur. Müəllifin insan həyatının milyonlarla il ərzində təkamülü və ya meymunlar və primatlarla ortaq əcdadımız barədə məlumatlı olduğuna dair heç bir işarə yoxdur. Bəzi alimlər təkamülü hərəkətə gətirən mexanizmlərin detalları üzərində mübahisə etsələr də, ümumi əcdaddan törəməyin (common descent) sübut olunmuş bir fakt olduğu ilə razılaşırlar.{{Quote|{{Quran|15|26}}|Biz insanı başqa şəklə düşmüş qara palçıqdan, (toxunduqda saxsı kimi) səs çıxaran quru gildən yaratdıq.}}{{Quote|{{Quran|55|14}}|O, insanı saxsı kimi quru gildən yaratdı,}}{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|Bir zaman sənin Rəbbin mələklərə belə demişdi: &#039;&#039;&#039;“Mən palçıqdan bir insan yaradacağam. Mən ona surət verib Öz ruhumdan üfürdüyüm zaman ona səcdə edin!”&#039;&#039;&#039; Mələklərin hamısı birlikdə səcdə etdi, yalnız İblisdən başqa! O təkəbbür göstərdi və kafirlərdən oldu. (Allah) dedi: “Ey İblis! Sənə &#039;&#039;&#039;Mənim iki əlimlə yaratdığıma&#039;&#039;&#039; səcdə etməyə mane olan nə idi? Təkəbbür göstərdin, böyüklərdənmi olmuşdun?” (İblis) dedi: “Mən ondan daha xeyirliyəm. &#039;&#039;&#039;Çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!”&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Scientific_Errors_in_the_Quran&amp;diff=140918</id>
		<title>Scientific Errors in the Quran</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Scientific_Errors_in_the_Quran&amp;diff=140918"/>
		<updated>2026-04-05T15:10:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* First humans created from clay */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{#seo:&lt;br /&gt;
 |title=Scientific Errors in the Quran&lt;br /&gt;
 |title_mode={{{title_mode|}}}&lt;br /&gt;
 |keywords={{{keywords|}}}&lt;br /&gt;
 |description={{{description|}}}&lt;br /&gt;
 |image=Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Noah&#039;s Ark&amp;quot; (1846) painted by Edward Hicks. The Quranic story raises questions of historical as well as scientific fact.]]&lt;br /&gt;
{{QualityScore|Lead=4|Structure=4|Content=4|Language=4|References=4}}A common criticism of the [[Quran]], [[Scientific Errors in the Hadith|as with the Hadith]], is that it contains numerous [[Islam and Science|scientific]] and [[Historical Errors in the Qur&#039;an|historical errors]], with no obvious attempts to differentiate its understanding of the natural world and historical events from the common folklore and misconceptions of the people living in 7&amp;lt;sup&amp;gt;th&amp;lt;/sup&amp;gt; century Arabia. Modern responses typically appeal to metaphor, alternative meanings, or phenomenological interpretations of such verses. They also argue that the wording needed to be acceptable to people of its time. Critics typically argue that an all-knowing, perfect communicator would nevertheless have been able to avoid statements in the Quran that reinforced misconceptions of the time, caused future generations to have doubts about its perfection, and on a scale that critics contend is an overwhelming weakness.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Astronomy==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Geocentricism===&lt;br /&gt;
{{Main|Geocentrism and the Quran|l1=Geocentrism and the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an mentions a few times that the sun and the moon travel in an orbit or sphere/hemisphere (&#039;&#039;fee falakin&#039;&#039; فِى فَلَكٍ&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt;). This is consistent with an Earth-centered (geocentric) view of the cosmos that places a motionless Earth at the center of the universe and all &amp;quot;heavenly bodies&amp;quot; travel around the Earth. This was the prevailing understanding of the universe prior to the 16&amp;lt;sup&amp;gt;th&amp;lt;/sup&amp;gt; century when Copernicus helped explain and popularize a sun-centered (heliocentric) view of the universe. Tellingly, the sun&#039;s movement is almost always mentioned in the context of night and day (seven times; {{Quran|13|2}} is the sole exception) and is always mentioned with that of the moon (which does in fact orbit the Earth each month, and for the casual observer appears to traverse the sky each night when it is visible).&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|A token unto them is night. We strip it of the day, and lo! they are in darkness. And the sun runneth on unto a resting-place for him. That is the measuring of the Mighty, the Wise. And for the moon We have appointed mansions till she return like an old shrivelled palm-leaf. It is not for the sun to overtake the moon, nor doth the night outstrip the day. They float each in an orbit.}}&lt;br /&gt;
{{Quran-range|36|37|40}}, occurring in a passage about night and day, right after describing the change from day to night, states that the sun runs on to a resting place for it (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Useful linguistic evidence is found in a hadith, ({{Muslim||159a|reference}}) which mentions the sun&#039;s daily cycle using the same Arabic word to mean a resting place, which is underneath Allah&#039;s throne, and is where each night the sun prostrates and is asked to go and rise &#039;from its rising place&#039; (مِنْ مَطْلِعِهَا). This cycle repeats, until one day Allah asks the sun to rise &#039;from your setting place&#039; (مِنْ مَغْرِبِكِ).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
An alternative view cited by classical exegetes such as Ibn Kathir (d. 1373 CE), attributed to Qatada ibn Di&#039;amah (d. 735 CE),&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; and which is favoured by many Muslim scholars today, was that this refers to the sun&#039;s final &#039;resting&#039; on the last day. Other verses talk about the sun swimming for a &#039;term appointed&#039; (though using a different Arabic word).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Whichever interpretation was intended, the sun&#039;s movement is nevertheless mentioned right after describing day and night, just as the next verse mentions the different mansions appointed for the moon each night. The whole passage is about day and night and the sun and moon&#039;s movement in that context.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|33}}|And He it is Who created the night and the day, and the sun and the moon. They float, each in an orbit.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A modern vantage point would explain the above Qur&#039;anic description of the sun moving in a &#039;&#039;falak&#039;&#039; (see note above) as a reference to our sun orbiting the black hole at the center of the milky way galaxy every 225 million years. Critics argue that this is of no relevance to human time scales, and that nothing from the text implies that the sun is orbiting anything other than the Earth. The Quran never in any way differentiates the sun&#039;s orbit from that of the moon and consistently mentions them together. Nor does it ever mention the Earth&#039;s own movement. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|31|29}}|&#039;&#039;&#039;Do you not see&#039;&#039;&#039; that Allah causes the night to enter the day and causes the day to enter the night and has subjected the sun and the moon, each running [its course] for a specified term, and that Allah, with whatever you do, is Acquainted?}}&lt;br /&gt;
Here the sun running / pursuing its course (يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; is something that the author expects people to have seen or at least know about (thus posing another challenge for the galactic orbit interpretation). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|By the sun and its brightness And [by] the moon when it follows it}}&lt;br /&gt;
The word translated as &amp;quot;follow&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; is primarily defined as to follow, go or walk behind, follow in way of imitation, of action etc. and was often used for animals like camels following behind each other. The Moon does not actually follow behind the sun&#039;s movement, nor does it provide its own light like the sun. The verse is most suggestive of a worldview in which the moon and sun traverse the same or similar paths after one another, which is what a 7th century person might believe from observing the sky. Critics would expect a less suspicious choice of wording in a perfect book if it merely meant the sun and moon appear one after the other. One day instead of following the sun, the moon will by brought together with it according to another verse (see the [[Scientific_Errors_in_the_Quran#Implied_similar_size_and_distance_of_the_sun_and_moon|Implied Similar Size and Distance of the Sun and Moon]] section below).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|258}}|Abraham said, ‘Indeed Allah brings the sun from the east; now you bring it from the west.’ So the disbeliever was overwhelmed [by astonishment], and Allah does not guide the wrongdoing people.}}&lt;br /&gt;
Here the Qur&#039;an quotes a few lines from a debate between Abraham and a disbelieving King, where Abraham replies that Allah &#039;brings the sun&#039; (&#039;&#039;yatee biashshamsi&#039;&#039; يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) from the east. The Arabic verb and preposition indicates that the sun actually moves from East to West across the sky. The verb means to come&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt;, and when it has an object with the bi- preposition it means to bring, as in many other instances in the Qur&#039;an. While the story is quoting a mere human&#039;s words, the author apparently believes it to be a good response and sees no problem with it.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Setting and rising place of the sun===&lt;br /&gt;
{{Main|Dhul-Qarnayn and the Sun Setting in a Muddy Spring - Part One|Dhul-Qarnayn and the Sun Setting in a Muddy Spring - Part Two}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In these verses, the author presents a version of a popular [[Dhul-Qarnayn and the Alexander Romance|Syriac legend from the mid 6th century]] (which used to be dated to the early 7th) in which Alexander the Great visits the place where the sun sets and also describes its rising place in a similar way to the Quran. Later he builds a wall to block Gog and Magog among other close similarities.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|86}}|&lt;br /&gt;
 Till, when he reached the setting-place of the sun, he found it setting in a muddy spring, and found a people thereabout. We said: O Dhu&#039;l-Qarneyn! Either punish or show them kindness. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|90}}|&lt;br /&gt;
Till, when he reached the rising-place of the sun, he found it rising on a people for whom We had appointed no shelter therefrom. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Centuries after Muhammad lived, commentators with better astronomical knowledge introduced interpretations of these verses such that Dhu&#039;l-Qarnayn only traveled until he reached &amp;quot;the west&amp;quot; and &amp;quot;the east&amp;quot;, or to spots &amp;quot;at the time&amp;quot; when the sun set and rose and not the places where it actually did so. Additionally, in these interpretations the Quran merely comments on how the sun &#039;&#039;appeared&#039;&#039; to set and rise at those destinations. However, these alternative interpretations are severely undermined by the [[Dhul-Qarnayn_and_the_Sun_Setting_in_a_Muddy_Spring_-_Part_One#First_interpretation:_He_reached_the_west_and_east|context and Arabic words used in these verses]], which instead point to physical locations where the sun did its setting and rising. An abundance of evidence from poems, hadiths and Quranic commentaries show that the early Muslims understood the verses in this straightforward way.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Earth and heavens created in six days===&lt;br /&gt;
{{Main|Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Creation}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an presents the prevailing Middle-Eastern myth that the Earth and heavens were formed in six days. This is in sharp contrast with the findings of modern cosmology which show the Earth to have formed some 9 billion years after the beginning of the universe. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Prevailing Middle-Eastern creation myths featured six literal days of creation (for example, the Bible in [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV Genesis 1:5] reads, &amp;quot;Evening came and morning came: The first day&amp;quot;). Similarly, in the Quranic creation account the Arabic word for day, &#039;&#039;yawm&#039;&#039; is used (cognate to the Biblical yôm), which means day in the hundreds of other verses where it occurs. In this case,  however, many modern Muslim scholars appeal to an alternative meaning for yawm, &#039;time period&#039;, and point to verses stating that, with Allah, a day is like a thousand years ({{Quran|22|47}} and {{Quran|32|5}}), or that angels ascend in a day like fifty thousand years ({{Quran|70|4}}). A similar motif occurs in [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Psalm 90:4] in the Bible.&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nevertheless, neither the universe nor earth were formed in six distinct periods of time, and there is no attempt in the creation verses to indicate, even poetically, the vast duration of time in which the universe has developed (namely, 13.8 billion years).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|50|38}}|&lt;br /&gt;
We created the heavens and the earth and all between them in Six Days, nor did any sense of weariness touch Us}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Earth specifically was created in two days according to the Qur&#039;an, and in four days (on days three and four according to the [[Tafsir|tafsirs]]) were created mountains and the sustenance of the Earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|Say: Is it that ye deny Him Who created the earth in two Days? And do ye join equals with Him? He is the Lord of (all) the Worlds. He set on the (earth), mountains standing firm, high above it, and bestowed blessings on the earth, and measure therein all things to give them nourishment in due proportion, in four Days, in accordance with (the needs of) those who seek (Sustenance).}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mountains nonetheless continue to rise and erode to this day. Similarly, living things and their sustenance continue to evolve, yet the Qur&#039;an says that the creation of mountains and sustenance occurred in a specific period during the six days of creation. See the next section regarding the final two of the six days ({{Quran-range|41|11|12}}) which immediately follow the verses discussed above, and another verse which confirms this sequence.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Earth created before stars===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The [[w:Abundance of elements in Earth&#039;s crust|elements in the Earth&#039;s crust]] and core were first formed in stars by [[w:Nucleosynthesis|nucleosynthesis]]. When those stars exploded as [[w:Supernova|supernovas]], they expelled the elements that were used in future solar systems such as Earth&#039;s own. Modern radiometric dating of meteorites and rocks from the Earth and Moon show that these bodies were formed at the same time as the sun and its other planets, [[w:Age_of_the_Earth|4.5 billion years ago]]. The Qur&#039;an, on the other hand, describes the Earth as being fully formed before the stars.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|41|12}} states that lamps (or more specifically, stars in the similar verse {{Quran|37|6}}) were placed in the nearest of the seven heavens. But before there were seven heavens and while heaven was just smoke, the Earth already existed according to the previous verse, {{Quran|41|11}}, and the Earth&#039;s creation and completion in the preceding days is described in the verses immediately preceeding that one, {{Quran-range|41|9|10}} discussed in the previous section above. The creation sequence is thus as follows: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
#Heaven and completed Earth;&lt;br /&gt;
#Seven heavens and each given its mandate;&lt;br /&gt;
#The nearest heaven adorned with stars and guarded.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|&lt;br /&gt;
Then turned He to the heaven when it was smoke, and said unto it and unto the earth: Come both of you, willingly or loth. They said: We come, obedient. &#039;&#039;&#039;Then He ordained them seven heavens in two Days&#039;&#039;&#039; and inspired in each heaven its mandate; &#039;&#039;&#039;and We decked the nether heaven with lamps&#039;&#039;&#039;, and rendered it inviolable. That is the measuring of the Mighty, the Knower. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|2|29}} further confirms that heaven was only fashioned seven heavens when, according to the Quran, everything on Earth had been created.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|29}}|&lt;br /&gt;
He it is Who created for you all that is in the earth. Then turned He to the heaven, and fashioned it as seven heavens. And He is knower of all things.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word lamps (masabeeha مَصَٰبِيحَ) in {{Quran|41|12}} and {{Quran|67|5}} with which Allah adorns (zayyanna زَيَّنَّا) the lowest heaven would need, of course, to include any luminous bodies such as the stars. Stars are termed as &#039;&#039;kawakib&#039;&#039; (كَوَاكِبِ) in the very similar verse {{Quran|37|6}}, a word which also appears in Joseph&#039;s dream ({{Quran|12|4}}) and the destruction of the heavens ({{Quran-range|82|1|2}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars attempt to reconcile the Qur&#039;anic description with modern science by arguing that the word &#039;Then&#039; in the verses above does not indicate sequence, but that it instead means &#039;moreover&#039;. This argument collides with the fact that these words (thumma in {{Quran|41|11}} and {{Quran|2|29}}, and fa in {{Quran|41|12}} - all translated as &#039;then&#039;) are generally used to indicate sequence. In other contexts, thumma was sometimes used to mean &#039;moreover&#039;. This alternative usage, however, would always be unambiguous and clear in context, unlike in the passages quoted above, which evidently describe a stepwise process - the creation of the heavens subsequent to that of the Earth. In any case, the Arabic particle &#039;&#039;fa&#039;&#039; in the latter of these three verses unambiguously indicates sequence.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In another passage, {{Quran-range|79|27|33}}, the heaven (singular) has already been raised and proportioned as a ceiling before the earth is spread, pastures produced and mountains fixed. Ibn Kathir notes in his tafsir that Ibn &#039;Abbas said the Earth was created first before each of these events and that scholars interpreted the Arabic word dahaha (دَحَىٰهَآ) in verse 79:30 to refer to a specific kind of spreading that occurred after everything on Earth had been created.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; However, the passage nevertheless appears to contradict the sequence of {{Quran-range|41|9|12}}, in which the heaven is still &amp;quot;smoke&amp;quot; after Earth&#039;s sustenance and mountains have been placed.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth and heavens torn apart====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Modern Muslim scholars generally maintain that the following verse is compatible with and even predictive of the Big Bang theory. According to the Big Bang theory, the Universe was formed 13.8 billion years ago due to a rapid expansion from singularity. The earth was then formed, 4.54 billion years ago, from accretion of debris that surrounded the precursor of the Sun. There was at no stage a &amp;quot;separation&amp;quot; of the &amp;quot;joined&amp;quot; earth and heavens. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The ancient concept can be traced back to [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamian creation myths] in which heaven was separated from earth. {{Quran|21|30}} and similar verses assume that listeners are familiar with the basic outlines of this myth which was extremely wide-spread at the time of [[Muhammad]] and his [[Sahabah|companions]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|30}}|&lt;br /&gt;
Do not the Unbelievers see that the heavens and the earth were joined together (as one unit of creation), before we clove them asunder? We made from water every living thing. Will they not then believe? }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word translated &amp;quot;joined together&amp;quot; is ratqan (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا] &amp;lt;/ref&amp;gt; meaning closed up or sewn up, also used metaphorically in terms of reconciling people, but does not imply a homogenous mass or state, let alone a singularity. The words &amp;quot;(one unit of creation)&amp;quot; are the translator&#039;s own exegetical note.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mirroring this is the word fataqnāhumā (&amp;quot;we clove them asunder&amp;quot;), whose root rhymes with ratqan and means to slit, rent asunder, divide, unstitch.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The separation of the heavens and earth can be read in the context of verses that mention something &amp;quot;between&amp;quot; their fully formed state (which seems to be occupied by the clouds {{Quran|2|164}} and birds {{Quran|24|41}}), and that the heaven is a roof &amp;quot;raised high&amp;quot; ({{Quran|52|5}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|50|38}}|&lt;br /&gt;
And verily We created the heavens and the earth, and all that is between them, in six Days, and naught of weariness touched Us.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There is no scientific theory in which the Earth and heavens were torn apart from each other. The verse states that &amp;quot;We clove them&amp;quot; (dual pronoun &#039;huma&#039;), not &amp;quot;We clove it&amp;quot;, thereby indicating that the Earth and heavens are distinct after the cloving. If one holds that {{Quran|21|30}} describes the big bang, the atomic particles that would later form the Earth would at the beginning would have to be separated from those that would go on to form everything else in the universe. This, however, bears no resemblance to modern scientific cosmology, wherein the material that forms the Earth passed through at least one earlier generation of stars, and more recently was part of various asteroids, comets and planetesimals orbiting the sun (which could all be described as being in the &#039;heavens&#039;) that sometimes collided and merged with each other, sometimes split apart, and gradually coalesced under gravity to form the Earth and other planets.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The very next verse {{Quran|21|31}} speaks of mountains being placed on the Earth. Here, &#039;the Earth&#039; must mean an actual world, yet modern interpretations of the previous verse hold that &#039;the Earth&#039; refers merely to atomic particles around the time of the big bang.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Heaven made from smoke====&lt;br /&gt;
{{main|Quran and a Universe from Smoke}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There is no stage in the formation of the universe that involved smoke (carbon particles suspended as a result of combustion; the word translated smoke is the noun dukhan دُخَانٍ, which means literal smoke of the sort that rises from a fire&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;). Similarly, the Earth and heavens did not each &amp;quot;come&amp;quot; as separate entities at any point in time. Rather, the Earth is a part of this universe and has developed within it. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|&lt;br /&gt;
Then turned He to the heaven when it was smoke, and said unto it and unto the earth: Come both of you, willingly or loth. They said: We come, obedient. Then He ordained them seven heavens in two Days and inspired in each heaven its mandate; and We decked the nether heaven with lamps, and rendered it inviolable. That is the measuring of the Mighty, the Knower. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars nevertheless interpret &#039;smoke&#039; as the primordial state of the universe after the big bang. It is worth noting, however, that the verse indicates a time when heaven alone, but not the Earth, was smoke. This is especially challenging when one considers that the Earth and its mountains are described as already existing in the previous two verses ({{Quran-range|41|9|10}}, discussed above).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Academic scholarship has identified a late antique Christian homilitic precedent for these enigmatic verses. Basil the Great of Caesarea Mazaca in Cappadocia (d. 379 CE) understood Isaiah 51:6 in the Bible to mean that the heaven was initially made from a smoke-like substance (he used the Septuagint Greek translation which says the heaven as smoke [ὡς καπνός] was made firm [ἐστερεώθη], whereas the Hebrew verse says vanished like smoke).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Seven Earths===&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran|Science and the Seven Earths}}     &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran states that there exist seven earths. Academic scholarship has noted that this concept of seven earths, along with seven heavens, was present in the near east in the first millennia BCE and CE (see [[Cosmology of the Quran]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|65|12}}|&lt;br /&gt;
Allah it is who hath created seven heavens, and of the earth the like thereof. The commandment cometh down among them slowly, that ye may know that Allah is Able to do all things, and that Allah surroundeth all things in knowledge.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A hadith in [[Sahih Bukhari|Bukhari]] reveals that these seven Earths are stacked above each other.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}| The Prophet said, &amp;quot;Whoever takes a piece of the land of others unjustly, &#039;&#039;&#039;he will sink down the seven earths&#039;&#039;&#039; on the Day of Resurrection.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The number, like seven heavens, might have come from a misunderstanding or indigenous interpretation of mythology from classical antiquity in which there were seven moving planets (Mercury, Venus, Mars, Jupiter, Saturn, the sun and moon). The number seven, however, does not accord with the findings of modern astronomers, which know there to be eight ordinary planets and five dwarf planets, making for a grand total of thirteen in our solar system. Modern astronomy also has found many thousands of planets in other solar systems and Cosmologists estimate that hundreds of billions of stars and planets exist in the universe at large.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Seven Heavens===&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran|l1=Cosmology of the Qur&#039;an|Science and the Seven Earths#Seven_Universes|l2=Science and the Seven Earths - Seven Universes}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The universe consists of hundreds of billions of galaxies, each with hundreds of billions of stars. The Quran states that beyond our heaven which contains the stars, there exists another six heavens. The myth of seven heavens was a common idea prevalent in the Middle East during the time when the Qur&#039;an was first recited.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|15}}|&lt;br /&gt;
See ye not how Allah has created the seven heavens one above another}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Islamic scholars have argued that these verses refer to the seven layers of the atmosphere. However, {{Quran|37|6}} and {{Quran|67|5}} state that stars occupy the nearest heaven. Additionally, there are 5 rather than 7 principal layers to the [[W:Atmosphere of Earth|Earth&#039;s atmosphere]], and likewise only 5 rather than 7 major layers to the [[w:Structure_of_Earth|Earth itself]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|37|6}}| Surely We have adorned the nearest heaven with an adornment, the stars}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Meteors as stars fired at devils===&lt;br /&gt;
{{Main|Shooting Stars in the Quran|Mistranslations of Islamic Scripture (English)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that stars (&#039;&#039;kawakib&#039;&#039; ٱلْكَوَاكِبِ), lamps (&#039;&#039;masabih&#039;&#039; مَصَٰبِيحَ) and great stars/constellations/zodiac signs (&#039;&#039;burūj&#039;&#039; بُرُوجًا) adorn the heavens and guard against devils. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an further asserts that Allah has made them (the stars/lamps) flaming missiles to ward away devils (or in some verses, jinn), who attempt to listen in on heavenly meetings (known as the Exalted Assembly). The Quranic concept has a close parallel in [[Pre-Islamic_Arab_Religion_in_Islam#Shooting_Stars_and_Eavesdropping_Shaytans|an earlier Jewish development from Zoroastrian mythology]]. Such myths are best understood as pre-modern attempts to explain the common phenomenon of meteors streaking across the night sky.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While stars are giant balls of gas thousands of times larger than the earth, meteors are small rocky masses or grains of debris which burn up after entering the earth&#039;s atmosphere. Many ancient people confused the two, as meteors look like stars that are streaking across the sky; this is why they were often called [[w:Meteoroid|shooting stars]] or falling stars. Large increases in meteors occur on a predictable schedule each year as the Earth&#039;s orbit passes through the stream of particles and debris left in the wake of a number of comets (or in a few cases, of asteroids). The most visible is usually the annual [[w:Perseids|Perseid meteor shower]] in August. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|&lt;br /&gt;
Indeed, We have adorned the nearest heaven with an adornment of stars &#039;&#039;&#039;And as protection&#039;&#039;&#039; against every rebellious devil [So] they may not listen to the exalted assembly [of angels] and are pelted from every side, Repelled; and for them is a constant punishment, Except one who snatches [some words] by theft, but they are pursued by a burning flame, piercing [in brightness].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same Arabic words are used at the start of {{Quran|67|5}} as in {{Quran|37|6}} (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا), except that in {{Quran|67|5}} the word lamps is used instead of stars. The lamps that &#039;beautify the heaven&#039; must refer to stars (and perhaps also the 5 visible planets), which are always there. Meteors, on the other hand, are now known to be distinct from the distant stars. They are often not much larger than grains of sand and only become visible for a second when they burn up, generating light in the Earth&#039;s atmosphere.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|67|5}}|&lt;br /&gt;
And verily We have beautified the world&#039;s heaven with lamps, &#039;&#039;&#039;and We have made them&#039;&#039;&#039; missiles for the devils, and for them We have prepared the doom of flame.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word translated &amp;quot;missiles&amp;quot; is rujūman (رُجُومًا), which are things that are thrown, especially stones.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A hadith confirms that the &#039;pursuant flames / missiles&#039; in the two verses were understood to mean what we now know are visible meteors. {{Muslim||2229a|reference}} and {{Al Tirmidhi||5|44|3224}} recount an occasion when Muhammad and his companions saw a shooting star at night. He explains to his companions that angels throw these at Jinn when they try to steal information about Allah&#039;s commands passed down through the heavens.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Other relevant Quran verses are {{Quran-range|55|33|35}} (flame of fire and smoke, though a slightly different context), {{Quran-range|15|16|18}}, and {{Quran-range|72|8|9}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|O company of jinn and mankind, if you are able to pass beyond the regions of the heavens and the earth, then pass. You will not pass except by authority [from Allah]. &lt;br /&gt;
So which of the favors of your Lord would you deny? There will be sent upon you a flame of fire and smoke, and you will not defend yourselves.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|It is We Who have set out the zodiacal signs in the heavens, and have beautified it for the beholders; And (moreover) We have guarded them from every cursed devil: But any that gains a hearing by stealth, is pursued by a flaming fire, bright (to see).&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|And we have sought [to reach] the heaven but found it filled with powerful guards and burning flames. And we used to sit therein in positions for hearing, but whoever listens now will find a burning flame lying in wait for him.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
If the flaming missiles mentioned by the Quran are to be identified with meteors burning up in the Earth&#039;s atmosphere, this would locate the eavesdropping devils (or jinn) in the upper atmosphere too, which leaves no way for the (extremely distant) stars to serve as guards in this process as outlined in the verses. However, these verses would of course fit a relatively small universe as imagined by 7th century Arabs, in which a heavenly firmament is adorned with stars able to pelt shooting stars at any devils or jinn in their vicinity, seeming to cover interstellar distances in a flaming streak across the sky. This is further supported by {{Quran|21|32}} which describes the heaven as a guarded ceiling.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The entire heaven has a night and day===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;anic conception of the cosmos accords with its author&#039;s visual perception of the sky, even to the extent that in {{Quran-range|79|28|29}} night and day is mistaken as a feature of the entire heaven (the lowest heaven is elsewhere said to be adorned with stars, as discussed above, and it will become clear that this is the heaven being referred to). In these verses the night and morning brightness are said to be an attribute of the heaven (l-samāu) which Allah built (banāhā) and raised (rafaʿa) as a ceiling (samkahā) and ordered it (fasawwāhā) when he created the heaven and earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Are ye the harder to create, or is the heaven that He built? He raised the height thereof and ordered it; And He made dark the night &#039;&#039;&#039;thereof&#039;&#039;&#039;, and He brought forth the morn &#039;&#039;&#039;thereof&#039;&#039;&#039;. And after that He spread the earth,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The possessive hā suffix in laylahā (its night) and ḍuḥāhā (its morning light) relates night and day to the heaven in its entirety. In reality, the night and day we experience is a feature of the earth&#039;s rotation on its axis. There is no sense in which the earth&#039;s night and day (which happen at the same time) apply across the wider cosmos.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In order to confirm the interpretation of these verses it is important to look at how the significant words are used elsewhere in the Quran. &amp;quot;The night&amp;quot; is a very common word in the Quran, and the morning light is used in the same context in {{Quran-range|93|1|2}} and {{Quran|91|1}} (see also {{Quran|79|46}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Indeed, {{Quran-range|91|1|6}} has many of the same Arabic words as {{Quran-range|79|27|30}}: &amp;quot;its morning light&amp;quot; (this time of the sun), &amp;quot;the night&amp;quot;, and &amp;quot;the heaven&amp;quot; (singular) &amp;quot;built&amp;quot; by Allah. Putting the two passages together, it seems that the author of the Quran intuitively believed that the night and the sun&#039;s morning light were features pertaining to the entire visible heaven.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Other verses are helpful to confirm what is meant by the heaven (singular) in this context. {{Quran|2|29}} states that Allah turned (is&#039;tawā) to the heaven and fashioned them (fasawwāhunna) seven heavens. These are two forms of the same Arabic verb as is translated &amp;quot;ordered&amp;quot; in {{Quran|79|28}} in the above quote.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|29}}|He it is Who created for you all that is in the earth. Then turned He to the heaven, and fashioned it as seven heavens. And He is knower of all things.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &amp;quot;raised&amp;quot; in {{Quran|79|28}} is similarly used for the creation of the heaven (singular) and earth in {{Quran|88|18}} and the heavens (plural) raised without visible pillars in {{Quran|13|2}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &amp;quot;he built it&amp;quot; in v. 27 (banāhā) also occurs in {{Quran|50|6}}, which says regarding the heaven (singular) that Allah &amp;quot;built it&amp;quot; and &amp;quot;adorned it&amp;quot; (wazayyannāhā), a word which in other verses refers to the stars adorning the lowest heaven ({{Quran|37|6}}, {{Quran|41|12}} and {{Quran|67|5}}, as discussed in the [[Scientific_Errors_in_the_Quran#Earth created before stars|Earth created before stars]] section above).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Night and day as moving entities====&lt;br /&gt;
As the above section explains, night and day in the Quran are a property of the entire heaven rather than a specific phenomena only occurring on the surface of the Earth as it rotates and orbits the sun. The Qur&#039;anic description extends to the night covering/veiling the day, chasing it rapidly ({{Quran|7|54}}). And god &#039;strips&#039; the night of the day ({{Quran|36|37}}). The day and night are also said to successively overlap ({{Quran|39|5}}) or enter into each other ({{Quran|35|13}}, {{Quran|3|27}}, {{Quran|22|61}}, and {{Quran|57|6}}). {{Quran|10|27}} says the faces of evil doers will be dark, as though covered by pieces of the night. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In addition, not only the sun and moon, but the day and night too are each (Kullun, which means &amp;quot;all&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) floating/swimming in an orbit/sphere/hemisphere (fee falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) in Q. 21:33 and Q. 36:40.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|33}}|And He it is Who created the night and the day, and the sun and the moon. They float, each in an orbit.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|It is not allowable for the sun to reach the moon, nor does the night overtake the day, but each, in an orbit, is swimming.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky/heaven as a ceiling===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A common myth at the time of the Quran&#039;s composition was that the sky or heavens were held up with pillars, which is also a Biblical motif. While classical Muslim scholars often believed in a dome shaped heaven, some academic scholars have argued that the Quranic heavens are flat, stacked expanses (see main article). These heavens are like roofs (saqf {{Quran|21|32}}, {{Quran|52|5}}), a building/edifice/tent (binaan {{Quran|2|22}}, {{Quran|40|64}}), a ceiling (samk {{Quran|79|28}}), in layers ({{Quran|71|15}} and {{Quran|67|3}}), while {{Quran|13|2}} adds that the heavens were raised without visible pillars (perhaps phrased with deliberate ambiguity). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Reinforcing the 2 dimensional imagery, {{Quran|81|11}} adds that the sky is like a covering that can be &#039;stripped away&#039;, while {{Quran|21|104}} states that it will eventually be rolled or folded up like a parchment and {{Quran|39|67}} says that the heavens will then be held in Allah&#039;s hand. This will occur after it has been slit (furijat {{Quran|77|9}}; the same Arabic noun is used in {{Quran|50|6}} where the listeners are expected to notice that the heaven has no slits, reinforcing the canopy metaphor), rent asunder with clouds ({{Quran|25|25}}), split (inshaqqat {{Quran|55|37}}, {{Quran|84|1}}, {{Quran|69|16}} with angels appearing at its edges {{Quran|69|17}}).&lt;br /&gt;
The heaven will become as gateways ({{Quran|78|19}}, a possibility also alluded to in {{Quran-range|15|13|15}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|22}}|[He] who made for you the earth a bed [spread out] and the sky a ceiling and sent down from the sky, rain and brought forth thereby fruits as provision for you. So do not attribute to Allah equals while you know [that there is nothing similar to Him].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|15}}|Do you not consider how Allah has created seven heavens in layers}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|78|12}}|And We have built above you seven strong (heavens)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|13|2}}|&lt;br /&gt;
Allah is He Who raised the heavens without any pillars that ye can see}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|81|11}}|&lt;br /&gt;
And when the sky is stripped away}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|104}}|The Day when We will fold the heaven like the folding of a [written] sheet for the records. As We began the first creation, We will repeat it. [That is] a promise binding upon Us. Indeed, We will do it.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|25}}|The Day the heaven shall be rent asunder with clouds, and angels shall be sent down, descending (in ranks),-}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Then on that Day, the Resurrection will occur, And the heaven will split [open], for that Day it is infirm. And the angels are at its edges. And there will bear the Throne of your Lord above them, that Day, eight [of them].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky/heaven as a guarded ceiling===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|21|32}} says Allah made the sky/heaven a guarded ceiling (but is not itself a guard or protection, which is a common misreading). This is most likely related to the verses about devils chased by shooting stars (meteors) that guard the lowest heaven. One of those verses, {{Quran-range|37|6|10}} discussed above, contains a noun meaning &amp;quot;guard&amp;quot; from the same Arabic root (hafiza) as the verb in this verse.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|32}}|&lt;br /&gt;
And We made the sky a protected ceiling, but they, from its signs, are turning away.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Interestingly, modern science has revealed that the things by which the sky / heaven is said to be guarded can also pose a threat to living things on Earth - asteroids and meteorites have penetrated the atmosphere and hit the earth throughout the course of history. This includes the [[w:Chicxulub crater|massive meteorite]] that hit near the [[w:Yucatán Peninsula|Yucatán Peninsula]] 65 million years which killed off numerous species, including most dinosaurs. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
More recently in 2013, in Chelyabinsk, Russia, a house-sized meteoroid entered the atmosphere at over 11 miles / 18 kilometers per second and blew apart 14 miles / 23 kilometers above the ground, having penetrated the Earth&#039;s atmosphere. The explosion released the energy equivalent of around 440,000 tons of TNT and generated a shock wave that blew out windows over 200 square miles (518 square kilometers) and damaged buildings. More than 1,600 people were injured in the blast, mostly due to broken glass.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky/heaven as something that can fall===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran describes the sky/heaven as a roof held up by Allah that can fall or fragments of which may break off and fall upon unfortunate individuals. This is challenging in light of the modern realization that the sky is simply a conglomeration of various gasses.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|52|44}}|And if they were to see a fragment of the heaven falling, they would say: A heap of clouds.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|34|9}}|See they not what is before them and behind them, of the sky and the earth? If We wished, We could cause the earth to swallow them up, or cause a piece of the sky to fall upon them. Verily in this is a Sign for every devotee that turns to Allah (in repentance).}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|22|65}}|Hast thou not seen how Allah hath made all that is in the earth subservient unto you? And the ship runneth upon the sea by His command, and He holdeth back the heaven from falling on the earth unless by His leave. Lo! Allah is, for mankind, Full of Pity, Merciful.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Heavens to be rolled up===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|21|104}} and {{Quran|39|67}} state that the heavens will be &#039;rolled up&#039; come the day of judgement, implying their corporeality and two dimensional form.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|104}}|The Day when We shall roll up the heavens as a recorder rolleth up a written scroll. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|39|67}}|No just estimate have they made of Allah, such as is due to Him: On the Day of Judgment the whole of the earth will be but His handful, and the heavens will be rolled up in His right hand: Glory to Him! High is He above the Partners they attribute to Him!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The gates of the sky/heaven===&lt;br /&gt;
The Quran states in many verses that there are gates in the sky/heavens (see: {{Quran|7|40}}, {{Quran|15|14}},  {{Quran|78|19}}, {{Quran|54|11}}), of which Allāh alone holds the keys to {{Quran|42|12}}, and are at least close enough for water to fall to the Earth from, and flood it after Noah&#039;s preaching.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|54|11}}|Then We opened the gates of the sky with pouring waters}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky-ways/cords of the heavens===&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran}}&lt;br /&gt;
Similar to other ancient Near-East and West Asian cosmologies, the sky/heavens are equipped with pathways or conduits, called sabab (singular) asbāb (plural),&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; that are some kind of ropes or cords (as per their literal meaning)&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition. &amp;lt;/ref&amp;gt; that support or run along the high edifice of the heaven, which can be traversed physically by people who arrive at them. Al-Rabīʿ ibn Anas (d. 756), to whom is attributed an early Quran commentary on verse Q38:10 notes: &amp;quot;The asbāb are finer than hair and stronger than iron; it [sic] is in every place although it is invisible.&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|And Pharaoh said, &amp;quot;O Haman, construct for me a tower that I might reach the ways (asbāb) - The ways (asbāb) into the heavens - so that I may look at the deity of Moses; but indeed, I think he is a liar.&amp;quot; And thus was made attractive to Pharaoh the evil of his deed, and he was averted from the [right] way. And the plan of Pharaoh was not except in ruin.}}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|38|10}}|Or is theirs the dominion of the heavens and the earth and what is between them? Then let them ascend through [any] ways (asbāb) of access}}&lt;br /&gt;
Despite the existence of space exploration and telescopes these have not been found.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Stars as something that fall===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an says that the stars will fall (inkadarat ٱنكَدَرَتْ) as one of many dramatic events surrounding the last day. The word كدر in the form used in this verse (form VII) meant &#039;to dart down&#039;, as is said of a bird or hawk, or to fall and scatter.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|81|2}}|And when the stars fall}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The structure of space-time is such that nothing, not even stars, can move faster than the velocity of light. Even if the stars were to move close to light speed across the sky, their apparent motion would be so slight relative to their distance that it would nonetheless be imperceptible to the naked eye. Moreover, as many visible stars are hundreds of light years away (the nearest star is more than four light years away), the light from such events would take years to reach our eyes. Indeed, many stars still visible in the sky ceased to exist centuries ago and it is only their light which is just now reaching the Earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Similarly the stars are said to disperse/scatter (intatharat انْتَثَرَتْ) on judgement day, which classical commentaries have also linked to dispersing/falling on Earth,&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt; &amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt; &amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt; along with the above verse 81:2.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|82|2}}|when the stars are scattered,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Moon split in two===&lt;br /&gt;
{{Main|Moon Split Miracle}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an (according to a common interpretation) and a hadith tradition state that the moon was miraculously split into two pieces and then, presumably, put back together again. There is, however, no scientific evidence suggesting that the moon was ever been split into two parts. Critics have pointed out that since the moon is visible to half the planet at any given time, there should exist numerous accounts from different parts of the world attesting to the event if it in fact happened. The Romans, Greeks, Egyptians, Persians, Chinese and Indians had avid astronomers who, critics maintain, should have seen this event and recorded it in their histories. The complete absence of any such historical record from other civilizations contemporary to Muhammad is thus presented as a strong indication that the event described in scripture never happened.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|The Hour has come near, and the moon has split [in two]. And if they see a miracle, they turn away and say, &amp;quot;Passing magic.&amp;quot; And they denied and followed their inclinations. But for every matter is a [time of] settlement. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|Narrated Ibn Masud:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
During the lifetime of Allah&#039;s Messenger (ﷺ) the moon was split into two parts; one part remained over the mountain, and the other part went beyond the mountain. On that, Allah&#039;s Messenger (ﷺ) said, &amp;quot;Witness this miracle.&amp;quot;&lt;br /&gt;
}}Some modern Islamic scholars and academic scholars interpret the moon splitting verse as an eschatological prophecy. One reason is that the traditional interpretation contradicts the repeated claims that Muhammad was not sent with miracles, but only to warn people with the message (see also {{Quran|6|109}} and {{Quran|11|12}}):&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|13|7}}|The unbelievers say, &amp;quot;Why has God not sent him, (Muhammad), some miracles.&amp;quot; (Muhammad), you are only a warner. For every nation there is a guide.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nature of the moon&#039;s light===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Modern Muslim scholars have sometimes argued that the Qur&#039;an predicted the realization that the moon does not emit its own light, but simply reflects light coming from the Sun. The Arabic word for reflected (&#039;&#039;in`ikaas&#039;&#039;) does not appear in the two Qur&#039;anic verses that say the Moon is a &amp;quot;light&amp;quot;. Instead, the word &#039;&#039;noor&#039;&#039; (nooran نُورًا) is used, which simply means &amp;quot;a light&amp;quot;, and, in another verse, the word &#039;&#039;muneer&#039;&#039; (&#039;&#039;muneeran&#039;&#039; مُّنِيرًا) is used, which means &amp;quot;giving light&amp;quot; and is from the same root as &#039;&#039;noor&#039;&#039;. Nonetheless, the usage of these words is vague and appears to permit alternative interpretations.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|10|5}}|&lt;br /&gt;
He it is Who appointed the sun a splendour and the moon a light, and measured for her stages, that ye might know the number of the years, and the reckoning. Allah created not (all) that save in truth. He detaileth the revelations for people who have knowledge.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|16}}|&lt;br /&gt;
And hath made the moon a light therein, and made the sun a lamp?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Noor&#039;&#039; appears again (this time as a participle muneeran مُّنِيرًا) in a similar verse about the moon:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|61}}|&lt;br /&gt;
Blessed be He Who hath placed in the heaven mansions of the stars, and hath placed therein a great lamp and a moon giving light!&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran-range|33|45|46}} most clearly displays the meaning of &#039;&#039;noor&#039;&#039; to be &amp;quot;light&amp;quot; rather than &amp;quot;reflected light&amp;quot;. A lamp is described as &amp;quot;shining light&amp;quot; with the same Arabic word used in {{Quran|25|61}} (muneeran مُّنِيرًا):&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|&lt;br /&gt;
O Prophet! Lo! We have sent thee as a witness and a bringer of good tidings and a warner. And as a summoner unto Allah by His permission, and as a lamp &#039;&#039;&#039;that giveth light&#039;&#039;&#039;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In Lane&#039;s Lexicon of classical arabic, the word &#039;&#039;muneer&#039;&#039; (مُّنِيرً) is defined as &#039;Giving light, shining bright, bright, or shining brightly&#039;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Noor&#039;&#039; is defined on the previous page as &#039;Light; whatever it may be; and the rays thereof&#039;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; In reference to {{Quran|10|5}} (quoted above) which describe the moon with this word, Lane writes, &#039;In the Kur. x. 5, the sun is termed ضياء and the moon نور and it is said that ضياء is &#039;&#039;essential&#039;&#039;, but نور is &#039;&#039;accidental&#039;&#039; [light]&#039;. The notion of essential and accidental light and its application to the sun and moon originates not from the Arabs at the time of the Qur&#039;an, but rather from the book &#039;&#039;Kitab al-Manazir&#039;&#039;, commonly known as &#039;Optics&#039;, published in 1572 by the great polymath and optics pioneer al-Hazen. Lane goes on to say, citing the highly regarded Taj al-Arus classical dictionary, &#039;it [light] is of two kinds, the light of the present world and that of the world to come; and the former is either perceived sensibly, by the eye, and this is what diffuses itself from luminous bodies, as the sun and moon and stars, and is mentioned in the Kur. x. 5 referred to above&#039;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &#039;&#039;noor&#039;&#039; is also used in {{Quran|24|35}} to show that Allah is the &amp;quot;light&amp;quot; of the universe. The author does not imply that Allah reflects light from another source, but rather that he is the ultimate source of all light.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|24|35}}|&lt;br /&gt;
 Allah is the Light of the heavens and the earth. The Parable of His Light is as if there were a Niche and within it a Lamp: the Lamp enclosed in Glass: the glass as it were a brilliant star: Lit from a blessed Tree, an Olive, neither of the east nor of the west, whose oil is well-nigh luminous, though fire scarce touched it: Light upon Light! Allah doth guide whom He will to His Light: Allah doth set forth Parables for men: and Allah doth know all things.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Implied similar size and distance of the sun and moon===&lt;br /&gt;
{{Main|Geocentrism and the Quran|l1=Geocentrism and the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In a passage about events on the day of resurrection, some critics argue that the Qur&#039;an implies that the sun and moon are of comparable size and distance. As already noted, the Quran says that the moon &amp;quot;follows&amp;quot; the sun ({{Quran-range|91|1|2}}), and &amp;quot;It is not for the sun to overtake the moon, nor doth the night outstrip the day.&amp;quot; ({{Quran|36|40}}). Verse {{Quran|75|9}} adds that on the last day the sun and moon will be brought together. While such a perspective is intuitive for one in seventh century Arabia viewing the sun and moon with their unaided eye and observing eclipses, modern science has revealed that 64.3 million moons could fit in the sun.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|And the moon darkens And the sun and the moon are joined,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Arabic word translated as &amp;quot;are joined&amp;quot; is &#039;&#039;jumi&#039;a&#039;&#039;, a verb which means to collect together, gather together, bring together.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Critics note that this would involve our moon, which orbits the Earth 93 million miles away from the sun, being brought together with our local star which is over 400 times wider. To say that such mismatched objects will be brought together (jumi&#039;a) in such a scenario would hardly be apt, critics argue, and a very odd apocalyptic event. Rather, the description sits comfortably in the ancient understanding of the cosmos, whereby the sun and moon were assumed to be two roughly equivalent celestial bodies in the sky above the Earth. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
It is worth noting that the &amp;quot;darkening&amp;quot; of the moon in verse 8 is an Arabic word which in hadiths refers to a lunar or solar eclipse (in this case lunar). However, for a lunar eclipse to occur (when the earth&#039;s shadow is cast upon the moon) the sun and moon are on opposite sides of the earth and thus are not in any sense &amp;quot;brought together&amp;quot;. Nor does brought together in verse 9 work as a reference to a solar eclipse (when the sun occasionally casts a shadow of the moon on the earth). The moon is invisible during the portion of a month when it can eclipse the sun since it must be on the daylit side of the earth, and hence the moon does not &amp;quot;darken&amp;quot; or itself become eclipsed (verse 8) as it passes between observers and the sun but rather its silhouette becomes visible.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The cause of shadows changing length===&lt;br /&gt;
Shadows are produced when the sun&#039;s light is obstructed. The Earth&#039;s rotation causes these shadows to change size and lengthen. {{Quran-range|25|45|46}} states that the reason shadows fluctuate in size rather than being stationary is because Allah has made the sun their guide. This appears to confirm the geocentric outlook widely evidenced elsewhere in the Qur&#039;an, for it is only on a geocentric view that shadows would be of fixed length if the sun (rather than the Earth) were not made to do something.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|&lt;br /&gt;
Hast thou not turned thy vision to thy Lord?- How He doth prolong the shadow! If He willed, He could make it stationary! then do We make the sun its guide; Then We draw it in towards Ourselves,- a contraction by easy stages.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Interestingly, {{Quran|25|46}} follows up by stating that Allah &#039;draws the shadows towards himself&#039;. The exact meaning of this verse is unclear, but if it regards the retraction of an object&#039;s shadow &#039;back onto itself&#039; - that is, to a state where there is no shadow or the shadow is at its shortest - then perhaps it can be interpreted to describe the gradual &#039;pointing of the shadow towards heaven&#039; or &#039;upwards towards Allah&#039;. Even this reading is difficult to justify, however, and the verse is perhaps best regarded as having lost intelligibility beyond the vague spiritual sense in which it may be read.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Disregard of North and South Poles===&lt;br /&gt;
{{Main|The Ramadan Pole Paradox}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In polar regions, the longevity of day and night vary during summer and winter. The day gets shorter and shorter in winter until there are days or weeks of uninterrupted night. At the poles themselves, day and night alternately last for six months and all phases of the moon occur several times between sunrise and sunset. These circumstances render many of the most important Islamic rituals impracticable and suggest that the author(s) of the Qur&#039;an and hadith, in so far as they aspired to produce a religion of global practicability, were not aware of the extreme distortions to the day length that take place near the poles.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|36|40}}|&lt;br /&gt;
It is not for the sun to overtake the moon, nor doth the night outstrip the day. They float each in an orbit. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
When reading this verse one may also wonder in what sense day and night each have an orbit (See [[Geocentrism and the Quran]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
See also the [[Scientific_Errors_in_the_Quran#Fasting_and_prayer_requirements_near_the_Poles|Fasting and prayer requirements near the Poles]] section below.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Biology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Evolution===&lt;br /&gt;
{{Main|Evolution and Islam}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an takes what is perhaps best described as the creationist view of the origins and history of life on earth. This diverges sharply from the overwhelming scientific evidence that humans have evolved from prior life forms, over the course of millions of years and through natural selection.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Consequently, while some Muslim scholars reinterpret the Quran in order that they may accept the theory of evolution, most reject it in favor of a creationist world view. Opinion polls show that the majority of Muslims agree Islam and evolution are not compatible. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====First humans created from clay====&lt;br /&gt;
{{Main|Creation of Humans from Clay|Evolution and Islam}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur’an states that the first man was created instantaneously from clay (&#039;&#039;salsalin&#039;&#039; صَلْصَٰلٍ) / &#039;&#039;mud&#039;&#039; (hamain حَمَإٍ). There is no indication that the author is aware of the evolution of human life over millions of years or our common ancestry with apes and primates. While some scientists argue over the detailed mechanisms driving evolution, they agree that common descent is an overwhelmingly proven fact.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|15|26}}|&lt;br /&gt;
We created man from sounding clay, from mud molded into shape; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|55|14}}|&lt;br /&gt;
He created man from clay like [that of] pottery.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|38|71|76}}|[So mention] when your Lord said to the angels, &amp;quot;&#039;&#039;&#039;Indeed, I am going to create a human being from clay. So when I have proportioned him and breathed into him of My [created] soul, then fall down to him in prostration.&#039;&#039;&#039;&amp;quot; So the angels prostrated - all of them entirely. Except Iblees; he was arrogant and became among the disbelievers. [Allah] said, &amp;quot;O Iblees, what prevented you from prostrating to &#039;&#039;&#039;that which I created with My hands?&#039;&#039;&#039; Were you arrogant [then], or were you [already] among the haughty?&amp;quot; He said, &amp;quot;I am better than him. &#039;&#039;&#039;You created me from fire and created him from clay.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Descent from Adam and Eve====&lt;br /&gt;
{{Main|Evolution and Islam|Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Creation}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur’an contains stories concerning the &#039;first humans&#039; which detail, among other matters, how all people are descended from Adam and Eve (called &#039;&#039;Hawa&#039;&#039; in Arabic), the two earliest ancestors. These humans were created in a garden (the word for paradise in Arabic is &#039;&#039;jannah&#039;&#039;, which literally means &#039;garden&#039;) and then brought to Earth fully formed (Sahih Hadiths say Adam was 60 cubits - or 90 feet - tall). This view of the origins of human life is directly challenged by overwhelming DNA evidence and the numerous fossils of pre-Homo sapiens species that lived on earth for millions of years prior to the evolution modern humans.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Powerful DNA evidence that humans have common ancestry with other primate families includes endogenous retroviruses in the exact same genetic locations of our respective genomes&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; and the fusion of two primate chromosomes to become chromosome 2 in humans&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; (for more detail see the main article).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|189}}|&lt;br /&gt;
It is He who created you from one soul and created from it its mate that he might dwell in security with her. And when he covers her, she carries a light burden and continues therein. And when it becomes heavy, they both invoke Allah, their Lord, &amp;quot;If You should give us a good [child], we will surely be among the grateful.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In the above verse the poetic allusion to sex and pregnancy and the couple&#039;s invocation to Allah leaves no doubt that the first sentence is a reference to common descent from Adam (in similar verses this is less explicit). All the classical exegetes state that this “single being” (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ ) refers to Adam. Both classical Sunni and Shia Tafsirs confirm this and there are even mutawatir hadith narrations (mass transmitted reports) implying that all humans descend from Adam (for details, see [[Evolution_and_Islam|Evolution and Islam]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Another verse describes the literal descent of humanity from one man with reference to the sexual means by which it was achieved (&amp;quot;despised fluid&amp;quot; i.e. semen) after Allah had created that first man out of clay.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Who made all things good which He created, and He began the creation of man from clay; Then He made his seed from a draught of despised fluid;}}&lt;br /&gt;
The word translated “seed” in the Pickthall translation is nasl نسل, which means progeny (i.e. descendants).&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Other verses address humanity as banī ādama (&amp;quot;children of Adam&amp;quot;), including {{Quran|7|27}} which describe the first couple as &amp;quot;your parents&amp;quot;. See also {{Quran|17|70}} and {{Quran|4|1}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars argue that the notion of two ancestral “parents” is consistent with recent scientific findings that show a common female and male ancestor of all modern humans. This results, however, from a confusion with the nicknames (Mitochondrial Eve and Y-chromosomal Adam) by which scientists have referred to human&#039;s earliest genetic ancestors. These two individuals, however, are distinct from the Quranic characters as they are simply the last common male and female ancestors of everyone alive today and not of all humans in history. More importantly, whereas the Qur&#039;an describes Eve as Adam&#039;s wife (who, notably, was created &#039;&#039;after&#039;&#039; him), Mitochondrial Eve lived some 50,000 to 80,000 years earlier than Y-chromosomal Adam.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetic evidence also overwhelmingly indicates that humans diverged from earlier species as a population rather than as a single couple.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Genetics===&lt;br /&gt;
====Noah&#039;s ark human population bottleneck====&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main Article: [[Historical Errors in the Quran#Noah&#039;s%20worldwide%20flood|Historical errors in the Qur&#039;an - Noah&#039;s worldwide flood]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an contains the Biblical worldwide flood story, common to many ancient Near-East and Mesopotamian cultures, whereby Noah escapes on an ark with his family (bar a disbelieving son who attempts to hide up a mountain to avoid the flood),&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; and a pair of all living things. Though not mentioned in the Qur&#039;an, some traditions put eighty people with him,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; including forty men and women.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt; The majority of prominent tafsirs say founders of all contemporary different nations such as the Byzantines, Turks and Persians etc. are descended from a different one of Noah&#039;s surviving sons.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|[So it was], until when Our command came and the oven overflowed, &#039;&#039;&#039;We said, &amp;quot;Load upon the ship of each [creature] two mates and your family&#039;&#039;&#039;, except those about whom the word has preceded, and [include] whoever has believed.&amp;quot; But none had believed with him, except a few.}}There is no genetic evidence for a population bottleneck that could match this event whatsoever, of which we would expect.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past.&#039;&#039; Covers the history of modern humans from a genetic POV including notable population bottlenecks - of which none match this story.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[&#039;&#039;Chapters 1 to 4&#039;&#039; covers the origins of ancient humanoids into modern humans, effectively debunking Adam and Eve too.]&amp;lt;/ref&amp;gt;Including (but not limited to): Genetic diversity analysis (inc. reduced heterozygosity and the loss of rare alleles), runs of homozygosity (ROH) in the genome, the allele frequency spectrum (AFS) showing a skewed distribution: favoring common alleles and reducing the prevalence of rare ones, and with statistical modelling, researchers can compare observed allele frequencies with theoretical expectations under different demographic scenarios. As well as analyzing Mitochondrial and Y-Chromosome DNA with Lineage Tracing, reconstructing genealogies with coalescent models to trace genetic lineages back to common ancestors, the presence of genetic signatures showing; Reduced effective population size (Ne) and/or Linkage disequilibrium (LD) (alleles at different loci may show higher correlations (association of genes) than expected due to the reduced population size and limited recombination events), plus analyzing and directly comparing ancient DNA with modern Ancient DNA (aDNA), and further simulation and modelling, such as using Bayesian Inference Computational methods simulate genetic data under various demographic scenarios to identify the most likely historical events - software such as BEAST and msprime have been made specifically for this.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Animals and plants====&lt;br /&gt;
Part of the legend of Noah&#039;s Ark is that a pair of every living species was stored on board. Similarly none of this even more extreme bottleneck of two living pairs has been found in animal genetics either (and at the same time across all species and the human bottleneck),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; (nor plants, which most traditional Islamic scholars such as Ibn Kathir agree are considered part of these pairs)&amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt; of which we would expect to see a notable sudden and extreme bottleneck of two animals, also causing inbreeding being far below the safe level needed for long-term species survival.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This goes without mentioning the practical problems of such a task. While we do not know exactly how many animals Muhammad, or specific 7th century Arabs were aware off, it can be assumed they were aware of local cattle, birds and visible insects etc. in Arabia - where gathering two of every pair was a difficult, but not certainly not impossible task. Modern science has, however, revealed over 2.1 million species identified so far across all taxonomic groups. This includes over a million identified insect species, 110,000 arachnids, 11,000 birds, 11,000 reptiles and 6,500 mammals that live spread across the entire planet and each of which require different climates, habitats, and diets, while a widely cited estimate for the total number of terrestrial species including those as yet undiscovered is 6.5 million.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt;Furthermore many animals are a severe risk to the humans on board (e.g. polar bears), gathering them across different parts of the world including isolated islands and keeping the rest alive whilst getting others is essentially impossible, and many are predators of each other so would soon have destroyed the ecosystem if one was eaten by another etc.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
These discoveries appear to render the idea that all animals could have been kept on board a single ship impossible.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Embryology===&lt;br /&gt;
{{Main|Embryology in the Quran|l1=Embryology in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an contain descriptions regarding bodily fluids and the stages of development of the human embryo. Many of these descriptions are extremely vague and most bear a telling resemblance to [[Greek and Jewish Ideas about Reproduction in the Quran and Hadith|similar descriptions]] found in the [[w:Talmud|Jewish Talmud]] as well as the ideas of ancient Greeks, [[History of Embryology|such as Galen]]. These descriptions do not accord with the findings of modern science and are generally considered unremarkable in the seventh-century Arabian context wherein the Quran was first recited.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Semen originating between the backbone and ribs====&lt;br /&gt;
{{Main|Quran and Semen Production|l1=Qur&#039;an and Semen Production}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that semen originates from somewhere between the backbone and ribs, though Muslim scholars have proposed a wide range of alternative interpretations. The word for backbone here is &#039;&#039;sulb&#039;&#039; (صلب), meaning the back, particularly the lumbar / loins portion of it.&amp;lt;ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Other verses and hadiths too suggest a reproductive function for the backbone. While this aligns with the views of the physicians of antiquity, modern science has shown that sperm comes from the [[w:testicle|testicles]] and semen from various glands behind and below the bladder, which are not between the backbone and ribs.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|&lt;br /&gt;
He is created from a drop emitted- Proceeding from &#039;&#039;&#039;between the backbone and the ribs&#039;&#039;&#039; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
We see this concept also in another verse using another Arabic word for a man&#039;s back, &#039;&#039;thahr&#039;&#039; (ظهر, translated below as loins&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) whereby a man&#039;s future progeny are somehow in his back before conception, a notion also found in hadiths discussed in the main article.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|172}}|And [mention] when your Lord took from the children of Adam - from their loins - their descendants and made them testify of themselves, [saying to them], &amp;quot;Am I not your Lord?&amp;quot; They said, &amp;quot;Yes, we have testified.&amp;quot; [This] - lest you should say on the day of Resurrection, &amp;quot;Indeed, we were of this unaware.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Embryo formed from semen====&lt;br /&gt;
{{Main|Greek and Jewish Ideas about Reproduction in the Quran and Hadith}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes the initial formation of a human embryo out of fluid emanating from the man, which has been placed in the womb (and possibly mixed with a female fluid). This reflects the widespread contemporary view at that time that semen is the material from which the embryo is initially formed, as taught by Hippocrates, Galen, and the Jewish Talmud. It is also very evident in hadiths. By contrast, modern science has shown that semen is the vehicle for the sperm cells, one of which fuses with a woman&#039;s [[w:ovum|ovum]] in her [[w:fallopian tube|fallopian tube]], and that the resulting cell divides (rather than the seminal medium) and travels back into the womb for implantation. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While many English translations mention a &amp;quot;drop of seed&amp;quot;, or &amp;quot;drop of sperm&amp;quot;, the Arabic word used in the Quran is &#039;&#039;nutfah&#039;&#039;, which literally means a small amount of liquid and was a euphemism for semen.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|&lt;br /&gt;
Did We not create you from a &#039;&#039;&#039;liquid disdained&#039;&#039;&#039;[ma-in maheenin]? And &#039;&#039;&#039;We placed it in a firm lodging&#039;&#039;&#039; For a known extent.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Then We placed him&#039;&#039;&#039; as a sperm-drop [nutfatan] &#039;&#039;&#039;in a firm lodging.&#039;&#039;&#039;&amp;lt;BR /&amp;gt;Then We made the sperm-drop [nutfata] into a clinging clot […]}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|&lt;br /&gt;
From what substance [shay-in, which means “thing”] did He create him? From a sperm-drop [nutfatin] He created him and destined for him;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|76|2}}|Indeed, We created man from a sperm-drop mixture [nutfatin amshajin] that We may try him; and We made him hearing and seeing.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Disregard of female ovum====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran, in all its discussion of human reproduction, does not mention the role of the ovum, implying instead that reproduction is caused simply by storage and mingling of the male semen in the female womb. Although visible to the human eye, the female ovum is very small and unknown in the 7th century - this appears to explain its omission in the Quran.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|He was created from a fluid, ejected, Emerging from between the backbone and the ribs.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Humans created from a clot of blood====&lt;br /&gt;
{{Main|Embryology in the Quran|l1=Embryology in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes humans as being formed from a clot of blood after an initial semen stage. By contrast, modern science has revealed that there is no stage in embryonic development where the relevant material is a clot of blood. The Quranic description is likely influenced by a simplistic attempt at explaining human reproduction based on unaided-eye observations of an early-term miscarriage and a woman&#039;s menstrual cycle. While in modern times some Muslims scholars have advanced alternative meanings for the relevant word, the historical certainty that the word can mean clotted blood (also the unanimous understanding in the classical tafsirs), which has a clear biological meaning, while being used in the Qur&#039;an in the context of a biological description (formation of a baby), renders the modern reinterpretations extremely challenging.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|23|14}}|&lt;br /&gt;
Then We made the sperm into a clot of congealed blood...}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|96|2}}|&lt;br /&gt;
Created man, out of a (mere) clot of congealed blood: }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|Narrated &#039;Abdullah bin Mus&#039;ud: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allah&#039;s Apostle, the true and truly inspired said, &amp;quot;(The matter of the Creation of) a human being is put together in the womb of the mother in forty days, and then he becomes a &#039;&#039;&#039;clot of thick blood for a similar period&#039;&#039;&#039;, and then a piece of flesh for a similar period.”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Gender decided at clot stage====&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that an embryo is transformed from semen into a clot, shaped (presumably into a human mold), and then determined into either the male or female sex. Modern genetics, on the other hand, has shown that the sex of a human is decided at the moment of conception.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|first=eds.: Anthony S. Fauci [et al.] ; eds. of previous ed.: T. R. Harrison [et al.]|title=Harrison&#039;s principles of internal medicine.|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York [etc.]|isbn=978-0-07-147693-5|pages=2339–2346|edition=17th ed.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|75|37|39}}|Was he not a drop of fluid which gushed forth? Then he became a clot; then (Allah) shaped and fashioned And made of him a pair, the male and female.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While translators mostly use &amp;quot;And&amp;quot; in verse 39, the Arabic particle is &#039;&#039;fa&#039;&#039;, as also in the previous conjunction, which indicates sequence (i.e. &#039;and then&#039;).&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt; Classical tafsirs share this reading, and the same reading is reflected in a sahih hadith found in both Bukhari and Muslim:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||318|darussalam}}|Narrated Anas bin Malik: The Prophet (peace be upon him) said, &amp;quot;At every womb Allah appoints an angel who says, &#039;O Lord! A drop of semen, O Lord! A clot. O Lord! A little lump of flesh.&amp;quot; Then if Allah wishes (to complete) its creation, the angel asks, (O Lord!) Will it be a male or female, a wretched or a blessed, and how much will his provision be? And what will his age be?&#039; So all that is written while the child is still in the mother&#039;s womb.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Bones formed before flesh====&lt;br /&gt;
{{Main|Embryology in the Quran|l1=Embryology in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that the bones of a human embryo are formed first and then covered up with flesh. By contrast, modern science has shown that muscles and the cartilage &#039;models&#039; of the future bones start to form at the same time and in parallel. Muscles have started to form before the cartilage models start to be replaced with actual bone.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|23|14}}|&lt;br /&gt;
Then We made the sperm into a clot of congealed blood; then of that clot We made a (foetus) lump; then we made out of that lump bones then (not and) clothed the bones with flesh; then we developed out of it another creature. So blessed be Allah, the best to create!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an again parallels the influential Greek physician Galen, who says:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|1=Galen, &#039;&#039;On semen&#039;&#039;, p.101|2=And now the third period of gestation has come. After nature has made outlines of all the organs and the substance of the semen is used up, the time has come for nature to articulate the organs precisely and to bring all the parts to completion. Thus it caused flesh to grow on and around all the bones...}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===All organisms created in pairs===&lt;br /&gt;
The Quran states that all beings are created in pairs. However, modern science has revealed that not every creature procreates or reproduces through a male and female sexual relationship.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The [[w:Desert grassland whiptail lizard|whiptail lizard]] in the U.S. Southwest, Mexico, and South America, for instance, is an all-females species which reproduces by [[w:parthenogenesis|parthenogenesis]].  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[w:virus|Viruses]] (if considered a life form) reproduce using a host&#039;s DNA and are neither female nor male. [[w:Bacteria|Bacteria]] reproduce by cell division.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[w:Fungus|Fungus]] can reproduce either asexually or sexually with thousands of genders.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Many species of plants also reproduce either asexually or through [[w:Pollination|pollination]].  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Those who are [https://en.wikipedia.org/wiki/Intersex intersex] (including those people with both male and female sexual organs and body types) and [https://en.wikipedia.org/wiki/Hermaphrodite hermaphrodites] of all species also do not appear to fit in to this dichotomy. This has led to discriminatory rulings from Islamic scholars, not allowing those with ambiguous sexes to get married for example, due to the unknowingness of breaking a gender-based rule.&amp;lt;ref&amp;gt;See for example rulings from sheiks and scholars listed on IslamQA in response to the question: &#039;&#039;[https://islamqa.info/en/answers/114670/ruling-on-marrying-a-man-who-is-intersex-or-impotent-and-the-difference-between-them Ruling on marrying a man who is intersex or impotent, and the difference between them]&#039;&#039;  &amp;lt;/ref&amp;gt;   &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|51|49}}|&lt;br /&gt;
And of &#039;&#039;&#039;every thing&#039;&#039;&#039; We have created pairs: That ye may receive instruction. }}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|36|36}}|&lt;br /&gt;
Glory to Allah, Who created in pairs &#039;&#039;&#039;all things&#039;&#039;&#039; that the earth produces, as well as their own (human) kind and (other) things of which they have no knowledge. }}{{Quote|{{Quran|92|3}}|by Him who created the male and the female:}}{{Quote|{{Quran|75|39}}|Then He made of him two kinds, the male and the female.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Fetus in three layers of darkness===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &#039;&#039;butun&#039;&#039; (بطن) means belly/abdomen/midriff, though some translators have opted to use the more specific (and evocative) word &amp;quot;womb&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000257.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 220 بطن]&amp;lt;/ref&amp;gt; Classical tafsirs interpreted the &amp;quot;three darknesses&amp;quot; as the placenta, womb (uterus), and belly. Modern science has revealed there to be many more such layers in the human body, such as the endometrium, myometrium, perimetrium, peritoneum, besides the cervix uteri, corpus uteri, abdomen (with walls), and placenta (with layers). In terms of extra-embryonic membranes, there is also the allantois, which is a sac-like structure and does not surround the embryo, but becomes part of the umbilical cord and is not in any real sense &#039;a darkness&#039; viz-a-viz the embryo. The other two membranes, the chorion and amnion, together form the [[w:Amniotic_sac|amniotic sac]], which is quite thin and transparent. The idea of three membranes around the fetus ([[w:Chorion|chorion]], [[w:Allantois|allantois]], and [[w:Amnion|amnion]]) was taught by the highly influential Greek physician, Galen, and the description found in the Quran in all likelihood draws on Galen&#039;s widespread influence in the late antique world.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|39|6}}|&lt;br /&gt;
He created you from one soul. Then He made from it its mate, and He produced for you from the grazing livestock eight mates. He creates you in the wombs of your mothers, creation after creation, within three darknesses. That is Allah, your Lord; to Him belongs dominion. There is no deity except Him, so how are you averted?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Functions of the heart (cardiocentrism)===&lt;br /&gt;
The Quran describes the literal heart as a locus of contemplation and thought, an ancient concept known as [[w:Cardiocentric hypothesis|cardiocentrism]], as opposed to the modern scientific understanding of our brain controlling thought, memory and emotion (alongside other physical processes).&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/anatomy-of-the-brain Brain Anatomy and How the Brain Works.]&#039;&#039; Brain, Nerves and Spine. Home. Health. Conditions and Diseases. Johns Hopkins Medicine.&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The concept of the heart as the seat of the intellect, spiritual contemplation, and the eye of the heart/mind/soul was a common one in East-Syriac Christianity in the centuries before Islam, seen in the writings for example of Pseudo-Macarius, Issac of Nineveh, and Ephrem,&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), &#039;&#039;[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110794083/html?lang=en Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background]&#039;&#039;, Berlin: De Gruyter, pp. 95 -102&amp;lt;/ref&amp;gt; in contrast to certain scholars more closely influenced by Greek philosophy which associated the mind with the brain (encephalocentrism).&amp;lt;ref&amp;gt;Enrico Crivellato, Domenico Ribatti, &#039;&#039;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S036192300600298X Soul, mind, brain: Greek philosophy and the birth of neuroscience]&#039;&#039;, Brain Research Bulletin, Volume 71, Issue 4, 2007, Pages 327-336, ISSN 0361-9230, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1016/j.brainresbull.2006.09.020.(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S036192300600298X)&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|22|46}}|So have they not traveled through the earth and &#039;&#039;&#039;have hearts by which to reason&#039;&#039;&#039; and ears by which to hear? For indeed, it is not eyes that are blinded, but blinded are &#039;&#039;&#039;the hearts which are within the breasts&#039;&#039;&#039;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|11|5}}|Lo! now &amp;lt;b&amp;gt;they fold up their breasts&amp;lt;/b&amp;gt;  that they may hide (their thoughts) from Him. At the very moment when they cover themselves with their clothing, Allah knoweth that which they keep hidden and that which they proclaim. Lo! &amp;lt;b&amp;gt;He is Aware of what is in the breasts&amp;lt;/b&amp;gt; (of men). }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|179}}|And We have certainly created for Hell many of the jinn and mankind. &#039;&#039;&#039;They have hearts with which they do not understand&#039;&#039;&#039;, they have eyes with which they do not see, and they have ears with which they do not hear. Those are like livestock; rather, they are more astray. It is they who are the heedless.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|46}}|And We place &#039;&#039;&#039;upon their hearts veils lest they should understand&#039;&#039;&#039; it, and in their ears a deafness; and when thou makest mention of thy Lord alone in the Qur&#039;an, they turn their backs in aversion. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Characteristics of Milk===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that milk is produced in the body somewhere between excretions and blood. The mammary glands, where milk is produced and stored, are not, however, located near the intestines, which is where excrement is stored. Sometimes cattle and goat milk needs processing or pasteurization before it can safely be consumed; the milk is often infected with bacteria and other micro-organisms. A significant number of humans are [[w:Lactose_intolerance|lactose intolerant]], especially in some regions of the world, and are unable to digest much milk without experiencing abdominal bloating and cramps, flatulence, diarrhoea, nausea, or vomiting. This occurs in adults who lack genes for lactase enzyme persistance which maintains lactose tolerance beyond childhood and is a relatively recent evolutionary development. These realities challenge the Qur&#039;anic notion that milk is &#039;pure&#039; and &#039;agreeable&#039; to anyone who drinks it.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|66}}|&lt;br /&gt;
And verily in cattle (too) will ye find an instructive sign. From what is within their bodies &#039;&#039;&#039;between excretions and blood&#039;&#039;&#039;, We produce, for your drink, milk, &#039;&#039;&#039;pure and agreeable&#039;&#039;&#039; to those who drink it. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Geology and meteorology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Flat Earth===&lt;br /&gt;
{{Main|Islamic Views on the Shape of the Earth}}The Qur&#039;an assumes and describes a flat-Earth cosmography according to multiple academic studies. The later idea that Islamic scriptures themselves indicated a spherical Earth was a creative act of reinterpretation when Islamic scholars encountered advances in astronomy. Attempts to explain Quranic verses about the Earth only in terms of local flatness at a human level, non-literal readings, and/or by ignoring context, are often challenged by critics, as discussed in the [[Islamic Views on the Shape of the Earth|main article]], which also contains further evidence and verses beyond those listed here.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Fasting and prayer requirements near the Poles====&lt;br /&gt;
{{Main|The Ramadan Pole Paradox}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an instructs Muslims to fast by abstaining from food and drink from sunrise till sunset during Ramadan. In the polar regions there are six months of sunlight and six months of perpetual night during Summer and Winter. Such fasting is not practicable for anyone living in the polar regions, and very easy (depth of Winter) or extremely hard (height of Summer) in places within around 40 degrees latitude of the poles. Various rules have been contrived by Muslim scholars for people at such latitudes to try to accommodate the (here inconvenient) fact that we live on a round Earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|187}}|&lt;br /&gt;
...Then strictly observe the fast till nightfall...}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A similar issue emerges for the five daily prayers. Persons living in the polar region would not be able to make a sunset or sunrise prayer for much of the year. Even in less extreme contexts, for cities further south like Aberdeen in Scotland, the gap between the night prayer (Isha) and the dawn prayer (Fajr) is still around 4 and a half hours in June, so a person praying five times a day is required to interrupt their sleep around 3.20am, then go back to sleep before getting up for the day. These challenges would likely not have been on the mind of the author of the Quran during the 7th century in Arabia.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|78}}|&lt;br /&gt;
Establish regular prayers - at the sun&#039;s decline till the darkness of the night, and the morning prayer and reading: for the prayer and reading in the morning carry their testimony.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Facing toward Mecca====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an instructs Muslims to face the direction of the Kaaba in Mecca when they pray. In consideration of the roundness of the Earth, scholars developed the great circle method to carry out this instruction. However, a number of problems have been suggested: one facing Mecca also necessarily has their back turned to it (a display of disrespect which is roundly prohibited in Islam), and one directly opposite Mecca on the globe may pray in any direction. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Another issue leads many North American Muslims, who live in the hemisphere of this antipode of Mecca, to instead prefer the rhumb-line technique (i.e. a straight line on a standard Mercator flat map projection). This is in disagreement with those who follow the great circle method, which causes people north and south in the Americas to face away from each as they pray (great circle lines from this antipode diverge cross the Americas before they start to converge again when they enter the hemisphere of Mecca), and requires much of North America to pray northwards, which to many people feels awkward. Finally, Astronauts in Earth&#039;s orbit or on the Moon or Mars are essentially unable to follow these instructions (suggesting that the author of the Qur&#039;an did not have such future realities in mind).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|149}}|&lt;br /&gt;
From whencesoever Thou startest forth, turn Thy face in the direction of the sacred Mosque; that is indeed the truth from the Lord. And Allah is not unmindful of what ye do.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as spread out and flat====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The author of the Qur&#039;an mentions that the Earth is &#039;spread out&#039; and laid flat. The Arabic word here (sataha) was used to describe making the flat top or roof of a house or chamber and making a top surface flat.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000081.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1357 سُطِحَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Words from the same root mean the flat top surface or roof of a house or chamber, a bounded flat plane in geometry, a level place upon which dates can be spread, a rolling pin (which expands the dough), plane or flat.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|88|20}}|And at the Earth, how it is spread out?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Despite Muslim encounters with Greek astronomy in the 8th century CE (see [[Islamic Views on the Shape of the Earth]]), a flat earth interpretation persisted for many more centuries in some circles.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
For example, the Qur&#039;anic commentary of al-Jalalayn (composed by the two “Jalals”; Jalal al-Din al-Mahalli (d.1459 CE) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d.1505 CE) - i.e. the 15th/16th century) agrees with this understanding of the verse, saying that legal scholars at his time agree that the earth is flat and not spherical.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|1=[https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=74&amp;amp;tSoraNo=88&amp;amp;tAyahNo=20&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;UserProfile=0&amp;amp;LanguageId=2 Tafsir al-Jalalayn 88:20] (See [https://tafsir.app/jalalayn/88/20 here] for the Arabic)|2=And the earth how it was laid out flat? and thus infer from this the power of God exalted be He and His Oneness? The commencing with the mention of camels is because they are closer in contact with it the earth than any other animal. &#039;&#039;&#039;As for His words sutihat ‘laid out flat’ this on a literal reading suggests that the earth is flat which is the opinion of&#039;&#039;&#039; most [the word &amp;quot;most&amp;quot; is not included in the original Arabic: &amp;quot;وعليه علماء الشرع&amp;quot;; see citation for full text] &#039;&#039;&#039;of the scholars of the revealed Law and not a sphere as astronomers ahl al-hay’a have it&#039;&#039;&#039; even if this latter does not contradict any of the pillars of the Law.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as like carpet====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Arabic word (&#039;&#039;bisaatan&#039;&#039;) used here means a thing that is spread or spread out or forth, and particularly a carpet.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000241.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 204 بِسَاطًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|19}}|And Allah has made the earth for you as a carpet (spread out)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as like a couch====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Earth is described using an Arabic word (&#039;&#039;firashan&#039;&#039;) that means a thing that is spread on the ground to sit or lay upon.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000155.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2371 فِرَٰشًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|22}}|&lt;br /&gt;
[He] who made for you the earth a bed [spread out] and the sky a ceiling and sent down from the sky, rain and brought forth thereby fruits as provision for you. So do not attribute to Allah equals while you know [that there is nothing similar to Him].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same root word for couch in {{Quran|2|22}} is used as a verb in {{Quran|51|48}} in the sense of to spread (the first word translated spread here).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|51|48}}|And the earth, &#039;&#039;&#039;We have spread it&#039;&#039;&#039;; how excellent (are) the Spreaders!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as like a bed====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Earth is described as a &#039;bed&#039; (or &#039;carpet&#039; in the Yusuf Ali translation) in verse {{Quran|20|53}}, and similarly {{Quran|43|10}}. The Arabic word (&#039;&#039;mahdan&#039;&#039;) suggests something completely flat and spread out on the ground (and not, for instance, &#039;rolled up&#039; for storage).&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000267.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2739 مَهْدًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|53}}|&lt;br /&gt;
Who hath appointed the earth &#039;&#039;&#039;as a bed&#039;&#039;&#039; and hath threaded roads for you therein and hath sent down water from the sky and thereby We have brought forth divers kinds of vegetation}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sometimes the same Arabic word is translated as expanse, as in {{Quran-range|78|6|7}}. Together with the next verse, the Earth is here a thing spread out and pegged down by mountains.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|78|6|7}}|Have We not made the earth as a &#039;&#039;&#039;wide expanse&#039;&#039;&#039;, And the mountains as pegs?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same root word is used as a participle at the end of {{Quran|51|48}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|51|48}}|And the earth, We have spread it; how excellent (are) &#039;&#039;&#039;the Spreaders!&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth stretched out====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In the verse below, as also in {{Quran|13|3}} and {{Quran|50|7}}, the Qur&#039;an uses a verb (&#039;&#039;madadna&#039;&#039;) that meant to extend by drawing or pulling, stretch out, expand.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000223.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2695 مدد]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|15|19}}|And the earth We have spread out (like a carpet); set thereon mountains firm and immovable; and produced therein all kinds of things in due balance.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as a level plain====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes a time in the future when mountains will be removed. {{Quran|18|47}} uses an Arabic word (&#039;&#039;baarizatan&#039;&#039;) that means &amp;quot;entirely apparent&amp;quot; to describe the Earth at this time.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000224.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 187 بَارِزَةً]&amp;lt;/ref&amp;gt; {{Quran|20|106}} uses words (&#039;&#039;qa&#039;an&#039;&#039; and &#039;&#039;safsafan&#039;&#039;) that mean a level plain.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000248.pdf Lane&#039;s Lexicon, Suppliment p. 2994 قَاعًا], [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000418.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1694 صَفْصَفًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; This description implies the Earth is flat and level and that it is the mountains which give it shape.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|47}}|And (bethink you of) the Day when we remove the hills and ye see the earth emerging, and We gather them together so as to leave not one of them behind.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|20|105|107}}|They will ask thee of the mountains (on that day). Say: My Lord will break them into scattered dust. And leave it as &#039;&#039;&#039;an empty plain&#039;&#039;&#039;, Wherein thou seest neither curve nor ruggedness.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Permanent barrier between &amp;quot;the two seas&amp;quot; of fresh and salt water===&lt;br /&gt;
{{Main|A Barrier Between Two Seas and the Cosmic Ocean}}&lt;br /&gt;
When a fresh water river flows into the sea or ocean, there is a transition region in between. This transition region is called an estuary where the fresh water remains temporarily separated from the salt water. However, this separation is not absolute, is not permanent, and the different salinity levels between the two bodies of water eventually homogenize. The Qur&#039;an, by contrast, suggests that there is a separation between two seas, one salty and one fresh water, maintained by some sort of divine barrier placed between them. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Furthemore, {{Quran|55|20}} quoted below states that coral emerge from both seas. However, coral are found only in salt water oceans, and exposure to freshwater leads to coral bleaching.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs Corals and Coral Reefs] - Smithsonian Institution website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|53}}| It is He Who has let free the two bodies of flowing water: One palatable and sweet, and the other salt and bitter; yet has He made a barrier between them, &#039;&#039;&#039;a partition that is forbidden to be passed&#039;&#039;&#039;. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|27|61}}|Is He [not best] who made the earth a stable ground and placed within it rivers and made for it firmly set mountains and placed between the two seas a barrier? Is there a deity with Allah? [No], but most of them do not know.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|55|19|22}}|He released the two seas, meeting [side by side]; Between them is a barrier [so] neither of them transgresses. So which of the favors of your Lord would you deny? From both of them emerge pearl and coral.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Another reference to &amp;quot;the two seas&amp;quot; (bahrayn) is found in the story of Moses and his servant.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|18|60|61}}|And [mention] when Moses said to his servant, &amp;quot;I will not cease [traveling] until I reach the junction of the two seas or continue for a long period.&amp;quot; But when they reached the junction between them, they forgot their fish, and it took its course into the sea, slipping away.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The story of Moses and his servant is one of four stories in Surah al-Kahf. Modern academic scholarship has identified antecedants of each story in the lore of late antiquity. This particular story is almost unanimously considered to derive from a legend about Alexander the Great and his search for the water of life. For details see the section on the four stories in Surah al-Kahf in the article [[Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
It may further be compared to the ancient Akkadian myth of the Abzu, the name for a fresh water underground sea that was given a religious quality in Sumerian and Akkadian mythology. Lakes, springs, rivers, wells, and other sources of fresh water were thought to draw their water from the Abzu underground sea, while the Ocean that surrounded the world was a saltwater sea. This underground sea is called Tehom in the Hebrew Bible. For example, Genesis 49:25 says, &amp;quot;blessings of the heavens above, and Tehom lying beneath&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Wensinck, Arent Jan (1918). &amp;quot;The Ocean in the Literature of the Western Semites&amp;quot;. Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam. Afdeeling Letterkunde. Nieuwe reeks. dl. 19. no. 2. page 14&amp;lt;/ref&amp;gt; Wensinck explains, &amp;quot;Thus it appears that the idea of there being a sea of sweet water under our earth, the ancient Tehom, which is the source of springs and rivers, is common to the Western Semites&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;ibid. page 17&amp;lt;/ref&amp;gt; Similarly in Greek mythology, the world was surrounded by Oceanus, the world-ocean of classical antiquity. Oceanus was personified as the god Titan, whose consort was the aquatic sea goddess Tethys. It was also thought that rainfall was due a third ocean above the &amp;quot;Firmament of the Sky&amp;quot; (a vast reservoir above the firmament of the sky is also described in the Genesis creation narrative).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Whether the two seas mentioned in the Qur&#039;an referred to these mythological seas or a more general inviolable barrier between bodies of salt and fresh water, critics argue that the verse in question is scientifically wrong.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains as pegs which prevent the earth from shifting===&lt;br /&gt;
{{Main|The Quran and Mountains}}&lt;br /&gt;
Modern geology has discovered that large plates in the crust of the Earth are responsible for the formation of mountains. Called plate tectonics, the slow movement of these massive plates meet and the pressure between them pushes up the crust, forming mountains while also causing earthquakes and faults in the Earth&#039;s surface. The formation of mountains and occurance of earthquakes are thus both largely the result of destabilizing tectonic activity. They are part of the same ongoing process and one cannot exist without the other. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an, by contrast, holds that mountains are like pegs in the ground. Mountain formation can involve a thickening of the continental crust beneath them, which some modern Muslim scholars attempt to compare as peg-like, though mountains form in various other ways too (see main article for details and for many further problems with this claim). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an further claims that mountains were created to prevent the Earth from shifting or swaying with its inhabitants. This is most commonly interpreted by modern Islamic scholars as a reference to earthquakes. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
However, in early or pre-Islamic poetry mountains are mentioned in terms of stopping the Earth as a whole swaying/convulsing. This seems to support a more straightforward reading of the Quranic verses, backed also by a hadith - that shifting/convulsing (tamīda&amp;lt;ref&amp;gt;تَمِيدَ tamīda [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000274.pdf Lane&#039;s Lexicon] page 2746&amp;lt;/ref&amp;gt;) does not refer to earthquakes, which have occured throughout history including in Muhammad&#039;s era and whose seismic waves can actually be amplified in certain locations by mountains, but rather to a movement of the entire Earth (see main article for details on all of these points and criticism of a few other interpretations).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|15}}|&lt;br /&gt;
And He has cast into the earth firmly set mountains, lest it shift with you, and [made] rivers and roads, that you may be guided,}}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|78|6|7}}|Have We not made the earth as a wide expanse, And the mountains as pegs?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains cast upon Earth===&lt;br /&gt;
{{Main|The Quran and Mountains}}&lt;br /&gt;
Mountains are usually formed through the movement and collision (or in the case of fault-block mountains, separation) of lithospheric (tectonic) plates, as well as by a number of other processes (see main article). This is an ongoing process which continues to this day as the plates slowly move. The Quran, by contrast, states that the mountains on Earth&#039;s surface were cast upon it by God. Other verses state that creation of mountains occurred during the first four days, as discussed in the section above on creation of earth and heaven in six days. The imagery is clear when one considers the above verses which describe the Mountains as &#039;pegs&#039; which stabilize the Earth (which is itself compared to a carpet and bed matt in other verses).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|15}}|&lt;br /&gt;
And He has cast into the earth firmly set mountains, lest it shift with you, and [made] rivers and roads, that you may be guided,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &#039;he has cast&#039; is &#039;&#039;alqa&#039;&#039; (lam-qaf-ya), which in this form (Arabic verb form IV) is frequently used elsewhere in the Quran to mean throw or cast.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000266.pdf Lane&#039;s Lexicon, Suppliment p. 3012 أَلْقَىٰ]&amp;lt;BR /&amp;gt;See paragraph number 4 for the form IV verb definition.&amp;lt;/ref&amp;gt; It is the same word as is used in {{Quran|3|44}} when lots are cast using pens (it would be easy to imagine that mountains were similarly scattered, though perhaps it should not be taken too literally in this context), and {{Quran|12|10}} when the prophet Yusuf is cast down into the well, and in {{Quran|20|20}} when Moses casts down his staff, which becomes a snake. The implication of such verses is that mountains were a special act of creation rather them being a byproduct of a larger and ongoing process (tectonic plate movement).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Chests contract with altitude===&lt;br /&gt;
{{Quran|6|125}} states that a person&#039;s chest cavity gets smaller at higher altitudes; which is an understandable belief for people to have as oxygen decreases as one travels higher, which in turn leads to hypoxemia (lower oxygen levels in the blood) causing the body to take short, shallow, fast breaths&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.healthline.com/health/hypoxemia What Is Hypoxemia?] &#039;&#039;What are the symptoms of hypoxemia?&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Healthline. Medically reviewed by Avi Varma, MD, MPH, AAHIVS, FAAFP — Written by Jill Seladi-Schulman, Ph.D. — Updated on April 26, 2023&amp;lt;/ref&amp;gt; - which feels like the chest is constricted. Modern science, by contrast, has revealed that the opposite is the case.&amp;lt;ref&amp;gt;Callison, W.É., Kiyamu, M., Villafuerte, F.C. et al. &#039;&#039;[https://www.nature.com/articles/s41598-022-13263-5#:~:text=Individuals%20living%20in%20a%20hypoxic,partially%20a%20population%2Dlevel%20adaptation. Comparing high versus low-altitude populations to test human adaptations for increased ventilation during sustained aerobic activity.]&#039;&#039; Sc&#039;&#039;i&#039;&#039; Rep &#039;&#039;1&#039;&#039;2, 11148 (2022). &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1038/s41598-022-13263-5&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|6|125}}|Those whom Allah (in His plan) willeth to guide,- He openeth their breast to Islam; those whom He willeth to leave straying,- He maketh their breast close and constricted, as if they had to climb up to the skies: thus doth Allah (heap) the penalty on those who refuse to believe.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Earthquakes as a punishment===&lt;br /&gt;
The Quran describes Earthquakes, blizzards, hurricanes, and other destructive natural activity as being a sort of punishment for the people they inflict. Research, however, has not found any correlation between civilizations&#039; irreligiosity and their susceptibility to these or other type of natural disaster. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|45}}|&lt;br /&gt;
Do then those who devise evil (plots) feel secure that Allah will not cause the earth to swallow them up, or that the Wrath will not seize them from directions they little perceive?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|29|37}}|&lt;br /&gt;
But they denied him, and the dreadful earthquake took them, and morning found them prostrate in their dwelling place. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|68}}|&lt;br /&gt;
Do ye then feel secure that He will not cause you to be swallowed up beneath the earth when ye are on land, or that He will not send against you a violent tornado (with showers of stones) so that ye shall find no one to carry out your affairs for you}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Disregard of evaporation in water cycle===&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars argue that the water cycle is described in the Qur&#039;an. Every verse about rain in the Qur&#039;an implies that rain comes either directly from the sky or from Allah. The crucial step of evaporation of water into the air is never mentioned. That Quran describes a linear process orchestrated by Allah rather than a cyclical process (as with the water cycle) renders these modern reinterpretations challenging.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|43|11}}|&lt;br /&gt;
That sends down (from time to time) rain from the sky in due measure;- and We raise to life therewith a land that is dead; even so will ye be raised (from the dead)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains of hail in the sky===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hail forms in cumulonimbus clouds when updrafts raise water droplets to an altitude where they freeze. The Qur&#039;an, by contrast, describes mountain-like masses of hail in the sky / heaven.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|24|43}}|&lt;br /&gt;
Hast thou not seen how Allah wafteth the clouds, then gathereth them, then maketh them layers, and thou seest the rain come forth from between them; &#039;&#039;&#039;He sendeth down from the heaven mountains wherein is hail&#039;&#039;&#039;, and smiteth therewith whom He will, and averteth it from whom He will. The flashing of His lightning all but snatcheth away the sight.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Transliteration:&#039;&#039;&#039; wayunazzilu (and he sends down) mina (from) alssamai (the sky) min (from) jibalin (mountains) feeha (in it [&#039;it&#039; is feminine here so must refer to the sky]) min (of) baradin (hail)&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tafsirs such as al-Jalalayn and the one attributed to Ibn Abbas say that this means mountains in the sky.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tafsir.app/jalalayn/24/43 Tafsir al-Jalalayn 24:43]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ibn Kathir notes two views, that these are literally mountains of hail in the sky, or that they are a metaphor for clouds.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tafsir.app/ibn-katheer/24/43 Tafsir Ibn Kathir 24:43]&amp;lt;/ref&amp;gt; Clouds could poetically be described as mountains in the sky, but the verse says &amp;quot;mountains of hail in the sky&amp;quot;, which critics would say strongly suggests large masses of ice (in the clouds or otherwise), and it was sometimes understood in this literal way as evidenced in tafsirs.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Allah smites with thunderbolts===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran describes thunder and lightning in a manner typical of ancient mythology. Allah, in a manner evocative of the legends most famously regarding Zeus, smites persons he wishes to punish with thunderbolts. A hadith, graded hasan (good) by Dar-us-Salam, further states that Muhammad believed the sound of thunder was an angel striking the clouds, which the angel drives along with a piece of fire (evoking the image of a whip of fire).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|13|13}}|&lt;br /&gt;
And the thunder declares His glory with His praise, and the angels too for awe of Him; and He sends the thunderbolts and smites with them whom He pleases, yet they dispute concerning Allah, and He is mighty in prowess.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Al Tirmidhi|44|5|44|3117}}|Narrated Ibn &#039;Abbas:&lt;br /&gt;
&amp;quot;The Jews came to the Prophet (ﷺ) and said: &#039;O Abul-Qasim! Inform us about the thunder, what is it?&#039; He said: &#039;An angel among the angels, who is responsible for the clouds. He has a piece of fire wherever that he drives the clouds wherever Allah wills.&#039; They said: &#039;Then what is this noise we hear?&#039; He said: &#039;It is him, striking the clouds when he drives them on, until it goes where it is ordered.&#039; They said: &#039;You have told the truth.&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Zoology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Ants converse and recognize humans===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ants primarily communicate with each other using pheromones (chemical signals). While scientists have discovered that ants make some noises, nothing has ever indicated that the brains of ants could produce anything approximating complex speech. By contrast, the Qur&#039;an recounts the story of an ant warning her fellow ants of the approach of Solomon&#039;s large army of humans. Solomon is able to understand her speech and proceeds, presumably, to leave the ants be. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|27|18|19}}|&lt;br /&gt;
At length, when they came to a (lowly) valley of ants, &#039;&#039;&#039;one of the ants said: &amp;quot;O ye ants, get into your habitations, lest Solomon and his hosts crush you (under foot) without knowing it.&amp;quot; So he smiled, amused at her speech;&#039;&#039;&#039; and he said: &amp;quot;O my Lord! so order me that I may be grateful for Thy favours, which thou hast bestowed on me and on my parents, and that I may work the righteousness that will please Thee: And admit me, by Thy Grace, to the ranks of Thy righteous Servants.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Four types of cattle===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that Allah has provided four kinds of cattle (eight including male and female). There exist, however, many more than four species of cattle. The word &amp;quot;cattle&amp;quot; in {{Quran|39|6}} is &#039;&#039;al-ana&#039;ami&#039;&#039;, from a root meaning plentiful subsistence and in this form meant pasturing (i.e. grazing) animals.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000289.pdf Lane&#039;s Lexicon, Suppliment p. 3035 أَنْعَٰمِ]&amp;lt;/ref&amp;gt; The word &#039;&#039;azwajin&#039;&#039; (&amp;quot;kinds&amp;quot; in the translation of 39:6 below) generally means &amp;quot;mate&amp;quot; or &amp;quot;member of a pair&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000432.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1266 أَزْوَٰجٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt; {{Quran|6|143-144}} clarifies that this refers to male and female pairs of sheep, goats, oxen, and camels, suggesting that the author of the Qur&#039;an was aware of four kinds of grazing animals useful for humans (horses, mules and donkeys are considered a separate category from al-ana&#039;ami, see {{Quran-range|16|5|8}}). This does not include many other types of cattle from the regions outside of Arabia, such as reindeer, which were and remain important to people in northern latitudes. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|39|6}}|&lt;br /&gt;
He created you from one being, then from that (being) He made its mate; and He hath provided for you of &#039;&#039;&#039;cattle eight kinds&#039;&#039;&#039;. He created you in the wombs of your mothers, creation after creation, in a threefold gloom. Such is Allah, your Lord. His is the Sovereignty. There is no Allah save Him. How then are ye turned away}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|6|142-144}}|&#039;&#039;&#039;And of the cattle (He produceth) some for burdens, some for food.&#039;&#039;&#039; Eat of that which Allah hath bestowed upon you, and follow not the footsteps of the devil, for lo! he is an open foe to you. &#039;&#039;&#039;Eight pairs: Of the sheep twain, and of the goats twain.&#039;&#039;&#039; Say: Hath He forbidden the two males or the two females, or that which the wombs of the two females contain? Expound to me (the case) with knowledge, if ye are truthful. &#039;&#039;&#039;And of the camels twain and of the oxen twain.&#039;&#039;&#039; Say: Hath He forbidden the two males or the two females, or that which the wombs of the two females contain; or were ye by to witness when Allah commanded you (all) this? Then who doth greater wrong than he who deviseth a lie concerning Allah, that he may lead mankind astray without knowledge. Lo! Allah guideth not wrongdoing folk.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Horses created as transportation===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
After thousands of years of domestication and cross-breeding, horses were domesticated approximately 4,000 years ago in East Europe and Central Asia. Prior to this, horses were wild animals not yet suitably bred for this purpose. Today feral horses are descendants of once domesticated horses that aren&#039;t tamed or used for human transportation. By contrast, the Qur&#039;an appears to suggest that horses were created by Allah already prepared to serve human purposes. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|8}}|&lt;br /&gt;
And (He has created) horses, mules, and donkeys, for you to ride and use for show; and He has created (other) things of which ye have no knowledge.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===All animals live in communities===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an emphatically states that all animals live in &amp;quot;communities&amp;quot;. Many animals, such as the jaguar or leopard, are however well known for being solitary creatures, rarely meeting in pairs and then only to mate. Animals of these kinds do not live in communities and rather tend to resort to violence when their solitude is disturbed (the opposite, some argue, of what it means to live in a community). There also exist species whose young are not raised as family and which lay eggs and abandon them before hatching. Sea Turtles, for instance, bury their eggs on a beach and leave them. When an egg hatches the baby turtle must dig to the surface and make a sprint to the sea or perish. Some reptiles behave similarly. The Carolina anole, which is a lizard species, is another such example. These anoles lay a single egg every 2 weeks, around 10 in total, each taking 5 to 7 weeks to hatch. Anole hatchlings must fend for themselves and are by nature solitary creatures from birth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
One modern translation of the Quran interprets &#039;&#039;umamun&#039;&#039; (community / nation) to mean &amp;quot;genus&amp;quot; (group of species, plural: genera). This interpretation appears difficult, however, for while today we categorize species into genera, families, and other taxonomic ranks within evolutionary tree (phylogenetic) models, such categories are understood as an evolutionary process in which, even now, sub-groups of many species are diverging and gradually evolving into new species.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|6|38}}|&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;There is not an animal (that lives) on the earth, nor a being that flies on its wings, but (forms part of) communities like you. Nothing have we omitted from the Book&#039;&#039;&#039;, and they (all) shall be gathered to their Lord in the end.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Bird flight as a miracle===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Modern science has revealed the aerodynamic properties of birds&#039; anatomy which enable them to fly. Bird flight essentially functions by creating a difference in the air pressure between the lower and upper part of the wing and this creates lift that pushes the bird upward. The wings of birds have evolved over millions of years and have thereby refined birds&#039; flight abilities. By contrast, the Quran states that &#039;nothing&#039; holds birds in the air, except for the miraculous power of Allah.&lt;br /&gt;
  &lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|79}}|&lt;br /&gt;
Do they not look at the birds, held poised in the midst of (the air and) the sky? Nothing holds them up but (the power of) Allah. Verily in this are signs for those who believe}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|67|19}}|Do they not see the birds above them with wings outspread and [sometimes] folded in? None holds them [aloft] except the Most Merciful. Indeed He is, of all things, Seeing.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same verb for holding (amsaka) appears in {{Quran|22|65}} and {{Quran|35|41}} with regard to Allah holding the sky from falling to earth. As so often with the Quran, modern academic scholarship has found a close parallel in 6th century CE Syriac literature. Joseph of Sarugh (d. 521 CE) similarly stated that only the action of God held up the sky and repeatedly used birdflight as another illustration of the same divine action in words very similar to the Quranic verse. For details, see [[Parallels_Between_the_Qur&#039;an_and_Late_Antique_Judeo-Christian_Literature#Allah_keeps_the_heavens_and_the_birds_from_falling|Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
==History==&lt;br /&gt;
{{Main|Historical Errors in the Quran}}&lt;br /&gt;
Below are a selection of historical errors found in the Quran, a more complete list is located in the article dedicated to [[Historical Errors in the Quran|historical errors in the Quran]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Massive wall of iron built to trap Gog and Magog until judgement day===&lt;br /&gt;
{{Main|Dhul-Qarnayn and the Alexander Romance}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that two dangerous tribes, Gog and Magog, were trapped behind a massive wall of Iron erected by Dhu&#039;l-Qarnayn and will only be let free on the day of Judgement. However, no such wall or tribes have ever been found despite the advent of global satellite imagery.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|96-101}}|Bring me pieces of iron!’ When he had levelled up between the flanks, he said, ‘Blow!’ When he had turned it into fire, he said, ‘Bring me molten copper to pour over it.’ &lt;br /&gt;
So they could neither scale it, nor could they make a hole in it. He said, ‘This is a mercy from my Lord. But when the promise of my Lord is fulfilled, He will level it; and my Lord’s promise is true.’ &lt;br /&gt;
That day We shall let them surge over one another, the Trumpet will be blown, and We shall gather them all, and on that day We shall bring hell into view visibly for the faithless.&lt;br /&gt;
Those whose eyes were blind to My remembrance and who could not hear.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The trumpet blowing in {{Quran|18|99}} is referred to many other times in the Qur&#039;an as happening on judgement day (see {{Quran|27|87}}, {{Quran|69|13}} and {{Quran|39|68}}), with the word &#039;yawm&#039; يوم being used in Q18:99 and 18:100, meaning on that &#039;&#039;day&#039;&#039;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://arabiclexicon.hawramani.com/search/%D9%8A%D9%88%D9%85?cat=50 Lane&#039;s Lexicon dictionary - يوم]&amp;lt;/ref&amp;gt; specifically. Another passage confirms that this wall was supposedly still intact and that its future opening will be associated with other apocalyptic events.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|95-97}}|But there is a ban on any population which We have destroyed: that they shall not return, &lt;br /&gt;
Until the Gog and Magog (people) are let through (their barrier), and they swiftly swarm from every hill. &lt;br /&gt;
Then will the true promise draw nigh (of fulfilment): then behold! the eyes of the Unbelievers will fixedly stare in horror: &amp;quot;Ah! Woe to us! we were indeed heedless of this; nay, we truly did wrong!&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mary as part of the Trinity===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mainstream Christian doctrine has never held Mary to be a part of the Trinity. The Qur&#039;an, however, apparently implies as much, leading many to conclude that Muhammad misunderstood Christian doctrine.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|5|116}}|&lt;br /&gt;
And behold! Allah will say: &amp;quot;O Jesus the son of Mary! Didst thou say unto men, &#039;&#039;&#039;worship me and my mother as gods&#039;&#039;&#039; in derogation of Allah&#039;?&amp;quot; He will say: &amp;quot;Glory to Thee! never could I say what I had no right (to say). Had I said such a thing, thou wouldst indeed have known it. Thou knowest what is in my heart, Thou I know not what is in Thine. For Thou knowest in full all that is hidden}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This alternative formulation of the trinity is present even more clearly in {{Quran-range|5|72|75}}, which makes no mention of the holy spirit and takes measure to disprove the divinity of Jesus and his mother by pointing out that they, like normal human beings, also ate food.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|5|72|75}}|They surely disbelieve who say: Lo! Allah is the Messiah, son of Mary. The Messiah (himself) said: O Children of Israel, worship Allah, my Lord and your Lord. Lo! whoso ascribeth partners unto Allah, for him Allah hath forbidden paradise. His abode is the Fire. For evil-doers there will be no helpers. &#039;&#039;&#039;They surely disbelieve who say: Lo! Allah is the third of three&#039;&#039;&#039;; when there is no Allah save the One Allah. If they desist not from so saying a painful doom will fall on those of them who disbelieve. Will they not rather turn unto Allah and seek forgiveness of Him? For Allah is Forgiving, Merciful. &#039;&#039;&#039;The Messiah, son of Mary, was no other than a messenger&#039;&#039;&#039;, messengers (the like of whom) had passed away before him. &#039;&#039;&#039;And his mother was a saintly woman. And they both used to eat (earthly) food.&#039;&#039;&#039; See how We make the revelations clear for them, and see how they are turned away!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A common interpretation advocated by Muslim scholars today is that this refers to a fringe Arab Christian sect known as the Collyridians. However, this sect were only mentioned in a 4th century CE book on heresies. The most plausible interpretation proposed so far by academic scholars interprets these verses as a response to a Byzantine theological dispute and contemporary war propaganda (or a misunderstanding thereof, in the view of critics). For details, see the Qur&#039;anic Trinity section of the article [[Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
For further Christology in the Quran, see [[Qur&#039;anic Christology]] and [[Isa al-Masih (Jesus Christ)]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mary as Miriam===&lt;br /&gt;
{{main|Mary the sister of Aaron in the Quran}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mary the mother of Jesus was born in the first century BCE and was not related to Moses and his family whose story is set 1500 years earlier. Miriam was the sister of Moses and Aaron and daughter of Amram (Imran). The Quran appears to confuse these two characters, as it describes Mary, the mother of Jesus, as the &amp;quot;Sister of Aaron&amp;quot; and her mother as the &amp;quot;wife of Imran&amp;quot; in context where the &amp;quot;Imran&amp;quot; being discussed is evidently Miriam&#039;s father. A possible source of this confusion is the fact that both Miriam and Mary had the same name in Arabic, or were at least similar enough sounding for the original distinction to have been lost or neglected (the word used in either case in the Quran is the same and is pronounced &#039;&#039;maryam&#039;&#039;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|19|27-28}}|Then she brought him to her own folk, carrying him. They said: O Mary! Thou hast come with an amazing thing. &#039;&#039;&#039;O sister of Aaron!&#039;&#039;&#039; Thy father was not a wicked man nor was thy mother a harlot.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|66|12}}|And Mary, &#039;&#039;&#039;daughter of &#039;Imran&#039;&#039;&#039;, whose body was chaste, therefor We breathed therein something of Our Spirit. And she put faith in the words of her Lord and His scriptures, and was of the obedient.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|3|33-36}}| Lo! Allah preferred Adam and Noah and the Family of Abraham &#039;&#039;&#039;and the Family of &#039;Imran&#039;&#039;&#039; above (all His) creatures. They were descendants one of another. Allah is Hearer, Knower. (Remember) when the &#039;&#039;&#039;wife of &#039;Imran&#039;&#039;&#039; said: My Lord! I have vowed unto Thee that which is in my belly as a consecrated (offering). Accept it from me. Lo! Thou, only Thou, art the Hearer, the Knower! And when she was delivered she said: My Lord! Lo! I am delivered of a female - Allah knew best of what she was delivered - the male is not as the female; and lo! I have named her Mary, and lo! I crave Thy protection for her and for her offspring from Satan the outcast.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Wife of &#039;Imran&amp;quot; is here im&#039;ra-atu ʿim&#039;rāna, literally woman of Imran, though the same construction certainly means &amp;quot;wife&amp;quot; a few verses later ({{Quran|3|40}}), and in several other verses.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern academic scholars cite evidence that this could be a case of typology (deliberate literary allusion between characters - see main article). This may be the best explanation, although the verses would still be misleading as historical statements. {{Muslim||2135|reference}} seeks to explain the coincidence based on alleged customary forms of address (to explain &amp;quot;sister of Aaron&amp;quot;) or naming customs (to explain why Imran named his daughter Mary), depending on interpretation of the hadith. Either interpretation only reduces part of the coincidence. Even if a naming custom could increase the odds that this father-daughter pair would share names with some earlier biblical family, a further coincidence would still be required if her father happened to be named the same as the father (Imran) in the particular biblical family alluded to when his daughter is addressed customarily as &amp;quot;sister of Aaron&amp;quot;. Another attempted explanation is that this Imran actually had a son called Aaron as well as a daughter named Mary.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===&#039;Uzayr as the son of God in Jewish doctrine===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Historically, Judaism has been a strict form of monotheism. The Quran, by contrast, describes the Jews as calling a certain &#039;&#039;ʿUzayr&#039;&#039; as the son of God. This is compared directly with the Christians calling Jesus the son of God.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|9|30}}|The Jews say, &amp;quot;Ezra is the son of Allah &amp;quot;; and the Christians say, &amp;quot;The Messiah is the son of Allah.&amp;quot; That is their statement from their mouths; they imitate the saying of those who disbelieved [before them]. May Allah destroy them; how are they deluded?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ʿUzayr has traditionally been interpreted as the Biblical Ezra. Academic scholarship has tended to concur, noting that Ezra was held in high esteem (though not the &amp;quot;son of god&amp;quot;) in the Talmud.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
More recent academic work in 2025 found a more likely identification of ʿUzayr as the 2nd century CE Rabbi, Eliezar ben Hurcanus. For details see [[Historical_Errors_in_the_Quran#&#039;Uzayr_as_the_son_of_God_in_Jewish_doctrine|Historical Errors in the Quran]]. To critics, the Quran appears to misunderstand the reverence in which R. Eliezar was held in rabbinic circles since god describes him as &amp;quot;Eliezer, my son&amp;quot; in certain texts, language which is actually common in the Hebrew Bible and is applied to multiple rabbis in the Talmud.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===David invented coats of mail===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Historians commonly credited the invention of coat mail (not to be confused with scale armor) to the Celts in the 3rd century BCE.&amp;lt;ref name=&amp;quot;books.google.com&amp;quot;&amp;gt;Richard A. Gabriel, [http://books.google.com/books?id=HscIwvtkq2UC&amp;amp;pg=PA79 &#039;&#039;The ancient world&#039;&#039;], Greenwood Publishing Group, 2007 P.79&amp;lt;/ref&amp;gt;. Mail has also been found in a 5th century BCE Scythian grave, and there is a cumbersome Etruscan pattern mail artifact from the 4th century BCE.&amp;lt;ref&amp;gt;Robinson, H. R., [https://books.google.co.uk/books?id=BaDMDAAAQBAJ&amp;amp;pg=PA10 &#039;&#039;Oriental Armour&#039;&#039;], New York:Dover Publications, 1995, pp.10-12&amp;lt;/ref&amp;gt; The nature of coat mail is such that it should persist for several millennia, and such advantageous military technologies would spread rapidly, so it is unlikely that coat mail would have originated much earlier, undiscovered by archaeologists. While older translations of the Bible mention Goliath and David wearing a &amp;quot;coat of mail&amp;quot; in 1 Samuel 17:5 and 17:38 respectively, this is a well known mistranslation for a word meaning armor in general.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In the Qur&#039;an, by contrast, David in the 10th century BCE is taught by Allah how to make long coats of mail (&#039;&#039;sabighatin&#039;&#039; سَٰبِغَٰتٍ&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000022.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1298 سبغ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) after Allah made the iron (&#039;&#039;al hadid&#039;&#039; ٱلْحَدِيدَ) malleable for him and told him to measure the chainmail links (&#039;&#039;as-sardi&#039;&#039; ٱلسَّرْدِ) thereof.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000022.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1298 سَٰبِغَٰتٍ], [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000071.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1347 ٱلسَّرْدِ]&amp;lt;/ref&amp;gt; A second passage adds that people should be thankful for this knowledge which has been passed down since David and protects them today.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|34|10|11}}| And assuredly We gave David grace from Us, (saying): O ye hills and birds, echo his psalms of praise! And We made the iron supple unto him, Saying: Make thou long coats of mail and measure the links (thereof). And do ye right. Lo! I am Seer of what ye do. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|21|79|80}}| And We made Solomon to understand (the case); and unto each of them We gave judgment and knowledge. And we subdued the hills and the birds to hymn (His) praise along with David. We were the doers (thereof). And We taught him the art of making garments (of mail) to protect you in your daring. Are ye then thankful?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Chainmail seems to have been familiar to the early Muslims. Muhammad is narrated as using a metaphor of two coats of iron (junnataani min hadeedin جُنَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ), one owned by a generous person and the other by a miser in whose coat every ring (halqat حَلْقَةٍ&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000265.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 629 حلقة]&amp;lt;/ref&amp;gt;) becomes close together ({{Muslim||1021c|reference}}). Ibn Kathir [https://quranx.com/tafsirs/34.11 in his tafsir for 34:11] has narrations in which Mujahid and Ibn Abbas use that same arabic word meaning rings (الحلقة) to explain the Quranic verse&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=7&amp;amp;tSoraNo=34&amp;amp;tAyahNo=11&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;UserProfile=0&amp;amp;LanguageId=1 Tafsir of Ibn Kathir for 34:11 (Arabic)]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Crucifixions in ancient Egypt===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The first historical reference to crucifixion as a method of execution is from 500 BCE, when the technique began being used in several middle eastern cultures. The Qur&#039;an, by contrast, tells of crucifixions at the time of Moses (approximately 1500 BCE) as well as Joseph (approximately 2000 BCE). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|12|41}}|&lt;br /&gt;
O two companions of prison, as for one of you, he will give drink to his master of wine; but as for the other, he will be crucified, and the birds will eat from his head. The matter has been decreed about which you both inquire.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|71}}|&lt;br /&gt;
(Pharaoh) said: Ye put faith in him before I give you leave. Lo! he is your chief who taught you magic. Now surely I shall cut off your hands and your feet alternately, and &#039;&#039;&#039;I shall crucify you on the trunks of palm trees&#039;&#039;&#039;, and ye shall know for certain which of us hath sterner and more lasting punishment.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ancient Egypt has been subjected to extensive study by archaeologists. While there exists hieroglyphic evidence of people impaled by upright wooden stakes through their torsos in ancient Egypt, this remains distinct from crucifixions &amp;quot;on the trunks of palm trees&amp;quot; described in the Quran, as palm trees are of too great girth to be used to vertically impale an individual. Nor is there any evidence that the Arabic verb for crucifixion (salaba) could also mean &amp;quot;to impale&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;salaba [https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000435.pdf  Lane&#039;s Lexicon p. 1711-1713 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same verb for crucifixion is used in {{Quran|4|157}} regarding Jesus. It appears again in {{Quran|5|33}} which lists killing and crucifixion as distinct punishments, probably as the latter is a long, drawn out death (impalement would not be). Two other verses, {{Quran|38|12}} and {{Quran|89|8}}, use another word to call Pharaoh &amp;quot;owner of the pegs&amp;quot; or &amp;quot;stakes&amp;quot;. Sometimes this is claimed to refer to impalement and even mistranslated as such. However, the context in {{Quran-range|89|6|11}} shows that it refers to unspecified and lasting rock-hewn monuments (most likely columned temples, obelisks or possibly even the pyramids).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Moreover, there is no ancient Egyptian evidence of cross amputation (punitive removal of a single hand and foot on opposite sides). It seems that here again a contemporary punitive practice has been transferred in the Quran to ancient Egypt. A parallel using the same Arabic words occurs in {{Quran|5|33}}, which commands crucifixion or cross amputation among a range of punishment options (both of which became part of Islamic jurisprudence). In the exceptionally cruel combination of both punishments put in the mouth of Pharaoh in 20:71 quoted above (see also {{Quran|7|124}} and {{Quran|26|49}}), the victim would need to be fastened to the palm tree by what remains of their limbs. In Roman crucifixion, ropes were typically used, though nails were sometimes driven through the heel bones and perhaps between the ulnar and radius above each wrist. Sometimes a crossbeam (patibulum) was added, though other times just a tree or upright post (&#039;&#039;crux simplex&#039;&#039;, or &#039;&#039;stipes&#039;&#039;), which is likely what the Quranic author had in mind.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.tastesofhistory.co.uk/post/dispelling-some-myths-crucifixion Dispelling Some Myths: Crucifixion] - Tastes of History, March 31, 2024 ([https://web.archive.org/web/20250619085601/https://www.tastesofhistory.co.uk/post/dispelling-some-myths-crucifixion archive])&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Pharaoh as the name of a single Egyptian ruler===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
One of the most prominent characters in the Quran is Pharaoh (fir&#039;awn) in the story of Moses. Historically, Pharaoh was a title held by many rulers of Egypt and there are two in the Biblical Moses story (the first during his infancy). The Quran in contrast has a single character throughout the story and consistently uses it as his name rather than a title. According to academic scholars this is evident from the fact that fir&#039;awn is grammatically an Arabic diptote, like all other personal names in the Quran, and never appears with the definite article (unlike for example al-malik, &amp;quot;the King&amp;quot;), even in construct. For a more detailed discussion see [[Historical Errors in the Quran]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|28|8|9}}|And the family of Pharaoh picked him up [out of the river] so that he would become to them an enemy and a [cause of] grief. Indeed, Pharaoh and Haman and their soldiers were deliberate sinners. And the wife of Pharaoh said, &amp;quot;[He will be] a comfort of the eye for me and for you. Do not kill him; perhaps he may benefit us, or we may adopt him as a son.&amp;quot; And they perceived not.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nabatean rock tombs at al-Hijr as homes and palaces from before the time of Pharaoh===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an frequently lists destroyed peoples of the past, particularly the peoples of Noah, Lot, Pharaoh&#039;s army, Midian, Aad and its successor, Thamud. The destruction of Thamud after they disbelieved their prophet Salih is mentioned many times, either by an earthquake {{Quran|7|78}} or a thunderous blast (for example {{Quran|54|31}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Its destruction is also alluded to by a believer from the family of Pharaoh:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|40|28|31}}|And a believing man from the family of Pharaoh who concealed his faith said [...] And he who believed said, &amp;quot;O my people, indeed I fear for you [a fate] like the day of the companies - Like the custom of the people of Noah and of &#039;Aad and Thamud and those after them. And Allah wants no injustice for [His] servants.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The companies / factions (l-aḥzābu) is a term used collectively for the list of destroyed cities also in {{Quran-range|38|12|14}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[w:Thamud|Thamud]] is a term used by experts for a people or peoples of a particular region over a number of centuries (8th century BCE to the 4th century CE), but the Qur&#039;an speaks only of a particular destruction of Thamud after the warnings of their prophet Salih went unheeded. It describes them as the builders of well known palaces and homes, skillfully carved from the mountains, clarified in the Quran and hadith as a place in Arabia known as al Hijr (the rocky tract), or Mada&#039;in Salih today. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The errors in the Quran here are two-fold: It is now known that these were actually elaborately carved tombs, not homes or palaces, and that they  were made by the Nabateans from the 2nd century BCE to the 2nd century CE, not before the time of the Pharaohs&amp;lt;ref&amp;gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1293 Hegra Archaeological Site (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ) - unesco.org (includes many photographs of the tombs)]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Petra in Jordan was the Nabateans&#039; more famous city before al Hijr and both share a common style of construction and carving. There are over 100 tombs at al-Hijr, some very large, and many of them small, believed even by a 14th Century CE Arab traveller to contain the bones of the people of Thamud in their houses.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://whc.unesco.org/document/168945 al-Hijr UNESCO nomination document] p.36 (includes detailed site description)&amp;lt;/ref&amp;gt;. Nabatean inscriptions forbid opening the tombs, reusing them or moving the bodies. The town of al-Hegra where the people lived some distance from the surrounding rock tombs was built of mud-brick and stone.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.arabnews.com/node/350178 History and mystery of Al-Hijr, ancient capital of the Nabateans in Arabia] - Arabnews.com&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran says Thamud carved palaces from its plains, and homes from its mountains:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|7|73|74}}|And to the Thamud [We sent] their brother Salih. He said, &amp;quot;O my people, worship Allah; you have no deity other than Him. There has come to you clear evidence from your Lord. This is the she-camel of Allah [sent] to you as a sign. So leave her to eat within Allah &#039;s land and do not touch her with harm, lest there seize you a painful punishment. And remember when He made you successors after the &#039;Aad and settled you in the land, [and] &#039;&#039;&#039;you take for yourselves palaces from its plains and carve from the mountains, homes [ buyūtan بُيُوتًا &amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000317.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 280 بيوت ]&amp;lt;/ref&amp;gt;]&#039;&#039;&#039;. Then remember the favors of Allah and do not commit abuse on the earth, spreading corruption.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|26|149}}|And you carve out of the mountains, homes [ buyūtan بُيُوتًا ], with skill.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
These ruins were well known to Muhammad&#039;s listeners:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|29|38}}|And [We destroyed] &#039;Aad and Thamud, and it has become clear to you from their [ruined] dwellings [ masākinihim مَّسَٰكِنِهِمْ &amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000118.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1394 مسكن]&amp;lt;/ref&amp;gt;]. And Satan had made pleasing to them their deeds and averted them from the path, and they were endowed with perception.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|89|9}}|And [with] Thamud, who carved out the rocks in the valley?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Al-Hijr is widely accepted as this location. It is also mentioned once by name in {{Quran-range|15|80|83}} (&amp;quot;the companions of al-Hijr&amp;quot;) and its description and destruction matches that for Thamud. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|15|80|83}}|And certainly did the companions of Thamud [ al-Hijr ٱلْحِجْرِ ] deny the messengers. And We gave them Our signs, but from them they were turning away. And they used to carve from the mountains, houses [ buyūtan بُيُوتًا ], feeling secure. But the shriek seized them at early morning.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Al-Hijr is also identified in hadiths as the &amp;quot;al Hijr, land of Thamud&amp;quot; (al hijr ardi Thamudi الْحِجْرِ أَرْضِ ثَمُودَ):&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||3379|darussalam}}|Narrated `Abdullah bin `Umar:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The people landed at the land of Thamud called Al-Hijr along with Allah&#039;s Messenger (ﷺ) and they took water from its well for drinking and kneading the dough with it as well. (When Allah&#039;s Messenger (ﷺ) heard about it) he ordered them to pour out the water they had taken from its wells and feed the camels with the dough, and ordered them to take water from the well whence the she-camel (of Prophet Salih) used to drink.}}&lt;br /&gt;
===Samarians in ancient Egypt===&lt;br /&gt;
The Qu&#039;ran states that Moses dealt with a Samarian during his time. However the Samarians did not exist until well over half a millennium after Moses is supposed to have existed.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Oxford Bibliographies (an academic website) says the following:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0176.xml Oxford Bibliographies - Samaria/Samaritans]|Samaria (Hebrew: Shomron) is mentioned in the Bible in 1 Kings 16:24 as the name of the mountain on which Omri, ruler of the northern Israelite kingdom in the 9th century BCE, built his capital, naming it also Samaria. After the conquest of the Northern Kingdom by the Assyrians in 722/721 BCE, the district surrounding the city was likewise called Samaria (Assyrian: Samerina). The Bible presents an etiology or folk etymology when it claims that the city was named after Shemer, the original owner from whom Omri bought the hill. It is more likely that the name is derived from the root šmr, to “watch, to guard”; that is, the hill was a point from which particularly the north–south route could be watched and guarded.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The likely root of the Quranic confusion is the story in the Bible, [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Hosea%208&amp;amp;version=NIV Hosea 8:5-8] or [https://www.biblegateway.com/passage/?search=1%20Kings%2012&amp;amp;version=NIV 1 Kings 12:25-29] where there is mentioned a golden calf (or two of them) created in Samaria after the time of Solomon. One modern perspective holds that the Qur&#039;an might be referring to Zimri, son of Salu (Numbers 25:14). However, the Quranic character is referred to three times in {{Quran-range|20|85|88}} as l-sāmiriyu with the definite article, &amp;quot;the Samiri&amp;quot;, so this is a descriptive title rather than a proper name.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|85}}|“( Allah) said; ‘We have tested thy people in thy absence: the Samiri has led them astray’.” }}{{Quote|{{Quran|20|95}}|“( Moses) said, ‘What then is thy case, O Samiri?’”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Noah&#039;s worldwide flood===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main article: [[Historical Errors in the Quran#Noah&#039;s worldwide flood|Historical Errors in the Quran - Noah&#039;s worldwide flood]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran contains a version of the worldwide-flood story widespread in ancient near-Eastern mythology and most famously found in the Bible. Since geological evidence suggests such a flood never took place, some modern Muslim scholars have reinterpreted the account in the Quran as referring to a more limited, local flood. Several elements in the tale, however, militate against this rereading. Elsewhere in the Quran whenever the heavens and earth are mentioned together, it means in their entirety. In this story waters are released from both of them. Another such detail is the storage of &amp;quot;two of each kind&amp;quot; of animal aboard the ship, since it is not clear what purpose this would serve if the flood were local. Similarly, the purpose of the boat itself appears unclear in this reading - as with the ample warning time that Noah was given, he and his family could have simply evacuated the area that was to be flooded. The relevant passage also states plainly that nothing, not even a tall mountain, could save an individual from drowning on that day except for Allah - this seems to contradict the idea that individuals and animals could have escaped the flood simply by evacuating the flooded area. Noah is recorded praying to God, &amp;quot;O my Lord! Leave not of the Unbelievers [kuffar], a single one on Earth!&amp;quot; - the flood is an answer to this prayer, which likewise suggests that the flood described is a global flood that drowns all those not chosen by Allah to persist aboard the ark.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|54|11|12}}|Then opened We the gates of heaven with pouring water And caused the earth to gush forth springs, so that the waters met for a predestined purpose.}}{{Quote|{{Quran|11|40}}|[So it was], until when Our command came and the oven overflowed, We said, &amp;quot;Load upon the ship of each [creature] two mates and your family, except those about whom the word has preceded, and [include] whoever has believed.&amp;quot; But none had believed with him, except a few.}}{{Quote|{{Quran|71|26}}|And Noah, said: &amp;quot;O my Lord! Leave not of the Unbelievers, a single one on earth!}}{{Quote|{{Quran|11|43}}|The son replied: &amp;quot;I will betake myself to some mountain: it will save me from the water.&amp;quot; Noah said: &#039;&#039;&#039;&amp;quot;This day nothing can save&#039;&#039;&#039;, from the command of Allah, any but those on whom He hath mercy! &amp;quot;And the waves came between them, and the son was among those overwhelmed in the Flood.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Countable currency in ancient Egypt===&lt;br /&gt;
Surah Yusuf mentions that the caravan that rescued the eponymous prophet from the pit sold him to an Egyptian &amp;quot;for a low price, a few dirhams&amp;quot;. Leaving aside the fact that dirham coins did not exist in ancient Egypt, a more fundamental problem is that the price is indicated as having been some kind of discreetly countable currency: darāhima maʿdūdatin (&amp;quot;dirhams counted&amp;quot;). The word maʿdūdatin occurs throughout the Quran denoting something discreetly numbered, for example &amp;quot;[Fasting for] a limited number of days&amp;quot; in {{Quran|2|184}}. Thus, it is not describing a weight of valuable material, but a countable currency. Such a thing did not exist in ancient Egypt. Rather, there were stone weights, particularly the denben, for measuring amounts of precious metals and to price other goods that could be barter traded, but not itself nor units of metal used as a means of exchange.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.worldhistory.org/article/1079/trade-in-ancient-egypt/ Trade in ancient Egypt] - World History Encyclopedia&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|12|20}}|And they sold him for a reduced price - a few dirhams - and they were, concerning him, of those content with little.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Sociology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Linguistics===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|31}}|And He taught Adam the names - all of them. Then He showed them to the angels and said, &amp;quot;Inform Me of the names of these, if you are truthful.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran-range|55|3|4}} states that Allah created man and taught him clear speech, while {{Quran|2|31}} quoted above states that Allah taught Adam the names of everything. Adam and his wife are both spoken to and speak articulate sentences with complex symbolic thought, for example {{Quran|7|23}}, and their sons have a fully articulate conversation in {{Quran-range|5|27|31}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While the species Homo sapiens arose c. 300,000 years ago, the [[w:Origin_of_language|earliest use of language]] is extremely uncertain and may even predate this. However, the earliest evidence for symbolic thought (necessary for complex utterances) dates to c. 100,000 years ago, consisting of very simple engraved markings on pieces of orche and egg shells,&amp;lt;ref&amp;gt;Tylén, K. et al. (2020) [https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1910880117 The evolution of early symbolic behavior in Homo sapiens] Proceedings of the National Academy of Sciences, Volume 117, Issue 9, p.4578-4584&amp;lt;/ref&amp;gt; and an explosion of symbolic thought occured around 40,000 years ago.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.amnh.org/explore/videos/humans/symbolic-thinking Thinking in Symbols] American Museum of Natural History website, 2012&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some 1.9 million species of plants and animals have been identified and named, out of some 8.7 million that may actually exist&amp;lt;ref name=&amp;quot;plos&amp;quot;&amp;gt;{{cite journal | author= Mora, C.| title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?|journal=[[PLoS Biology]]|date=August 23, 2011|url=http://www.plosbiology.org/article/info:doi/10.1371/journal.pbio.1001127 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |pmid=21886479 |pmc=3160336 |volume=9 |pages=e1001127|display-authors=etal}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Millions more have become extinct. Far more numerous are the living objects, galaxies, the countless stars and planets of the universe. In light of this, it is not clear what is meant by the idea that Allah taught Adam &#039;all the names&#039;, especially since the first humans do not appear to have been extremely knowledgeable.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Incidentally, the element in the Quranic verse in which the angels could not name animals after Adam had done so was a tale invented by a Rabbi. See the relevant section on that topic in the article [[Parallels_Between_the_Qur%27an_and_Late_Antique_Judeo-Christian_Literature#The_angels_could_not_name_animals_when_Adam_was_created|Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Arabic as eminently accessible===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Fewer than 4% of the world&#039;s population grows up speaking Arabic. The Arabic of this 4%, however, is not the Arabic of the Quran and is instead comprised of various regional dialects of modern colloquial Arabic. The text of the Quran is thus directly accessible only to a  small portion of the world&#039;s population. Additionally, there are present in the Quran many words, phrases, and references whose original 7th century Arabic meaning, being unrecorded, has been entirely lost to history or, in some cases, has remained subject to inconclusive debates. Consequently, while Muslims are obligated to pray and recite the Quran in Arabic, it is only a small proportion of the Muslim population that can claim to have some sense of what they recite on a daily basis. These circumstances are difficult to reconcile with the Quran&#039;s assertion that the Quran was &#039;revealed in Arabic so that people may understand it&#039;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|43|3}}|&lt;br /&gt;
We have made it a Qur&#039;an in Arabic, that ye may be able to understand (and learn wisdom). }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The people of Lot as the first homosexuals===&lt;br /&gt;
{{Main|Lut}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Despite the overwhelming evidence (listed in the main article) that homosexuality occurs naturally in all populations, the Quran claims the first people to commit the act were in a town to which the prophet Lut was sent. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This is set long after the first humans (who appeared ~300,000 years ago),&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.smithsonianmag.com/science-nature/essential-timeline-understanding-evolution-homo-sapiens-180976807/ An Evolutionary Timeline of Homo Sapiens] - Smithsonian Institution magazine - 2 February 2021&amp;lt;/ref&amp;gt; with the town described in the story being too advanced for a [[w:Hunter-gatherer|hunter-gatherer]] tribe society, so at the earliest is set after the first [[w:Neolithic_Revolution|Agricultural Revolution]] in the following [[w:Neolithic|Neolithic]] period where these kind of settlements began to occur, beginning ~12,000 years ago.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.history.com/topics/pre-history/neolithic-revolution Neolithic Revolution] - History.com&amp;lt;/ref&amp;gt; Yet we are told:&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|7|80|81}}|And [We had sent] Lot when he said to his people, &amp;quot;Do you commit such immorality as no one has preceded you with from among the worlds? Indeed, you approach men with desire, instead of women. Rather, you are a transgressing people.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|29|28|29}}|And [mention] Lot, when he said to his people, &amp;quot;Indeed, you commit such immorality as no one has preceded you with from among the worlds. Indeed, you approach men and obstruct the road and commit in your meetings [every] evil.&amp;quot; And the answer of his people was not but they said, &amp;quot;Bring us the punishment of Allah, if you should be of the truthful.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The witness of a woman is worth half that of a man===&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main Articles: [[Islam and Women|Islam and Women - WikiIslam]] and [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Women]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There is no proof that women lie more than men. In fact, to the contrary there is research showing that while dishonesty or intelligence is not caused by the sex of a person, certain studies suggest that men tend to lie more on average as a group than women.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.820923 Frontiers | Face-to-Face Lying: Gender and Motivation to Deceive (frontiersin.org)]&#039;&#039;. Pekka Santtila. Judee K Burgoon. Norah E. Dunbar. 2022. Front. Psychol., 22 March 2022 Sec. Forensic and Legal Psychology Volume 13 - 2022 | &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.820923&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This research article written and reviewed by three university professors covers previous academic studies on this topic, they quote e.g. a meta-analysis on honesty where men were 4% more dishonest than women (Gerlach et al., 2019), and see the General Discussion section for an overview of their findings (confirming men lie more on average) on this topic and it&#039;s nuances. &amp;lt;/ref&amp;gt; Men also commit crime in much higher rates than women across the world,&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://www.encyclopedia.com/law/legal-and-political-magazines/gender-and-crime Gender and Crime | Encyclopedia.com].&#039;&#039; Gender and Crime. Law. Legal and political magazines. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Article written by Professors Darrell Steffensmeier and Emilie Allan.&amp;lt;/ref&amp;gt; and this is not just limited to violent crime.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Fraud: [https://www.statista.com/statistics/461354/distribution-of-perpetrators-of-fraud-cases-by-gender/ &#039;&#039;Distribution of perpetrators of fraud cases worldwide in 2020 and 2021, by gender&#039;&#039;]. Statica. Einar H. Dyvik, Aug 5, 2022. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
And white collar crime inc. corporate fraud: [https://www.linkedin.com/pulse/why-do-men-commit-more-crimes-than-women-prof-k-jaishankar-ps45c &#039;&#039;Why do men commit more crimes than women?&#039;&#039;]  Prof (Dr.) K Jaishankar. Principal Director &amp;amp; Professor of Criminology - IIJPS. Jan 13  2024.&amp;lt;/ref&amp;gt; Women are also not less intelligent than men.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. There is no difference between men and women in general intelligence: Hunt, Earl B. (2010). [https://www.google.co.uk/books/edition/Human_Intelligence/DwO4TtKAiCoC?hl=en&amp;amp;gbpv=1&amp;amp;pg=PA389&amp;amp;printsec=frontcover &#039;&#039;Human Intelligence&#039;&#039;.] Cambridge University Press. p. 389. ISBN &amp;lt;bdi&amp;gt;978-1139495110&amp;lt;/bdi&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Similarly &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;&amp;quot;there are both differences and similarities in the cognitive abilities of women and men, but there is no data-based rationale to support the idea that either is the smarter or superior sex.&amp;quot;&#039;&#039;&#039; Halpern, Diane F. (2001). &amp;quot;[https://www.google.co.uk/books/edition/Encyclopedia_of_Women_and_Gender_Two_Vol/guzbKF8vTVcC?hl=en&amp;amp;gbpv=1&amp;amp;pg=PA964&amp;amp;printsec=frontcover &#039;&#039;Sex Difference Research – Cognitive Abilities&#039;&#039;]&amp;quot;. In Worell, Judith (ed.). Encyclopedia of Women and Gender. Elsevier Science. p. 964. &amp;lt;nowiki&amp;gt;ISBN 0080548490&amp;lt;/nowiki&amp;gt;. &#039;&#039;For a summary see pp 963 - 967.&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Women consistently beat men on average in grades at school: [https://www.theatlantic.com/education/archive/2014/09/why-girls-get-better-grades-than-boys-do/380318/ &#039;&#039;Why Girls Tend to Get Better Grades Than Boys Do&#039;&#039;] - The Atlantic. Education. Enrico Gnaulati. 2014&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt; The Quran, however, rules that two women are needed to substitute for a man when witnessing financial contracts (a hadith, {{Bukhari|||304|darussalam}}, explains this as a deficiency in the intelligence of women).&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|282}}|O you who have faith! When you contract a loan for a specified term, write it down. Let a writer write with honesty between you, and let not the writer refuse to write as Allah has taught him. So let him write, and let the one who incurs the debt dictate, and let him be wary of Allah, his Lord, and not diminish anything from it. But if the debtor be feeble-minded, or weak, or incapable of dictating himself, then let his guardian dictate with honesty,&amp;lt;b&amp;gt; and take as witness two witnesses from your men, and if there are not two men, then a man and two women—from those whom you approve as witnesses—so that if one of the two defaults the other will remind her.&amp;lt;/b&amp;gt; The witnesses must not refuse when they are called, and do not consider it wearisome to write it down, whether it be a big or small sum, [as a loan lent] until its term. That is more just with Allah and more upright in respect to testimony, and the likeliest way to avoid doubt, unless it is an on-the-spot deal you transact between yourselves, in which case there is no sin upon you not to write it. Take witnesses when you make a deal, and let no harm be done to the writer or witness, and if you did that, it would be sinful of you. Be wary of Allah and Allah will teach you, and Allah has knowledge of all things.}}&lt;br /&gt;
Apologists typically argue that the scope of the rule is limited and contextualise it to the needs of women in 7th century Arabia, or argue that this is a command from God, and so human ideas of logic or fairness may not apply, making it not an &#039;error&#039;. Critics contend that the verse reveals a misogynistic view of women, evidence of its human authorship from a highly patriarchal society of 7th century Arabia, rather than an all-knowing and just God.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Miracles and myths==&lt;br /&gt;
{{Main|Magic, Miracles, and the Supernatural in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
While miracles by definition are supposed to defy the laws of nature and scientific explanation, the examples of myths and legends briefly listed in this section illustrate the pre-scientific worldview with which the Quran was composed.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Humans turned apes===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an records a miraculous event where Sabbath breakers are transformed into apes.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|65}}|&lt;br /&gt;
And well ye knew those amongst you who transgressed in the matter of the Sabbath: We said to them: &amp;quot;Be ye apes, despised and rejected.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mooing statue===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes a statue of a calf that was capable of mooing.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|88}}|So he brought forth for them a calf, a (mere) body, which had a mooing sound, so they said: This is your god and the god of Musa, but he forgot.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Supernatural food===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that Jesus received a feast sent down from heaven. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|5|114|115}}|&lt;br /&gt;
Jesus, son of Mary, said: O Allah, Lord of us! &#039;&#039;&#039;Send down for us a table spread with food from heaven, that it may be a feast for us&#039;&#039;&#039;, for the first of us and for the last of us, and a sign from Thee. Give us sustenance, for Thou art the Best of Sustainers. Allah said: Lo! I send it down for you. And whoso disbelieveth of you afterward, him surely will I punish with a punishment wherewith I have not punished any of (My) creatures.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Stick turned serpent===&lt;br /&gt;
The Quran states that Moses&#039; staff transformed into a serpent.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|107}}|&lt;br /&gt;
Then (Moses) threw his rod, and behold! it was a serpent, plain (for all to see)! }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The existence and attributes of Jinn===&lt;br /&gt;
{{Main|Jinn}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran, Hadith and Sira all support the existence of supernatural, generally invisible creatures known as Jinn (جن‎ &#039;&#039;ǧinn&#039;&#039;, singular جني &#039;&#039;ǧinnī&#039;&#039; ; variant spelling &#039;&#039;djinn&#039;&#039;) living among us. In the [[Qur&#039;an]], satan/devil(s) are also jinn ({{Quran|18|50}}), which like humans are sent prophets and have (at least some: &#039;&#039;see [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Predestination]]&#039;&#039;) free-will and will be judged accordingly alongside mankind ({{Quran|6|130}}). They can interact with us ({{Quran|6|128}}) and even possess humans ({{Quran|2|275}}) (which the main article elaborates on), and cause people to forget things ({{Quran|18|63}}). As well as create buildings/structures ({{Quran|34|12-13}}). There is no evidence that these exist.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{quran|72|1}}|Say, [O Muhammad], &amp;quot;It has been revealed to me that a group of the jinn listened and said, &#039;Indeed, we have heard an amazing Qur&#039;an.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Solomon&#039;s Army of jinn and birds===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A story in the Qur&#039;an, drawing on Jewish folklore, states that Solomon commanded a massive army comprised of &#039;Jinns and men and birds&#039;. Solomon is described as speaking with a Hoopoe bird and thereafter desiring to execute the bird when it is tardy to his assembly. The Hoopoe bird, it is then revealed, was only delayed because it had been spying on a beautiful female ruler, Queen Sheba, who Solomon subsequently insists is misguided and must be conquered. At this point, Solomon assigns a Jinn from his assembly the task of stealing Queen Sheba&#039;s magnificent throne. There is, however, no scientific evidence that Jinn exist, that birds can be commanded as soldiers, or that birds can engage in elaborate conversations with humans.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|27|16-17}}|&lt;br /&gt;
And Solomon was David&#039;s heir. He said: &amp;quot;O ye people! We have been taught the speech of birds, and on us has been bestowed (a little) of all things: this is indeed Grace manifest (from Allah.)And before Solomon were marshalled his hosts― of Jinns and men and birds, and they were all kept in order and ranks.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|27|20-23}}|&lt;br /&gt;
And he took a muster of the Birds; and he said: &amp;quot;Why is it I see not the Hoopoe? Or is he among the absentees? I will certainly punish him with a severe Penalty, or execute him, unless he bring me a clear reason (for absence). But the Hoopoe tarried not far: he (came up and) said: &amp;quot;I have compassed (territory) which thou hast not compassed, and I have come to thee from Saba with tidings true. I found (there) a woman ruling over them and provided with every requisite; and she has a magnificent throne.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The existence of magic and sorcerers===&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main article: [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Witchcraft and the Occult]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
No evidence has ever proven that magic is real. However, {{Quran|113|4}} (&amp;quot;evil of those who blow on knots&amp;quot;) is reported in commentaries as referring to those who practice magic.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/113.4 Tafsirs for Quran 113:4]&amp;lt;/ref&amp;gt; Knots were commonly associated with magic in antiquity.&amp;lt;ref&amp;gt;Day, C. L. (1950). [https://www.jstor.org/stable/1520741 Knots and Knot Lore. Western Folklore], 9(3), 229–256&amp;lt;/ref&amp;gt; The next verse, {{Quran|113|5}} (&amp;quot;evil of the envious when he envies), is said to refer to a superstitious belief known as &#039;The Evil Eye&#039;, a physical and mental supernatural condition that affects those who envy. For further explanation see the [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Witchcraft and the Occult|main article]].&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|113|1-5}}|1. Say: I seek refuge in the Lord of the dawn&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
2. From the evil of what He has created&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
3. And from the evil of the utterly dark night when it comes&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;4. And from the evil of those who blow on knots&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
5. And from the evil of the envious when he envies&amp;lt;/b&amp;gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
At least once, humans are taught magic by satans (believed to be jinn) and angels ([[w:Harut and Marut|Harut and Marut]] are named in this verse):&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|102}}|and they follow what the Satans recited over Solomon&#039;s kingdom. Solomon disbelieved not, but the Satans disbelieved, &amp;lt;b&amp;gt;teaching the people sorcery,&amp;lt;/b&amp;gt; and that which was sent down upon Babylon&#039;s two angels, Harut and Marut; they taught not any man, without they said, &#039;We are but a temptation; do not disbelieve.&#039; From them they learned how they might divide a man and his wife, yet they did not hurt any man thereby, save by the leave of God, and they learned what hurt them, and did not profit them, knowing well that whoso buys it shall have no share in the world to come; evil then was that they sold themselves for, if they had but known.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Living inside a big fish===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran presents a version of the Biblical tale in which Jonah is swallowed by a whale (&#039;the big Fish&#039;) and then lives in the whale for some time while praying. Scientific research, however, suggests that a person could not persist long inside a whale&#039;s digestive tract and, if not crushed by the whale or by water pressure, would almost immediately suffocate. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|37|142}}|Then the big Fish did swallow him, and he had done acts worthy of blame. Had it not been that he (repented and) glorified Allah, He would certainly have remained inside the Fish till the Day of Resurrection. But We cast him forth, on the naked shore in a state of sickness}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Buraq, the winged horse===&lt;br /&gt;
{{Main|Buraq}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While it took one week to travel from Mecca to Jerusalem (the location of the alleged &#039;farthest Mosque&#039;) by camel, the Qur&#039;an states that a magical winged horse, called the Buraq, transported Muhammad from Mecca to Jerusalem in a matter of minutes. Creatures like the Buraq were common characters in near Easter myths.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|1}}|&lt;br /&gt;
Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things). }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Speaking body parts===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran states that human organs will, on the Day of Judgement, testify against their own persons.&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|24|24}}|&lt;br /&gt;
On the Day when their tongues, their hands, and their feet will bear witness against them as to their actions. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Sea split in half===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran present a version of the Biblical story where Moses splits the sea and crosses it with the Israelites. There is no historical or other evidence that such an event occured.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|50}}|&lt;br /&gt;
And remember &#039;&#039;&#039;We divided the sea for you&#039;&#039;&#039; and saved you and drowned Pharaoh&#039;s people within your very sight. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Manipulating the wind===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran says that Solomon had the power to control the wind and traditional sources elaborate that Solomon could use this wind to fly upon a gigantic wooden carpet to wherever he pleased.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|38|36}}|&lt;br /&gt;
Then We subjected the wind to his power, to flow gently to his order, Whithersoever he willed  }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|Tafsir Ibn-Kathir on 21:81 | A flying carpet made from wood, on top of which he could carry everything in his kingdom including chairs, to wherever Solomon wants to go, whilst flocks of birds would fly over to give shade }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testimony of a dead man===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran states that Allah instructed a group of people to strike a murdered man with a piece of a heifer (young female cow that has not yet borne a calf) in order to temporarily resurrect him and discover the identity of the murderer.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|73}}|&lt;br /&gt;
And We said: Smite him with some of it. Thus Allah bringeth the dead to life and showeth you His portents so that ye may understand. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains and birds sing psalms===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that hills and birds would sing the psalms with David.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|34|10}}|&lt;br /&gt;
And assuredly We gave David grace from Us, (saying): O ye hills and birds, echo his psalms of praise! And We made the iron supple unto him}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Other==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Unmathematical inheritance laws===&lt;br /&gt;
{{Main|Contradictions in the Quran}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|4|11-12}}|&lt;br /&gt;
4.11: Allah (thus) directs you as regards your Children&#039;s (Inheritance): to the male, a portion equal to that of two females: if only daughters, two or more, their share is two-thirds of the inheritance; if only one, her share is a half. For parents, a sixth share of the inheritance to each, if the deceased left children; if no children, and the parents are the (only) heirs, the mother has a third; if the deceased Left brothers (or sisters) the mother has a sixth. (The distribution in all cases (&#039;s) after the payment of legacies and debts. Ye know not whether your parents or your children are nearest to you in benefit. These are settled portions ordained by Allah; and Allah is All-knowing, Al-wise. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
4.12: In what your wives leave, your share is a half, if they leave no child; but if they leave a child, ye get a fourth; after payment of legacies and debts. In what ye leave, their share is a fourth, if ye leave no child; but if ye leave a child, they get an eighth; after payment of legacies and debts. If the man or woman whose inheritance is in question, has left neither ascendants nor descendants, but has left a brother or a sister, each one of the two gets a sixth; but if more than two, they share in a third; after payment of legacies and debts; so that no loss is caused (to any one). Thus is it ordained by Allah; and Allah is All-knowing, Most Forbearing. }}&lt;br /&gt;
In a variety of situations, the shares of inheritance outlined in the Quran leave ambiguities or add up to more than one.&amp;lt;ref&amp;gt;http://www.answering-islam.org/Quran/Contra/i001.html&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*Wife: 1/8 = 3/24,&lt;br /&gt;
*Daughters: 2/3 = 16/24,&lt;br /&gt;
*Father: 1/6 = 4/24,&lt;br /&gt;
*Mother: 1/6 = 4/24,&lt;br /&gt;
*&#039;&#039;&#039;Total&#039;&#039;&#039; = 27/24=1.125&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
To deal with situations where the total shares exceed one, Caliph Umar innovated the [https://www.islamweb.net/en/fatwa/222526/the-origion-of-awl-in-inheritance-law post-Quranic &#039;awl system] whereby the shares are all reduced by the same proportion so that they add up to one. This is often falsely presented in online discourse as the agreed solution for all such scenarios.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In fact, yet another post-Quranic approach was invented when there are no children and the share for the spouse in verse 12 and for the parents in verse 11 was thought to exceed one. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
If the deceased is survived only by a spouse and both parents, the spouse receives their full Quranic share (a quarter for a widow, or a half for a widower). Then the shares for the deceased&#039;s parents are calculated from the remainder of the estate (a third of the remainder for the mother, two thirds of the remainder for the father). This procedure too is credited to Umar and is used in online inheritance calculators. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some companions such as Ibn Abbas and Ali advocated a different approach in this scenario: both the spouse and the mother receive their full Quranic shares of the original estate (a quarter / half, and a third, respectively). Then the remainder after that goes to the father. This was rejected by the majority, who assumed the father cannot inherit less than the mother and interpreted the inheritance for parents in verse 11 as though the word &amp;quot;only&amp;quot; was present (seen in brackets in the above translation).&amp;lt;ref&amp;gt;A. Hussain, &#039;&#039;The Islamic Law of Succession&#039;&#039;, Maktaba Dar-us-Salam, 2005, pp. 169-173&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Critics also note that an inheritance contradiction occurs between the above verses and {{Quran|4|176}}, a verse oddly appended to the end of the surah (see discussion at end of the main article).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==See Also==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[Islam and Science]]&lt;br /&gt;
*[[Scientific Miracles in the Quran]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==References==&lt;br /&gt;
{{reflist}}\&lt;br /&gt;
[[Category:Apologetics]]&lt;br /&gt;
[[Category:Islam and Science]]&lt;br /&gt;
[[Category:Cosmology]]&lt;br /&gt;
[[Category:Criticism of Islam]]&lt;br /&gt;
[[Category:Qur&#039;an]]&lt;br /&gt;
[[Category:Biology]]&lt;br /&gt;
[[Category:Reproductive sciences]]&lt;br /&gt;
[[ar:أخطاء_علمية_في_القرآن]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140917</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140917"/>
		<updated>2026-04-05T09:25:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kölgələrin uzunluğunun dəyişməsinin səbəbi ===&lt;br /&gt;
Kölgələr Günəş işığının qarşısı kəsildikdə yaranır. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması bu kölgələrin ölçüsünün dəyişməsinə və uzanmasına səbəb olur. [https://quran.az/25 Quran 25]:45-46-cı ayələrdə kölgələrin sabit qalmaq əvəzinə ölçülərinin dəyişməsinin səbəbi kimi Allahın Günəşi onlara bələdçi etməsi göstərilir. Bu, Quranda başqa yerlərdə də geniş şəkildə sübut edilən geosentrik (yer mərkəzli) dünyagörüşünü təsdiqləyir; çünki yalnız geosentrik baxış bucağına görə, əgər Günəşə (Yerin əvəzinə) nəsə etdirilməsəydi, kölgələr sabit uzunluqda qalardı.{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O, istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.}}Maraqlıdır ki, [https://quran.az/25/46 Quran 25:46]-cı ayə Allahın kölgələri &amp;quot;Özünə tərəf çəkdiyini&amp;quot; bildirməklə davam edir. Bu ayənin dəqiq mənası aydın deyil, lakin əgər bu, bir obyektin kölgəsinin &amp;quot;öz üzərinə&amp;quot; geri çəkilməsinə — yəni kölgənin olmadığı və ya ən qısa olduğu vəziyyətə — aiddirsə, bəlkə də bunu kölgənin tədricən &amp;quot;səmaya doğru&amp;quot; və ya &amp;quot;yuxarıya, Allaha doğru yönəlməsi&amp;quot; kimi şərh etmək olar. Bununla belə, hətta bu oxunuşu əsaslandırmaq çətindir və ayə, yəqin ki, oxuna biləcəyi qeyri-müəyyən mənəvi mənadan kənarda anlaşıqlılığını itirmiş kimi qəbul edilə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Şimal və Cənub qütblərinin nəzərə alınmaması ===&lt;br /&gt;
Qütb bölgələrində gündüz və gecənin uzunluğu yay və qış aylarında dəyişir. Qışda gündüzlər getdikcə qısalır və nəhayət, günlər və ya həftələrlə davam edən fasiləsiz gecələr yaşanır. Qütblərin özündə isə gündüz və gecə növbə ilə altı ay davam edir və günəşin doğması ilə batması arasındakı müddətdə Ayın bütün fazaları bir neçə dəfə təkrarlanır. Bu hallar ən vacib İslam rituallarının bir çoxunu qeyri-mümkün edir və göstərir ki, Quran və hədislərin müəllif(lər)i, qlobal miqyasda tətbiq edilə biləcək bir din yaratmağa çalışdıqları müddətcə, qütblərə yaxın yerlərdə baş verən ekstremal gün uzunluğu dəyişikliklərindən xəbərsiz idilər.{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}Bu ayəni oxuyarkən insan həm də gecə və gündüzün hər birinin hansı mənada orbitə malik olması barədə düşünə bilər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biologiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Təkamül ===&lt;br /&gt;
Quran, yer üzündə həyatın mənşəyi və tarixinə dair bəlkə də ən yaxşı şəkildə &amp;quot;kreatsionist&amp;quot; (yaradılışçı) baxış kimi xarakterizə edilən mövqedə dayanır. Bu, insanların milyonlarla il ərzində və təbii seçmə yolu ilə əvvəlki həyat formalarından təkamül etdiyinə dair böyük elmi sübutlardan kəskin şəkildə fərqlənir.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Nəticə etibarilə, bəzi müsəlman alimləri təkamül nəzəriyyəsini qəbul edə bilmək üçün Quranı yenidən şərh etsələr də, əksəriyyət bunu rədd edərək yaradılışçı dünya görüşünə üstünlük verir. Rəy sorğuları göstərir ki, müsəlmanların əksəriyyəti İslam və təkamülün bir-birinə uyğun gəlmədiyi fikri ilə razıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140916</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140916"/>
		<updated>2026-04-05T09:17:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəş və Ayın təxminən eyni ölçüdə və məsafədə olması ===&lt;br /&gt;
Qiyamət günü baş verəcək hadisələrlə bağlı bir keçiddə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, Quran Günəş və Ayın müqayisə edilə bilən ölçüdə və məsafədə olduğuna işarə edir. Artıq qeyd edildiyi kimi, Quranda Ayın Günəşi &amp;quot;izlədiyi&amp;quot; ([https://quran.az/91 Quran 91]:1-2) və &amp;quot;Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər.&amp;quot; ([https://quran.az/36/40 Quran 36:40]) deyilir. [https://quran.az/75/9 Quran 75:9] ayəsi isə əlavə edir ki, sonuncu gündə Günəş və Ay bir araya gətiriləcəkdir. Belə bir baxış bucağı yeddinci əsr Ərəbistanında Günəş və Ayı çılpaq gözlə seyr edən və tutulmaları müşahidə edən biri üçün intuitiv olsa da, müasir elm Günəşin içinə 64.3 milyon Ayın sığa biləcəyini üzə çıxarmışdır.{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|Ay tutulduğu zaman, Günəş və ay bir yerə gətirildiyi zaman,}}&amp;quot;Birləşdirildi&amp;quot; kimi tərcümə olunan ərəbcə &amp;quot;jumi&#039;a&amp;quot; (cumiə) sözü; toplamaq, bir araya gətirmək və ya cəm etmək mənasını verən bir feldir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu, Yerin ətrafında fırlanan və Günəşdən 93 milyon mil uzaqda olan Ayın, özündən 400 dəfədən çox geniş olan yerli ulduzumuzla (Günəşlə) bir araya gətirilməsi deməkdir. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir ssenaridə bu dərəcədə qeyri-mütənasib obyektlərin bir araya gətiriləcəyini (jumi&#039;a) demək çətin ki, uyğun olsun və bu, olduqca qəribə bir apokaliptik hadisədir. Əksinə, bu təsvir kosmosun qədim anlayışına daha yaxşı oturur; hansı ki, bu anlayışa görə Günəş və Ayın Yer üzərindəki səmada təxminən bərabər olan iki göy cismi olduğu fərz edilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qeyd etmək yerinə düşər ki, 8-ci ayədə Ayın &amp;quot;tutulması&amp;quot; (qaranlıqlaşması) üçün istifadə olunan ərəb sözü hədislərdə Ay və ya Günəş tutulmasına (bu halda Ay tutulmasına) işarə edir. Lakin Ay tutulmasının baş verməsi üçün (Yerin kölgəsi Ayın üzərinə düşdükdə) Günəş və Ay Yerin əks tərəflərində olmalıdırlar və buna görə də onlar heç bir mənada &amp;quot;bir araya gətirilmiş&amp;quot; sayılmırlar. 9-cu ayədəki &amp;quot;bir araya gətirilmə&amp;quot; ifadəsi Günəş tutulmasına (Ayın kölgəsi Yer üzərinə düşdükdə) istinad kimi də uyğun gəlmir. Ayın Günəşi tuta bildiyi ayın müəyyən hissəsində Ay görünməz olur, çünki o, Yerin gün işığı düşən tərəfində olmalıdır; buna görə də Ay müşahidəçilərlə Günəş arasından keçərkən özü qaranlıqlaşmır və ya tutulmur (ayə 8), əksinə onun silueti görünür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140915</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140915"/>
		<updated>2026-04-04T13:34:20Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Ayın ikiyə bölünməsi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ay işığının təbiəti ===&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri bəzən iddia edirlər ki, Quranın Ayın öz işığını yaymadığını, sadəcə Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyini öncədən bildirib. Quranda Ayın &amp;quot;işıq&amp;quot; olduğunu deyən iki ayədə &amp;quot;əks olunmuş&amp;quot; (in`ikaas) sözü işlədilmir. Bunun əvəzinə, sadəcə &amp;quot;bir işıq&amp;quot; mənasını verən &#039;&#039;nur&#039;&#039; (nuran نُورًا) sözündən, digər bir ayədə isə &amp;quot;işıq verən&amp;quot; mənasını daşıyan və &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözü ilə eyni kökdən gələn &#039;&#039;munir&#039;&#039; (munirən مُّنِيرًا) sözündən istifadə olunur. Buna baxmayaraq, bu sözlərin istifadəsi qeyri-müəyyəndir və alternativ şərhlərə imkan verən görünüşə malikdir.{{Quote|{{Quran|10|5}}|Günəşi işıqlı, ayı parlaq edən, illərin sayını və hesabı bilməyiniz üçün aya mənzillər təyin edən Odur. Allah bunları haqq olaraq yaratdı. O, bilib düşünən bir qövm üçün ayələri açıq şəkildə izah edir.}}{{Quote|{{Quran|71|16}}|Onların içində ayı bir nur, günəşi də bir çıraq etmişdir.}}&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü (bu dəfə feli sifət kimi &#039;&#039;munirən&#039;&#039; مُّنِيرًا şəklində) Ayla bağlı oxşar bir ayədə yenidən istifadə olunur:{{Quote|{{Quran|25|61}}|Göydə bürclər yaradan, orada bir çıraq (günəş) və nurlu ay xəlq edən Allah çox ucadır!}}[https://quran.az/33 Quran 33]:45-46 ayələri &#039;&#039;nur&#039;&#039; sözünün &amp;quot;əks olunan işıq&amp;quot; deyil, məhz &amp;quot;işıq&amp;quot; mənasına gəldiyini ən aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada lampa/çıraq, [https://quran.az/25/61 Quran 25:61] ayəsində istifadə olunan eyni ərəb sözü (munirən مُّنِيرًا) ilə &amp;quot;işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir:{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|Ey Peyğəmbər! Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdar edən bir elçi olaraq göndərdik. Həm də Allahın izni ilə Onun yoluna dəvət edən və nur saçan bir çıraq olaraq göndərdik.}}&amp;quot;Lane&#039;s Lexicon&amp;quot; (Klassik ərəb dili lüğəti) əsərində &#039;&#039;munir&#039;&#039; (مُّنِيرً) sözü &amp;quot;işıq verən, parlayan, parlaq və ya gur işıq saçan&amp;quot; kimi təsvir edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü isə bir əvvəlki səhifədə &amp;quot;İşıq; bu nə olursa olsun; və onun şüaları&amp;quot; şəklində müəyyən edilir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ayın bu sözlə təsvir edildiyi Yunus surəsi 5-ci ayəyə (yuxarıda sitat gətirilmişdir) istinad edərək, Leyn yazır: &amp;quot;[https://quran.az/10/15 Quranda (10:5)] Günəş &#039;&#039;ziya&#039;&#039;, Ay isə &#039;&#039;nur&#039;&#039; adlandırılır və qeyd olunur ki, &#039;&#039;ziya&#039;&#039; əsas (zati), &#039;&#039;nur&#039;&#039; isə arızi (əks olunan) işıqdır&amp;quot;. Zati və arızi işıq anlayışı və onun Günəş ilə Aya tətbiqi Quranın nazil olduğu dövrdəki ərəblərə deyil, daha çox böyük alim və optika elminin banisi İbn əl-Heytəmin 1572-ci ildə nəşr olunan &amp;quot;Kitab əl-Mənazir&amp;quot; (Optika) əsərinə dayanır. Leyn, yüksək nüfuzlu &amp;quot;Tac əl-Arus&amp;quot; klassik lüğətinə istinad edərək sözünə belə davam edir: &amp;quot;O [işıq] iki növdür: dünya işığı və axirət işığı; birincisi isə duyğu orqanları ilə, gözlə qəbul edilir və bu, Günəş, Ay və ulduzlar kimi işıq saçan cisimlərdən yayılan işıqdır ki, yuxarıda qeyd olunan Quran ayəsində də (10:5) məhz bu nəzərdə tutulur&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Nur&#039;&#039; sözü həmçinin [https://quran.az/24/35 Nur surəsi 35-ci] ayədə Allahın kainatın &amp;quot;nuru&amp;quot; olduğunu göstərmək üçün işlədilir. Müəllif bununla Allahın başqa bir mənbədən gələn işığı əks etdirdiyini deyil, əksinə, Onun bütün işığın ali mənbəyi olduğunu nəzərdə tutur.{{Quote|{{Quran|24|35}}|Allah göylərin və yerin nurudur. Onun (möminlərin qəlbində olan) nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O (çıraq) təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən (daim günəş şüaları altında qalan) mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. (Bu), nur üstündə nurdur. Allah dilədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140914</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140914"/>
		<updated>2026-04-02T14:09:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Göydəki cığırlar/keçidlər */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ulduzlar düşən bir şey kimi ===&lt;br /&gt;
Quranda ulduzların son günlə bağlı baş verəcək çoxsaylı dramatik hadisələrdən biri kimi töküləcəyi (inkədarət - ٱنكَدَرَتْ) bildirilir. Bu ayədə istifadə olunan kəlmənin kökü olan كدر (VII forma) quşun və ya qırğı kimi yırtıcı quşun şığıyaraq enməsi, yaxud düşüb səpələnməsi mənasını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|81|2}}|Ulduzlar sönüb töküləcəyi zaman,}}Fəza-zamanın strukturu elədir ki, heç nə, hətta ulduzlar belə işıq sürətindən daha sürətli hərəkət edə bilməz. Ulduzlar səma boyu işıq sürətinə yaxın bir templə hərəkət etsələr belə, onların məsafələrinə nisbətdə görünən hərəkəti o qədər cüzi olardı ki, insan gözü ilə bunu görmək qeyri-mümkündür. Üstəlik, görünən ulduzların çoxu yüzlərlə işıq ili uzaqlıqda yerləşdiyi üçün (ən yaxın ulduz dörd işıq ilindən daha uzaqdadır), belə hadisələrdən gələn işığın gözümüzə çatması illər çəkərdi. Həqiqətən də, hazırda səmadə görünən bir çox ulduz əsrlər əvvəl mövcudluğunu dayandırıb və bizim gördüyümüz sadəcə onların indi Yerə çatan işığıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eyni şəkildə, qiyamət günündə ulduzların dağılıb-səpələnəcəyi (intəthərət - انْتَثَرَتْ) bildirilir ki, klassik şərhlərdə də bu, yuxarıda qeyd olunan 81:2 ayəsi ilə yanaşı, Yer üzünə dağılmaq/düşmək kimi əlaqələndirilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|82|2}}|Ulduzlar saçılacağı zaman,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ayın ikiyə bölünməsi ===&lt;br /&gt;
Quranda (ümumi şərhə əsasən) və bir hədis rəvayətində Ayın möcüzəvi şəkildə iki yerə bölündüyü, sonra isə ehtimal ki, yenidən birləşdirildiyi bildirilir. Lakin Ayın iki hissəyə bölündüyünə dair heç bir elmi sübut yoxdur. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, Ay istənilən vaxt planetin yarısı üçün görünən olduğundan, bu hadisə həqiqətən baş veribsə, dünyanın müxtəlif yerlərindən bunu təsdiqləyən çoxsaylı tarixi qeydlər olmalı idi. Romalıların, yunanların, misirlilərin, farsların, çinlilərin və hindlilərin həvəsli astronomları var idi və tənqidçilərin fikrincə, onlar bu hadisəni müşahidə edib öz tarixlərində qeyd etməli idilər. Məhəmmədin dövründə yaşamış digər sivilizasiyalarda belə bir tarixi qeydin tamamilə olmaması, bu səbəbdən, müqəddəs mətnlərdə təsvir olunan hadisənin heç vaxt baş vermədiyinə dair güclü bir işarə kimi təqdim olunur.{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|Qiyamət yaxınlaşdı və ay yarıldı. Əgər onlar bir möcüzə görsələr, ondan üz çevirib: “Bu, davam edən bir sehrdir!” - deyərlər. Onlar (Quranı) yalanladılar və öz nəfslərinin arzularına uydular. Halbuki hər bir işin (Allah tərəfindən) qərarlaşdırılmış bir vaxtı vardır.}}{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|İbn Məsuddan rəvayət olunur:&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
Allah Rəsulunun (ﷺ) sağlığında ay iki yerə bölündü; bir hissəsi dağın üzərində qaldı, digər hissəsi isə dağın arxasına keçdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu (ﷺ): &amp;quot;Bu möcüzəyə şahid olun&amp;quot;,— dedi.}}Bəzi müasir İslam alimləri və akademik tədqiqatçılar ayın parçalanması haqqındakı ayəni esxatoloji (axirət zamanı ilə bağlı) bir peyğəmbərlik kimi şərh edirlər. Bunun səbəblərindən biri odur ki, ənənəvi təfsir Məhəmmədin möcüzələrlə göndərilmədiyi, yalnız insanlara bu mesajla xəbərdarlıq etmək üçün göndərildiyi barədə təkrar olunan iddialarla ziddiyyət təşkil edir (həmçinin bax: [https://quran.az/6/109 Quran 6:109] və [https://quran.az/11/12 Quran 11:12]):{{Quote|{{Quran|13|7}}|Kafirlər: “Rəbbindən ona bir möcüzə endirilməli deyildimi?” - deyirlər. Sən yalnız xəbərdar edənsən. Hər qövmün doğru yolu göstərən bir rəhbəri vardır.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140913</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140913"/>
		<updated>2026-04-02T09:12:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}{{Quote|{{Quran|38|10}}|Yaxud göylərin, yerin və onların arasındakıların hakimiyyəti onlardadırmı? Elə isə, müxtəlif yollarla göyə qalxsınlar görək.}}Kosmik tədqiqatların və teleskopların mövcudluğuna baxmayaraq, bunlar hələ də aşkar edilməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140912</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140912"/>
		<updated>2026-04-02T08:52:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Göyün/səmanın qapıları */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göydəki cığırlar/keçidlər ===&lt;br /&gt;
Digər qədim Yaxın Şərq və Qərbi Asiya kosmoqoniyalarına bənzər şəkildə, göy qübbəsi də &#039;&#039;sabab&#039;&#039; (tək halda) və ya &#039;&#039;asbab&#039;&#039; (cəm halda)&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; adlanan cığırlar və ya keçidlərlə təchiz edilmişdir.&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu keçidlər hərfi mənada müəyyən növ kəndirləri və ya ipləri xatırladır ki, bunlar da səmanın uca tikilisini dəstəkləyir və ya onun boyunca uzanır. İnsanlar bu yollara çatdıqları təqdirdə, onları fiziki olaraq qət edə bilərlər. [https://quran.az/38/10 Quranın 38:10]-cu ayəsinə aid erkən təfsirlərdən biri nisbət edilən Əl-Rəbi ibn Ənəs (v. 756) qeyd edir: &amp;quot;Əsbablar tükdən daha incə, dəmirdən isə daha möhkəmdir; onlar görünməz olsalar da, hər yerdədirlər.&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|Firon dedi: “Ey Haman, mənim üçün elə bir hündür qüllə tik ki, mən onunla çata bilim yollara - Göylərə gedən yollara və Musanın ilahını görüm. Həqiqətən, mən onun yalançı olduğunu düşünürəm”. Beləcə, Firona pis əməli gözəl göstərildi və haqq yoldan çıxarıldı. Fironun hiyləsi, əlbəttə, boşa çıxdı.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Scientific_Errors_in_the_Quran&amp;diff=140911</id>
		<title>Scientific Errors in the Quran</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Scientific_Errors_in_the_Quran&amp;diff=140911"/>
		<updated>2026-04-02T08:52:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* The sky-ways/cords of the heavens */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{#seo:&lt;br /&gt;
 |title=Scientific Errors in the Quran&lt;br /&gt;
 |title_mode={{{title_mode|}}}&lt;br /&gt;
 |keywords={{{keywords|}}}&lt;br /&gt;
 |description={{{description|}}}&lt;br /&gt;
 |image=Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Noah&#039;s Ark&amp;quot; (1846) painted by Edward Hicks. The Quranic story raises questions of historical as well as scientific fact.]]&lt;br /&gt;
{{QualityScore|Lead=4|Structure=4|Content=4|Language=4|References=4}}A common criticism of the [[Quran]], [[Scientific Errors in the Hadith|as with the Hadith]], is that it contains numerous [[Islam and Science|scientific]] and [[Historical Errors in the Qur&#039;an|historical errors]], with no obvious attempts to differentiate its understanding of the natural world and historical events from the common folklore and misconceptions of the people living in 7&amp;lt;sup&amp;gt;th&amp;lt;/sup&amp;gt; century Arabia. Modern responses typically appeal to metaphor, alternative meanings, or phenomenological interpretations of such verses. They also argue that the wording needed to be acceptable to people of its time. Critics typically argue that an all-knowing, perfect communicator would nevertheless have been able to avoid statements in the Quran that reinforced misconceptions of the time, caused future generations to have doubts about its perfection, and on a scale that critics contend is an overwhelming weakness.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Astronomy==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Geocentricism===&lt;br /&gt;
{{Main|Geocentrism and the Quran|l1=Geocentrism and the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an mentions a few times that the sun and the moon travel in an orbit or sphere/hemisphere (&#039;&#039;fee falakin&#039;&#039; فِى فَلَكٍ&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt;). This is consistent with an Earth-centered (geocentric) view of the cosmos that places a motionless Earth at the center of the universe and all &amp;quot;heavenly bodies&amp;quot; travel around the Earth. This was the prevailing understanding of the universe prior to the 16&amp;lt;sup&amp;gt;th&amp;lt;/sup&amp;gt; century when Copernicus helped explain and popularize a sun-centered (heliocentric) view of the universe. Tellingly, the sun&#039;s movement is almost always mentioned in the context of night and day (seven times; {{Quran|13|2}} is the sole exception) and is always mentioned with that of the moon (which does in fact orbit the Earth each month, and for the casual observer appears to traverse the sky each night when it is visible).&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|A token unto them is night. We strip it of the day, and lo! they are in darkness. And the sun runneth on unto a resting-place for him. That is the measuring of the Mighty, the Wise. And for the moon We have appointed mansions till she return like an old shrivelled palm-leaf. It is not for the sun to overtake the moon, nor doth the night outstrip the day. They float each in an orbit.}}&lt;br /&gt;
{{Quran-range|36|37|40}}, occurring in a passage about night and day, right after describing the change from day to night, states that the sun runs on to a resting place for it (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Useful linguistic evidence is found in a hadith, ({{Muslim||159a|reference}}) which mentions the sun&#039;s daily cycle using the same Arabic word to mean a resting place, which is underneath Allah&#039;s throne, and is where each night the sun prostrates and is asked to go and rise &#039;from its rising place&#039; (مِنْ مَطْلِعِهَا). This cycle repeats, until one day Allah asks the sun to rise &#039;from your setting place&#039; (مِنْ مَغْرِبِكِ).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
An alternative view cited by classical exegetes such as Ibn Kathir (d. 1373 CE), attributed to Qatada ibn Di&#039;amah (d. 735 CE),&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; and which is favoured by many Muslim scholars today, was that this refers to the sun&#039;s final &#039;resting&#039; on the last day. Other verses talk about the sun swimming for a &#039;term appointed&#039; (though using a different Arabic word).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Whichever interpretation was intended, the sun&#039;s movement is nevertheless mentioned right after describing day and night, just as the next verse mentions the different mansions appointed for the moon each night. The whole passage is about day and night and the sun and moon&#039;s movement in that context.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|33}}|And He it is Who created the night and the day, and the sun and the moon. They float, each in an orbit.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A modern vantage point would explain the above Qur&#039;anic description of the sun moving in a &#039;&#039;falak&#039;&#039; (see note above) as a reference to our sun orbiting the black hole at the center of the milky way galaxy every 225 million years. Critics argue that this is of no relevance to human time scales, and that nothing from the text implies that the sun is orbiting anything other than the Earth. The Quran never in any way differentiates the sun&#039;s orbit from that of the moon and consistently mentions them together. Nor does it ever mention the Earth&#039;s own movement. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|31|29}}|&#039;&#039;&#039;Do you not see&#039;&#039;&#039; that Allah causes the night to enter the day and causes the day to enter the night and has subjected the sun and the moon, each running [its course] for a specified term, and that Allah, with whatever you do, is Acquainted?}}&lt;br /&gt;
Here the sun running / pursuing its course (يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; is something that the author expects people to have seen or at least know about (thus posing another challenge for the galactic orbit interpretation). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|By the sun and its brightness And [by] the moon when it follows it}}&lt;br /&gt;
The word translated as &amp;quot;follow&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; is primarily defined as to follow, go or walk behind, follow in way of imitation, of action etc. and was often used for animals like camels following behind each other. The Moon does not actually follow behind the sun&#039;s movement, nor does it provide its own light like the sun. The verse is most suggestive of a worldview in which the moon and sun traverse the same or similar paths after one another, which is what a 7th century person might believe from observing the sky. Critics would expect a less suspicious choice of wording in a perfect book if it merely meant the sun and moon appear one after the other. One day instead of following the sun, the moon will by brought together with it according to another verse (see the [[Scientific_Errors_in_the_Quran#Implied_similar_size_and_distance_of_the_sun_and_moon|Implied Similar Size and Distance of the Sun and Moon]] section below).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|258}}|Abraham said, ‘Indeed Allah brings the sun from the east; now you bring it from the west.’ So the disbeliever was overwhelmed [by astonishment], and Allah does not guide the wrongdoing people.}}&lt;br /&gt;
Here the Qur&#039;an quotes a few lines from a debate between Abraham and a disbelieving King, where Abraham replies that Allah &#039;brings the sun&#039; (&#039;&#039;yatee biashshamsi&#039;&#039; يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) from the east. The Arabic verb and preposition indicates that the sun actually moves from East to West across the sky. The verb means to come&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt;, and when it has an object with the bi- preposition it means to bring, as in many other instances in the Qur&#039;an. While the story is quoting a mere human&#039;s words, the author apparently believes it to be a good response and sees no problem with it.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Setting and rising place of the sun===&lt;br /&gt;
{{Main|Dhul-Qarnayn and the Sun Setting in a Muddy Spring - Part One|Dhul-Qarnayn and the Sun Setting in a Muddy Spring - Part Two}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In these verses, the author presents a version of a popular [[Dhul-Qarnayn and the Alexander Romance|Syriac legend from the mid 6th century]] (which used to be dated to the early 7th) in which Alexander the Great visits the place where the sun sets and also describes its rising place in a similar way to the Quran. Later he builds a wall to block Gog and Magog among other close similarities.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|86}}|&lt;br /&gt;
 Till, when he reached the setting-place of the sun, he found it setting in a muddy spring, and found a people thereabout. We said: O Dhu&#039;l-Qarneyn! Either punish or show them kindness. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|90}}|&lt;br /&gt;
Till, when he reached the rising-place of the sun, he found it rising on a people for whom We had appointed no shelter therefrom. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Centuries after Muhammad lived, commentators with better astronomical knowledge introduced interpretations of these verses such that Dhu&#039;l-Qarnayn only traveled until he reached &amp;quot;the west&amp;quot; and &amp;quot;the east&amp;quot;, or to spots &amp;quot;at the time&amp;quot; when the sun set and rose and not the places where it actually did so. Additionally, in these interpretations the Quran merely comments on how the sun &#039;&#039;appeared&#039;&#039; to set and rise at those destinations. However, these alternative interpretations are severely undermined by the [[Dhul-Qarnayn_and_the_Sun_Setting_in_a_Muddy_Spring_-_Part_One#First_interpretation:_He_reached_the_west_and_east|context and Arabic words used in these verses]], which instead point to physical locations where the sun did its setting and rising. An abundance of evidence from poems, hadiths and Quranic commentaries show that the early Muslims understood the verses in this straightforward way.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Earth and heavens created in six days===&lt;br /&gt;
{{Main|Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Creation}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an presents the prevailing Middle-Eastern myth that the Earth and heavens were formed in six days. This is in sharp contrast with the findings of modern cosmology which show the Earth to have formed some 9 billion years after the beginning of the universe. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Prevailing Middle-Eastern creation myths featured six literal days of creation (for example, the Bible in [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV Genesis 1:5] reads, &amp;quot;Evening came and morning came: The first day&amp;quot;). Similarly, in the Quranic creation account the Arabic word for day, &#039;&#039;yawm&#039;&#039; is used (cognate to the Biblical yôm), which means day in the hundreds of other verses where it occurs. In this case,  however, many modern Muslim scholars appeal to an alternative meaning for yawm, &#039;time period&#039;, and point to verses stating that, with Allah, a day is like a thousand years ({{Quran|22|47}} and {{Quran|32|5}}), or that angels ascend in a day like fifty thousand years ({{Quran|70|4}}). A similar motif occurs in [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Psalm 90:4] in the Bible.&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nevertheless, neither the universe nor earth were formed in six distinct periods of time, and there is no attempt in the creation verses to indicate, even poetically, the vast duration of time in which the universe has developed (namely, 13.8 billion years).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|50|38}}|&lt;br /&gt;
We created the heavens and the earth and all between them in Six Days, nor did any sense of weariness touch Us}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Earth specifically was created in two days according to the Qur&#039;an, and in four days (on days three and four according to the [[Tafsir|tafsirs]]) were created mountains and the sustenance of the Earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|Say: Is it that ye deny Him Who created the earth in two Days? And do ye join equals with Him? He is the Lord of (all) the Worlds. He set on the (earth), mountains standing firm, high above it, and bestowed blessings on the earth, and measure therein all things to give them nourishment in due proportion, in four Days, in accordance with (the needs of) those who seek (Sustenance).}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mountains nonetheless continue to rise and erode to this day. Similarly, living things and their sustenance continue to evolve, yet the Qur&#039;an says that the creation of mountains and sustenance occurred in a specific period during the six days of creation. See the next section regarding the final two of the six days ({{Quran-range|41|11|12}}) which immediately follow the verses discussed above, and another verse which confirms this sequence.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Earth created before stars===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The [[w:Abundance of elements in Earth&#039;s crust|elements in the Earth&#039;s crust]] and core were first formed in stars by [[w:Nucleosynthesis|nucleosynthesis]]. When those stars exploded as [[w:Supernova|supernovas]], they expelled the elements that were used in future solar systems such as Earth&#039;s own. Modern radiometric dating of meteorites and rocks from the Earth and Moon show that these bodies were formed at the same time as the sun and its other planets, [[w:Age_of_the_Earth|4.5 billion years ago]]. The Qur&#039;an, on the other hand, describes the Earth as being fully formed before the stars.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|41|12}} states that lamps (or more specifically, stars in the similar verse {{Quran|37|6}}) were placed in the nearest of the seven heavens. But before there were seven heavens and while heaven was just smoke, the Earth already existed according to the previous verse, {{Quran|41|11}}, and the Earth&#039;s creation and completion in the preceding days is described in the verses immediately preceeding that one, {{Quran-range|41|9|10}} discussed in the previous section above. The creation sequence is thus as follows: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
#Heaven and completed Earth;&lt;br /&gt;
#Seven heavens and each given its mandate;&lt;br /&gt;
#The nearest heaven adorned with stars and guarded.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|&lt;br /&gt;
Then turned He to the heaven when it was smoke, and said unto it and unto the earth: Come both of you, willingly or loth. They said: We come, obedient. &#039;&#039;&#039;Then He ordained them seven heavens in two Days&#039;&#039;&#039; and inspired in each heaven its mandate; &#039;&#039;&#039;and We decked the nether heaven with lamps&#039;&#039;&#039;, and rendered it inviolable. That is the measuring of the Mighty, the Knower. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|2|29}} further confirms that heaven was only fashioned seven heavens when, according to the Quran, everything on Earth had been created.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|29}}|&lt;br /&gt;
He it is Who created for you all that is in the earth. Then turned He to the heaven, and fashioned it as seven heavens. And He is knower of all things.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word lamps (masabeeha مَصَٰبِيحَ) in {{Quran|41|12}} and {{Quran|67|5}} with which Allah adorns (zayyanna زَيَّنَّا) the lowest heaven would need, of course, to include any luminous bodies such as the stars. Stars are termed as &#039;&#039;kawakib&#039;&#039; (كَوَاكِبِ) in the very similar verse {{Quran|37|6}}, a word which also appears in Joseph&#039;s dream ({{Quran|12|4}}) and the destruction of the heavens ({{Quran-range|82|1|2}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars attempt to reconcile the Qur&#039;anic description with modern science by arguing that the word &#039;Then&#039; in the verses above does not indicate sequence, but that it instead means &#039;moreover&#039;. This argument collides with the fact that these words (thumma in {{Quran|41|11}} and {{Quran|2|29}}, and fa in {{Quran|41|12}} - all translated as &#039;then&#039;) are generally used to indicate sequence. In other contexts, thumma was sometimes used to mean &#039;moreover&#039;. This alternative usage, however, would always be unambiguous and clear in context, unlike in the passages quoted above, which evidently describe a stepwise process - the creation of the heavens subsequent to that of the Earth. In any case, the Arabic particle &#039;&#039;fa&#039;&#039; in the latter of these three verses unambiguously indicates sequence.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In another passage, {{Quran-range|79|27|33}}, the heaven (singular) has already been raised and proportioned as a ceiling before the earth is spread, pastures produced and mountains fixed. Ibn Kathir notes in his tafsir that Ibn &#039;Abbas said the Earth was created first before each of these events and that scholars interpreted the Arabic word dahaha (دَحَىٰهَآ) in verse 79:30 to refer to a specific kind of spreading that occurred after everything on Earth had been created.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; However, the passage nevertheless appears to contradict the sequence of {{Quran-range|41|9|12}}, in which the heaven is still &amp;quot;smoke&amp;quot; after Earth&#039;s sustenance and mountains have been placed.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth and heavens torn apart====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Modern Muslim scholars generally maintain that the following verse is compatible with and even predictive of the Big Bang theory. According to the Big Bang theory, the Universe was formed 13.8 billion years ago due to a rapid expansion from singularity. The earth was then formed, 4.54 billion years ago, from accretion of debris that surrounded the precursor of the Sun. There was at no stage a &amp;quot;separation&amp;quot; of the &amp;quot;joined&amp;quot; earth and heavens. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The ancient concept can be traced back to [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamian creation myths] in which heaven was separated from earth. {{Quran|21|30}} and similar verses assume that listeners are familiar with the basic outlines of this myth which was extremely wide-spread at the time of [[Muhammad]] and his [[Sahabah|companions]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|30}}|&lt;br /&gt;
Do not the Unbelievers see that the heavens and the earth were joined together (as one unit of creation), before we clove them asunder? We made from water every living thing. Will they not then believe? }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word translated &amp;quot;joined together&amp;quot; is ratqan (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا] &amp;lt;/ref&amp;gt; meaning closed up or sewn up, also used metaphorically in terms of reconciling people, but does not imply a homogenous mass or state, let alone a singularity. The words &amp;quot;(one unit of creation)&amp;quot; are the translator&#039;s own exegetical note.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mirroring this is the word fataqnāhumā (&amp;quot;we clove them asunder&amp;quot;), whose root rhymes with ratqan and means to slit, rent asunder, divide, unstitch.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The separation of the heavens and earth can be read in the context of verses that mention something &amp;quot;between&amp;quot; their fully formed state (which seems to be occupied by the clouds {{Quran|2|164}} and birds {{Quran|24|41}}), and that the heaven is a roof &amp;quot;raised high&amp;quot; ({{Quran|52|5}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|50|38}}|&lt;br /&gt;
And verily We created the heavens and the earth, and all that is between them, in six Days, and naught of weariness touched Us.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There is no scientific theory in which the Earth and heavens were torn apart from each other. The verse states that &amp;quot;We clove them&amp;quot; (dual pronoun &#039;huma&#039;), not &amp;quot;We clove it&amp;quot;, thereby indicating that the Earth and heavens are distinct after the cloving. If one holds that {{Quran|21|30}} describes the big bang, the atomic particles that would later form the Earth would at the beginning would have to be separated from those that would go on to form everything else in the universe. This, however, bears no resemblance to modern scientific cosmology, wherein the material that forms the Earth passed through at least one earlier generation of stars, and more recently was part of various asteroids, comets and planetesimals orbiting the sun (which could all be described as being in the &#039;heavens&#039;) that sometimes collided and merged with each other, sometimes split apart, and gradually coalesced under gravity to form the Earth and other planets.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The very next verse {{Quran|21|31}} speaks of mountains being placed on the Earth. Here, &#039;the Earth&#039; must mean an actual world, yet modern interpretations of the previous verse hold that &#039;the Earth&#039; refers merely to atomic particles around the time of the big bang.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Heaven made from smoke====&lt;br /&gt;
{{main|Quran and a Universe from Smoke}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There is no stage in the formation of the universe that involved smoke (carbon particles suspended as a result of combustion; the word translated smoke is the noun dukhan دُخَانٍ, which means literal smoke of the sort that rises from a fire&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;). Similarly, the Earth and heavens did not each &amp;quot;come&amp;quot; as separate entities at any point in time. Rather, the Earth is a part of this universe and has developed within it. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|&lt;br /&gt;
Then turned He to the heaven when it was smoke, and said unto it and unto the earth: Come both of you, willingly or loth. They said: We come, obedient. Then He ordained them seven heavens in two Days and inspired in each heaven its mandate; and We decked the nether heaven with lamps, and rendered it inviolable. That is the measuring of the Mighty, the Knower. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars nevertheless interpret &#039;smoke&#039; as the primordial state of the universe after the big bang. It is worth noting, however, that the verse indicates a time when heaven alone, but not the Earth, was smoke. This is especially challenging when one considers that the Earth and its mountains are described as already existing in the previous two verses ({{Quran-range|41|9|10}}, discussed above).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Academic scholarship has identified a late antique Christian homilitic precedent for these enigmatic verses. Basil the Great of Caesarea Mazaca in Cappadocia (d. 379 CE) understood Isaiah 51:6 in the Bible to mean that the heaven was initially made from a smoke-like substance (he used the Septuagint Greek translation which says the heaven as smoke [ὡς καπνός] was made firm [ἐστερεώθη], whereas the Hebrew verse says vanished like smoke).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Seven Earths===&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran|Science and the Seven Earths}}     &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran states that there exist seven earths. Academic scholarship has noted that this concept of seven earths, along with seven heavens, was present in the near east in the first millennia BCE and CE (see [[Cosmology of the Quran]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|65|12}}|&lt;br /&gt;
Allah it is who hath created seven heavens, and of the earth the like thereof. The commandment cometh down among them slowly, that ye may know that Allah is Able to do all things, and that Allah surroundeth all things in knowledge.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A hadith in [[Sahih Bukhari|Bukhari]] reveals that these seven Earths are stacked above each other.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}| The Prophet said, &amp;quot;Whoever takes a piece of the land of others unjustly, &#039;&#039;&#039;he will sink down the seven earths&#039;&#039;&#039; on the Day of Resurrection.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The number, like seven heavens, might have come from a misunderstanding or indigenous interpretation of mythology from classical antiquity in which there were seven moving planets (Mercury, Venus, Mars, Jupiter, Saturn, the sun and moon). The number seven, however, does not accord with the findings of modern astronomers, which know there to be eight ordinary planets and five dwarf planets, making for a grand total of thirteen in our solar system. Modern astronomy also has found many thousands of planets in other solar systems and Cosmologists estimate that hundreds of billions of stars and planets exist in the universe at large.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Seven Heavens===&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran|l1=Cosmology of the Qur&#039;an|Science and the Seven Earths#Seven_Universes|l2=Science and the Seven Earths - Seven Universes}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The universe consists of hundreds of billions of galaxies, each with hundreds of billions of stars. The Quran states that beyond our heaven which contains the stars, there exists another six heavens. The myth of seven heavens was a common idea prevalent in the Middle East during the time when the Qur&#039;an was first recited.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|15}}|&lt;br /&gt;
See ye not how Allah has created the seven heavens one above another}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Islamic scholars have argued that these verses refer to the seven layers of the atmosphere. However, {{Quran|37|6}} and {{Quran|67|5}} state that stars occupy the nearest heaven. Additionally, there are 5 rather than 7 principal layers to the [[W:Atmosphere of Earth|Earth&#039;s atmosphere]], and likewise only 5 rather than 7 major layers to the [[w:Structure_of_Earth|Earth itself]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|37|6}}| Surely We have adorned the nearest heaven with an adornment, the stars}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Meteors as stars fired at devils===&lt;br /&gt;
{{Main|Shooting Stars in the Quran|Mistranslations of Islamic Scripture (English)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that stars (&#039;&#039;kawakib&#039;&#039; ٱلْكَوَاكِبِ), lamps (&#039;&#039;masabih&#039;&#039; مَصَٰبِيحَ) and great stars/constellations/zodiac signs (&#039;&#039;burūj&#039;&#039; بُرُوجًا) adorn the heavens and guard against devils. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an further asserts that Allah has made them (the stars/lamps) flaming missiles to ward away devils (or in some verses, jinn), who attempt to listen in on heavenly meetings (known as the Exalted Assembly). The Quranic concept has a close parallel in [[Pre-Islamic_Arab_Religion_in_Islam#Shooting_Stars_and_Eavesdropping_Shaytans|an earlier Jewish development from Zoroastrian mythology]]. Such myths are best understood as pre-modern attempts to explain the common phenomenon of meteors streaking across the night sky.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While stars are giant balls of gas thousands of times larger than the earth, meteors are small rocky masses or grains of debris which burn up after entering the earth&#039;s atmosphere. Many ancient people confused the two, as meteors look like stars that are streaking across the sky; this is why they were often called [[w:Meteoroid|shooting stars]] or falling stars. Large increases in meteors occur on a predictable schedule each year as the Earth&#039;s orbit passes through the stream of particles and debris left in the wake of a number of comets (or in a few cases, of asteroids). The most visible is usually the annual [[w:Perseids|Perseid meteor shower]] in August. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|&lt;br /&gt;
Indeed, We have adorned the nearest heaven with an adornment of stars &#039;&#039;&#039;And as protection&#039;&#039;&#039; against every rebellious devil [So] they may not listen to the exalted assembly [of angels] and are pelted from every side, Repelled; and for them is a constant punishment, Except one who snatches [some words] by theft, but they are pursued by a burning flame, piercing [in brightness].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same Arabic words are used at the start of {{Quran|67|5}} as in {{Quran|37|6}} (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا), except that in {{Quran|67|5}} the word lamps is used instead of stars. The lamps that &#039;beautify the heaven&#039; must refer to stars (and perhaps also the 5 visible planets), which are always there. Meteors, on the other hand, are now known to be distinct from the distant stars. They are often not much larger than grains of sand and only become visible for a second when they burn up, generating light in the Earth&#039;s atmosphere.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|67|5}}|&lt;br /&gt;
And verily We have beautified the world&#039;s heaven with lamps, &#039;&#039;&#039;and We have made them&#039;&#039;&#039; missiles for the devils, and for them We have prepared the doom of flame.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word translated &amp;quot;missiles&amp;quot; is rujūman (رُجُومًا), which are things that are thrown, especially stones.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A hadith confirms that the &#039;pursuant flames / missiles&#039; in the two verses were understood to mean what we now know are visible meteors. {{Muslim||2229a|reference}} and {{Al Tirmidhi||5|44|3224}} recount an occasion when Muhammad and his companions saw a shooting star at night. He explains to his companions that angels throw these at Jinn when they try to steal information about Allah&#039;s commands passed down through the heavens.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Other relevant Quran verses are {{Quran-range|55|33|35}} (flame of fire and smoke, though a slightly different context), {{Quran-range|15|16|18}}, and {{Quran-range|72|8|9}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|O company of jinn and mankind, if you are able to pass beyond the regions of the heavens and the earth, then pass. You will not pass except by authority [from Allah]. &lt;br /&gt;
So which of the favors of your Lord would you deny? There will be sent upon you a flame of fire and smoke, and you will not defend yourselves.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|It is We Who have set out the zodiacal signs in the heavens, and have beautified it for the beholders; And (moreover) We have guarded them from every cursed devil: But any that gains a hearing by stealth, is pursued by a flaming fire, bright (to see).&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|And we have sought [to reach] the heaven but found it filled with powerful guards and burning flames. And we used to sit therein in positions for hearing, but whoever listens now will find a burning flame lying in wait for him.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
If the flaming missiles mentioned by the Quran are to be identified with meteors burning up in the Earth&#039;s atmosphere, this would locate the eavesdropping devils (or jinn) in the upper atmosphere too, which leaves no way for the (extremely distant) stars to serve as guards in this process as outlined in the verses. However, these verses would of course fit a relatively small universe as imagined by 7th century Arabs, in which a heavenly firmament is adorned with stars able to pelt shooting stars at any devils or jinn in their vicinity, seeming to cover interstellar distances in a flaming streak across the sky. This is further supported by {{Quran|21|32}} which describes the heaven as a guarded ceiling.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The entire heaven has a night and day===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;anic conception of the cosmos accords with its author&#039;s visual perception of the sky, even to the extent that in {{Quran-range|79|28|29}} night and day is mistaken as a feature of the entire heaven (the lowest heaven is elsewhere said to be adorned with stars, as discussed above, and it will become clear that this is the heaven being referred to). In these verses the night and morning brightness are said to be an attribute of the heaven (l-samāu) which Allah built (banāhā) and raised (rafaʿa) as a ceiling (samkahā) and ordered it (fasawwāhā) when he created the heaven and earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Are ye the harder to create, or is the heaven that He built? He raised the height thereof and ordered it; And He made dark the night &#039;&#039;&#039;thereof&#039;&#039;&#039;, and He brought forth the morn &#039;&#039;&#039;thereof&#039;&#039;&#039;. And after that He spread the earth,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The possessive hā suffix in laylahā (its night) and ḍuḥāhā (its morning light) relates night and day to the heaven in its entirety. In reality, the night and day we experience is a feature of the earth&#039;s rotation on its axis. There is no sense in which the earth&#039;s night and day (which happen at the same time) apply across the wider cosmos.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In order to confirm the interpretation of these verses it is important to look at how the significant words are used elsewhere in the Quran. &amp;quot;The night&amp;quot; is a very common word in the Quran, and the morning light is used in the same context in {{Quran-range|93|1|2}} and {{Quran|91|1}} (see also {{Quran|79|46}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Indeed, {{Quran-range|91|1|6}} has many of the same Arabic words as {{Quran-range|79|27|30}}: &amp;quot;its morning light&amp;quot; (this time of the sun), &amp;quot;the night&amp;quot;, and &amp;quot;the heaven&amp;quot; (singular) &amp;quot;built&amp;quot; by Allah. Putting the two passages together, it seems that the author of the Quran intuitively believed that the night and the sun&#039;s morning light were features pertaining to the entire visible heaven.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Other verses are helpful to confirm what is meant by the heaven (singular) in this context. {{Quran|2|29}} states that Allah turned (is&#039;tawā) to the heaven and fashioned them (fasawwāhunna) seven heavens. These are two forms of the same Arabic verb as is translated &amp;quot;ordered&amp;quot; in {{Quran|79|28}} in the above quote.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|29}}|He it is Who created for you all that is in the earth. Then turned He to the heaven, and fashioned it as seven heavens. And He is knower of all things.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &amp;quot;raised&amp;quot; in {{Quran|79|28}} is similarly used for the creation of the heaven (singular) and earth in {{Quran|88|18}} and the heavens (plural) raised without visible pillars in {{Quran|13|2}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &amp;quot;he built it&amp;quot; in v. 27 (banāhā) also occurs in {{Quran|50|6}}, which says regarding the heaven (singular) that Allah &amp;quot;built it&amp;quot; and &amp;quot;adorned it&amp;quot; (wazayyannāhā), a word which in other verses refers to the stars adorning the lowest heaven ({{Quran|37|6}}, {{Quran|41|12}} and {{Quran|67|5}}, as discussed in the [[Scientific_Errors_in_the_Quran#Earth created before stars|Earth created before stars]] section above).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Night and day as moving entities====&lt;br /&gt;
As the above section explains, night and day in the Quran are a property of the entire heaven rather than a specific phenomena only occurring on the surface of the Earth as it rotates and orbits the sun. The Qur&#039;anic description extends to the night covering/veiling the day, chasing it rapidly ({{Quran|7|54}}). And god &#039;strips&#039; the night of the day ({{Quran|36|37}}). The day and night are also said to successively overlap ({{Quran|39|5}}) or enter into each other ({{Quran|35|13}}, {{Quran|3|27}}, {{Quran|22|61}}, and {{Quran|57|6}}). {{Quran|10|27}} says the faces of evil doers will be dark, as though covered by pieces of the night. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In addition, not only the sun and moon, but the day and night too are each (Kullun, which means &amp;quot;all&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) floating/swimming in an orbit/sphere/hemisphere (fee falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) in Q. 21:33 and Q. 36:40.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|33}}|And He it is Who created the night and the day, and the sun and the moon. They float, each in an orbit.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|It is not allowable for the sun to reach the moon, nor does the night overtake the day, but each, in an orbit, is swimming.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky/heaven as a ceiling===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A common myth at the time of the Quran&#039;s composition was that the sky or heavens were held up with pillars, which is also a Biblical motif. While classical Muslim scholars often believed in a dome shaped heaven, some academic scholars have argued that the Quranic heavens are flat, stacked expanses (see main article). These heavens are like roofs (saqf {{Quran|21|32}}, {{Quran|52|5}}), a building/edifice/tent (binaan {{Quran|2|22}}, {{Quran|40|64}}), a ceiling (samk {{Quran|79|28}}), in layers ({{Quran|71|15}} and {{Quran|67|3}}), while {{Quran|13|2}} adds that the heavens were raised without visible pillars (perhaps phrased with deliberate ambiguity). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Reinforcing the 2 dimensional imagery, {{Quran|81|11}} adds that the sky is like a covering that can be &#039;stripped away&#039;, while {{Quran|21|104}} states that it will eventually be rolled or folded up like a parchment and {{Quran|39|67}} says that the heavens will then be held in Allah&#039;s hand. This will occur after it has been slit (furijat {{Quran|77|9}}; the same Arabic noun is used in {{Quran|50|6}} where the listeners are expected to notice that the heaven has no slits, reinforcing the canopy metaphor), rent asunder with clouds ({{Quran|25|25}}), split (inshaqqat {{Quran|55|37}}, {{Quran|84|1}}, {{Quran|69|16}} with angels appearing at its edges {{Quran|69|17}}).&lt;br /&gt;
The heaven will become as gateways ({{Quran|78|19}}, a possibility also alluded to in {{Quran-range|15|13|15}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|22}}|[He] who made for you the earth a bed [spread out] and the sky a ceiling and sent down from the sky, rain and brought forth thereby fruits as provision for you. So do not attribute to Allah equals while you know [that there is nothing similar to Him].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|15}}|Do you not consider how Allah has created seven heavens in layers}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|78|12}}|And We have built above you seven strong (heavens)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|13|2}}|&lt;br /&gt;
Allah is He Who raised the heavens without any pillars that ye can see}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|81|11}}|&lt;br /&gt;
And when the sky is stripped away}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|104}}|The Day when We will fold the heaven like the folding of a [written] sheet for the records. As We began the first creation, We will repeat it. [That is] a promise binding upon Us. Indeed, We will do it.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|25}}|The Day the heaven shall be rent asunder with clouds, and angels shall be sent down, descending (in ranks),-}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Then on that Day, the Resurrection will occur, And the heaven will split [open], for that Day it is infirm. And the angels are at its edges. And there will bear the Throne of your Lord above them, that Day, eight [of them].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky/heaven as a guarded ceiling===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|21|32}} says Allah made the sky/heaven a guarded ceiling (but is not itself a guard or protection, which is a common misreading). This is most likely related to the verses about devils chased by shooting stars (meteors) that guard the lowest heaven. One of those verses, {{Quran-range|37|6|10}} discussed above, contains a noun meaning &amp;quot;guard&amp;quot; from the same Arabic root (hafiza) as the verb in this verse.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|32}}|&lt;br /&gt;
And We made the sky a protected ceiling, but they, from its signs, are turning away.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Interestingly, modern science has revealed that the things by which the sky / heaven is said to be guarded can also pose a threat to living things on Earth - asteroids and meteorites have penetrated the atmosphere and hit the earth throughout the course of history. This includes the [[w:Chicxulub crater|massive meteorite]] that hit near the [[w:Yucatán Peninsula|Yucatán Peninsula]] 65 million years which killed off numerous species, including most dinosaurs. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
More recently in 2013, in Chelyabinsk, Russia, a house-sized meteoroid entered the atmosphere at over 11 miles / 18 kilometers per second and blew apart 14 miles / 23 kilometers above the ground, having penetrated the Earth&#039;s atmosphere. The explosion released the energy equivalent of around 440,000 tons of TNT and generated a shock wave that blew out windows over 200 square miles (518 square kilometers) and damaged buildings. More than 1,600 people were injured in the blast, mostly due to broken glass.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky/heaven as something that can fall===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran describes the sky/heaven as a roof held up by Allah that can fall or fragments of which may break off and fall upon unfortunate individuals. This is challenging in light of the modern realization that the sky is simply a conglomeration of various gasses.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|52|44}}|And if they were to see a fragment of the heaven falling, they would say: A heap of clouds.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|34|9}}|See they not what is before them and behind them, of the sky and the earth? If We wished, We could cause the earth to swallow them up, or cause a piece of the sky to fall upon them. Verily in this is a Sign for every devotee that turns to Allah (in repentance).}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|22|65}}|Hast thou not seen how Allah hath made all that is in the earth subservient unto you? And the ship runneth upon the sea by His command, and He holdeth back the heaven from falling on the earth unless by His leave. Lo! Allah is, for mankind, Full of Pity, Merciful.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Heavens to be rolled up===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran|21|104}} and {{Quran|39|67}} state that the heavens will be &#039;rolled up&#039; come the day of judgement, implying their corporeality and two dimensional form.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|104}}|The Day when We shall roll up the heavens as a recorder rolleth up a written scroll. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|39|67}}|No just estimate have they made of Allah, such as is due to Him: On the Day of Judgment the whole of the earth will be but His handful, and the heavens will be rolled up in His right hand: Glory to Him! High is He above the Partners they attribute to Him!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The gates of the sky/heaven===&lt;br /&gt;
The Quran states in many verses that there are gates in the sky/heavens (see: {{Quran|7|40}}, {{Quran|15|14}},  {{Quran|78|19}}, {{Quran|54|11}}), of which Allāh alone holds the keys to {{Quran|42|12}}, and are at least close enough for water to fall to the Earth from, and flood it after Noah&#039;s preaching.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|54|11}}|Then We opened the gates of the sky with pouring waters}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The sky-ways/cords of the heavens===&lt;br /&gt;
{{Main|Cosmology of the Quran}}&lt;br /&gt;
Similar to other ancient Near-East and West Asian cosmologies, the sky/heavens are equipped with pathways or conduits, called sabab (singular) asbāb (plural),&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;, pp. 223-224.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; that are some kind of ropes or cords (as per their literal meaning)&amp;lt;ref&amp;gt;Sinai, Nicolai. &#039;&#039;Key Terms of the Qur&#039;an: A Critical Dictionary (p. 412).&#039;&#039; Princeton University Press. Kindle Edition. &amp;lt;/ref&amp;gt; that support or run along the high edifice of the heaven, which can be traversed physically by people who arrive at them. Al-Rabīʿ ibn Anas (d. 756), to whom is attributed an early Quran commentary on verse Q38:10 notes: &amp;quot;The asbāb are finer than hair and stronger than iron; it [sic] is in every place although it is invisible.&amp;lt;ref&amp;gt;van Bladel, Kevin, &#039;&#039;&amp;quot;[https://islamspring2012.voices.wooster.edu/wp-content/uploads/sites/192/2018/09/van-Bladel_heavenly-cords.pdf Heavenly cords and prophetic authority in the Qur’an and its Late Antique context]&amp;quot;,  pp. 237.&#039;&#039; Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2): 223-246, 2007. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/40379198&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|40|36-37}}|And Pharaoh said, &amp;quot;O Haman, construct for me a tower that I might reach the ways (asbāb) - The ways (asbāb) into the heavens - so that I may look at the deity of Moses; but indeed, I think he is a liar.&amp;quot; And thus was made attractive to Pharaoh the evil of his deed, and he was averted from the [right] way. And the plan of Pharaoh was not except in ruin.}}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|38|10}}|Or is theirs the dominion of the heavens and the earth and what is between them? Then let them ascend through [any] ways (asbāb) of access}}&lt;br /&gt;
Despite the existence of space exploration and telescopes these have not been found.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Stars as something that fall===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an says that the stars will fall (inkadarat ٱنكَدَرَتْ) as one of many dramatic events surrounding the last day. The word كدر in the form used in this verse (form VII) meant &#039;to dart down&#039;, as is said of a bird or hawk, or to fall and scatter.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000124.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2596 ٱنكَدَرَتْ]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|81|2}}|And when the stars fall}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The structure of space-time is such that nothing, not even stars, can move faster than the velocity of light. Even if the stars were to move close to light speed across the sky, their apparent motion would be so slight relative to their distance that it would nonetheless be imperceptible to the naked eye. Moreover, as many visible stars are hundreds of light years away (the nearest star is more than four light years away), the light from such events would take years to reach our eyes. Indeed, many stars still visible in the sky ceased to exist centuries ago and it is only their light which is just now reaching the Earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Similarly the stars are said to disperse/scatter (intatharat انْتَثَرَتْ) on judgement day, which classical commentaries have also linked to dispersing/falling on Earth,&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/82.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 82.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt; &amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/82.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 82.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt; &amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Kathir/82.1 Tafsir ibn Kathir Verse 82.2.]&#039;&#039; Ibn Kathir &amp;lt;abbr&amp;gt;c.&amp;lt;/abbr&amp;gt; 1300 – 1373.&amp;lt;/ref&amp;gt; along with the above verse 81:2.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Abbas/81.2 Tanwîr al-Miqbâs min Tafsîr Ibn ‘Abbâs Verse 81.2]&#039;&#039;. Ibn Abbas. Unknown date.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://quranx.com/Tafsir/Jalal/81.2 Tafsir Al-Jalalayn Verse 81.2.]&#039;&#039; Jalal al-Din al-Mahalli (d. 864 ah / 1459 ce) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d. 911 ah / 1505 ce).&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|82|2}}|when the stars are scattered,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Moon split in two===&lt;br /&gt;
{{Main|Moon Split Miracle}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an (according to a common interpretation) and a hadith tradition state that the moon was miraculously split into two pieces and then, presumably, put back together again. There is, however, no scientific evidence suggesting that the moon was ever been split into two parts. Critics have pointed out that since the moon is visible to half the planet at any given time, there should exist numerous accounts from different parts of the world attesting to the event if it in fact happened. The Romans, Greeks, Egyptians, Persians, Chinese and Indians had avid astronomers who, critics maintain, should have seen this event and recorded it in their histories. The complete absence of any such historical record from other civilizations contemporary to Muhammad is thus presented as a strong indication that the event described in scripture never happened.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|54|1|3}}|The Hour has come near, and the moon has split [in two]. And if they see a miracle, they turn away and say, &amp;quot;Passing magic.&amp;quot; And they denied and followed their inclinations. But for every matter is a [time of] settlement. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||4864|darussalam}}|Narrated Ibn Masud:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
During the lifetime of Allah&#039;s Messenger (ﷺ) the moon was split into two parts; one part remained over the mountain, and the other part went beyond the mountain. On that, Allah&#039;s Messenger (ﷺ) said, &amp;quot;Witness this miracle.&amp;quot;&lt;br /&gt;
}}Some modern Islamic scholars and academic scholars interpret the moon splitting verse as an eschatological prophecy. One reason is that the traditional interpretation contradicts the repeated claims that Muhammad was not sent with miracles, but only to warn people with the message (see also {{Quran|6|109}} and {{Quran|11|12}}):&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|13|7}}|The unbelievers say, &amp;quot;Why has God not sent him, (Muhammad), some miracles.&amp;quot; (Muhammad), you are only a warner. For every nation there is a guide.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nature of the moon&#039;s light===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Modern Muslim scholars have sometimes argued that the Qur&#039;an predicted the realization that the moon does not emit its own light, but simply reflects light coming from the Sun. The Arabic word for reflected (&#039;&#039;in`ikaas&#039;&#039;) does not appear in the two Qur&#039;anic verses that say the Moon is a &amp;quot;light&amp;quot;. Instead, the word &#039;&#039;noor&#039;&#039; (nooran نُورًا) is used, which simply means &amp;quot;a light&amp;quot;, and, in another verse, the word &#039;&#039;muneer&#039;&#039; (&#039;&#039;muneeran&#039;&#039; مُّنِيرًا) is used, which means &amp;quot;giving light&amp;quot; and is from the same root as &#039;&#039;noor&#039;&#039;. Nonetheless, the usage of these words is vague and appears to permit alternative interpretations.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|10|5}}|&lt;br /&gt;
He it is Who appointed the sun a splendour and the moon a light, and measured for her stages, that ye might know the number of the years, and the reckoning. Allah created not (all) that save in truth. He detaileth the revelations for people who have knowledge.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|16}}|&lt;br /&gt;
And hath made the moon a light therein, and made the sun a lamp?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Noor&#039;&#039; appears again (this time as a participle muneeran مُّنِيرًا) in a similar verse about the moon:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|61}}|&lt;br /&gt;
Blessed be He Who hath placed in the heaven mansions of the stars, and hath placed therein a great lamp and a moon giving light!&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran-range|33|45|46}} most clearly displays the meaning of &#039;&#039;noor&#039;&#039; to be &amp;quot;light&amp;quot; rather than &amp;quot;reflected light&amp;quot;. A lamp is described as &amp;quot;shining light&amp;quot; with the same Arabic word used in {{Quran|25|61}} (muneeran مُّنِيرًا):&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|33|45|46}}|&lt;br /&gt;
O Prophet! Lo! We have sent thee as a witness and a bringer of good tidings and a warner. And as a summoner unto Allah by His permission, and as a lamp &#039;&#039;&#039;that giveth light&#039;&#039;&#039;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In Lane&#039;s Lexicon of classical arabic, the word &#039;&#039;muneer&#039;&#039; (مُّنِيرً) is defined as &#039;Giving light, shining bright, bright, or shining brightly&#039;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000120.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2866 مُّنِيرً]&amp;lt;/ref&amp;gt; &#039;&#039;Noor&#039;&#039; is defined on the previous page as &#039;Light; whatever it may be; and the rays thereof&#039;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000119.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2865 نُورًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; In reference to {{Quran|10|5}} (quoted above) which describe the moon with this word, Lane writes, &#039;In the Kur. x. 5, the sun is termed ضياء and the moon نور and it is said that ضياء is &#039;&#039;essential&#039;&#039;, but نور is &#039;&#039;accidental&#039;&#039; [light]&#039;. The notion of essential and accidental light and its application to the sun and moon originates not from the Arabs at the time of the Qur&#039;an, but rather from the book &#039;&#039;Kitab al-Manazir&#039;&#039;, commonly known as &#039;Optics&#039;, published in 1572 by the great polymath and optics pioneer al-Hazen. Lane goes on to say, citing the highly regarded Taj al-Arus classical dictionary, &#039;it [light] is of two kinds, the light of the present world and that of the world to come; and the former is either perceived sensibly, by the eye, and this is what diffuses itself from luminous bodies, as the sun and moon and stars, and is mentioned in the Kur. x. 5 referred to above&#039;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &#039;&#039;noor&#039;&#039; is also used in {{Quran|24|35}} to show that Allah is the &amp;quot;light&amp;quot; of the universe. The author does not imply that Allah reflects light from another source, but rather that he is the ultimate source of all light.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|24|35}}|&lt;br /&gt;
 Allah is the Light of the heavens and the earth. The Parable of His Light is as if there were a Niche and within it a Lamp: the Lamp enclosed in Glass: the glass as it were a brilliant star: Lit from a blessed Tree, an Olive, neither of the east nor of the west, whose oil is well-nigh luminous, though fire scarce touched it: Light upon Light! Allah doth guide whom He will to His Light: Allah doth set forth Parables for men: and Allah doth know all things.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Implied similar size and distance of the sun and moon===&lt;br /&gt;
{{Main|Geocentrism and the Quran|l1=Geocentrism and the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In a passage about events on the day of resurrection, some critics argue that the Qur&#039;an implies that the sun and moon are of comparable size and distance. As already noted, the Quran says that the moon &amp;quot;follows&amp;quot; the sun ({{Quran-range|91|1|2}}), and &amp;quot;It is not for the sun to overtake the moon, nor doth the night outstrip the day.&amp;quot; ({{Quran|36|40}}). Verse {{Quran|75|9}} adds that on the last day the sun and moon will be brought together. While such a perspective is intuitive for one in seventh century Arabia viewing the sun and moon with their unaided eye and observing eclipses, modern science has revealed that 64.3 million moons could fit in the sun.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|75|8|9}}|And the moon darkens And the sun and the moon are joined,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Arabic word translated as &amp;quot;are joined&amp;quot; is &#039;&#039;jumi&#039;a&#039;&#039;, a verb which means to collect together, gather together, bring together.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000091.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 455 جُمِعَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Critics note that this would involve our moon, which orbits the Earth 93 million miles away from the sun, being brought together with our local star which is over 400 times wider. To say that such mismatched objects will be brought together (jumi&#039;a) in such a scenario would hardly be apt, critics argue, and a very odd apocalyptic event. Rather, the description sits comfortably in the ancient understanding of the cosmos, whereby the sun and moon were assumed to be two roughly equivalent celestial bodies in the sky above the Earth. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
It is worth noting that the &amp;quot;darkening&amp;quot; of the moon in verse 8 is an Arabic word which in hadiths refers to a lunar or solar eclipse (in this case lunar). However, for a lunar eclipse to occur (when the earth&#039;s shadow is cast upon the moon) the sun and moon are on opposite sides of the earth and thus are not in any sense &amp;quot;brought together&amp;quot;. Nor does brought together in verse 9 work as a reference to a solar eclipse (when the sun occasionally casts a shadow of the moon on the earth). The moon is invisible during the portion of a month when it can eclipse the sun since it must be on the daylit side of the earth, and hence the moon does not &amp;quot;darken&amp;quot; or itself become eclipsed (verse 8) as it passes between observers and the sun but rather its silhouette becomes visible.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The cause of shadows changing length===&lt;br /&gt;
Shadows are produced when the sun&#039;s light is obstructed. The Earth&#039;s rotation causes these shadows to change size and lengthen. {{Quran-range|25|45|46}} states that the reason shadows fluctuate in size rather than being stationary is because Allah has made the sun their guide. This appears to confirm the geocentric outlook widely evidenced elsewhere in the Qur&#039;an, for it is only on a geocentric view that shadows would be of fixed length if the sun (rather than the Earth) were not made to do something.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|45-46}}|&lt;br /&gt;
Hast thou not turned thy vision to thy Lord?- How He doth prolong the shadow! If He willed, He could make it stationary! then do We make the sun its guide; Then We draw it in towards Ourselves,- a contraction by easy stages.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Interestingly, {{Quran|25|46}} follows up by stating that Allah &#039;draws the shadows towards himself&#039;. The exact meaning of this verse is unclear, but if it regards the retraction of an object&#039;s shadow &#039;back onto itself&#039; - that is, to a state where there is no shadow or the shadow is at its shortest - then perhaps it can be interpreted to describe the gradual &#039;pointing of the shadow towards heaven&#039; or &#039;upwards towards Allah&#039;. Even this reading is difficult to justify, however, and the verse is perhaps best regarded as having lost intelligibility beyond the vague spiritual sense in which it may be read.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Disregard of North and South Poles===&lt;br /&gt;
{{Main|The Ramadan Pole Paradox}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In polar regions, the longevity of day and night vary during summer and winter. The day gets shorter and shorter in winter until there are days or weeks of uninterrupted night. At the poles themselves, day and night alternately last for six months and all phases of the moon occur several times between sunrise and sunset. These circumstances render many of the most important Islamic rituals impracticable and suggest that the author(s) of the Qur&#039;an and hadith, in so far as they aspired to produce a religion of global practicability, were not aware of the extreme distortions to the day length that take place near the poles.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|36|40}}|&lt;br /&gt;
It is not for the sun to overtake the moon, nor doth the night outstrip the day. They float each in an orbit. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
When reading this verse one may also wonder in what sense day and night each have an orbit (See [[Geocentrism and the Quran]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
See also the [[Scientific_Errors_in_the_Quran#Fasting_and_prayer_requirements_near_the_Poles|Fasting and prayer requirements near the Poles]] section below.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Biology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Evolution===&lt;br /&gt;
{{Main|Evolution and Islam}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an takes what is perhaps best described as the creationist view of the origins and history of life on earth. This diverges sharply from the overwhelming scientific evidence that humans have evolved from prior life forms, over the course of millions of years and through natural selection.&amp;lt;ref&amp;gt;https://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Consequently, while some Muslim scholars reinterpret the Quran in order that they may accept the theory of evolution, most reject it in favor of a creationist world view. Opinion polls show that the majority of Muslims agree Islam and evolution are not compatible. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====First humans created from clay====&lt;br /&gt;
{{Main|Creation of Humans from Clay|Evolution and Islam}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur’an states that the first man was created instantaneously from clay (&#039;&#039;salsalin&#039;&#039; صَلْصَٰلٍ) / &#039;&#039;mud&#039;&#039; (hamain حَمَإٍ). There is no indication that the author is aware of the evolution of human life over millions of years or our common ancestry with apes and primates. While some scientists argue over the detailed mechanisms driving evolution, they agree that common descent is an overwhelmingly proven fact.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|15|26}}|&lt;br /&gt;
We created man from sounding clay, from mud molded into shape; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|55|14}}|&lt;br /&gt;
He created man from clay like [that of] pottery.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|38|71|75}}|[So mention] when your Lord said to the angels, &amp;quot;&#039;&#039;&#039;Indeed, I am going to create a human being from clay. So when I have proportioned him and breathed into him of My [created] soul, then fall down to him in prostration.&#039;&#039;&#039;&amp;quot; So the angels prostrated - all of them entirely. Except Iblees; he was arrogant and became among the disbelievers. [Allah] said, &amp;quot;O Iblees, what prevented you from prostrating to &#039;&#039;&#039;that which I created with My hands?&#039;&#039;&#039; Were you arrogant [then], or were you [already] among the haughty?&amp;quot; He said, &amp;quot;I am better than him. &#039;&#039;&#039;You created me from fire and created him from clay.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Descent from Adam and Eve====&lt;br /&gt;
{{Main|Evolution and Islam|Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Creation}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur’an contains stories concerning the &#039;first humans&#039; which detail, among other matters, how all people are descended from Adam and Eve (called &#039;&#039;Hawa&#039;&#039; in Arabic), the two earliest ancestors. These humans were created in a garden (the word for paradise in Arabic is &#039;&#039;jannah&#039;&#039;, which literally means &#039;garden&#039;) and then brought to Earth fully formed (Sahih Hadiths say Adam was 60 cubits - or 90 feet - tall). This view of the origins of human life is directly challenged by overwhelming DNA evidence and the numerous fossils of pre-Homo sapiens species that lived on earth for millions of years prior to the evolution modern humans.&amp;lt;ref&amp;gt;http://humanorigins.si.edu/evidence&amp;lt;/ref&amp;gt; Powerful DNA evidence that humans have common ancestry with other primate families includes endogenous retroviruses in the exact same genetic locations of our respective genomes&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oXfDF5Ew3Gc DNA Evidence That Humans &amp;amp; Chimps Share A Common Ancestor: Endogenous Retroviruses] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; and the fusion of two primate chromosomes to become chromosome 2 in humans&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.youtube.com/watch?v=dK3O6KYPmEw Professor Ken Miller on DNA fusion events] - Youtube.com&amp;lt;/ref&amp;gt; (for more detail see the main article).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|189}}|&lt;br /&gt;
It is He who created you from one soul and created from it its mate that he might dwell in security with her. And when he covers her, she carries a light burden and continues therein. And when it becomes heavy, they both invoke Allah, their Lord, &amp;quot;If You should give us a good [child], we will surely be among the grateful.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In the above verse the poetic allusion to sex and pregnancy and the couple&#039;s invocation to Allah leaves no doubt that the first sentence is a reference to common descent from Adam (in similar verses this is less explicit). All the classical exegetes state that this “single being” (نَّفْسٍ وَٰحِدَةٍ ) refers to Adam. Both classical Sunni and Shia Tafsirs confirm this and there are even mutawatir hadith narrations (mass transmitted reports) implying that all humans descend from Adam (for details, see [[Evolution_and_Islam|Evolution and Islam]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Another verse describes the literal descent of humanity from one man with reference to the sexual means by which it was achieved (&amp;quot;despised fluid&amp;quot; i.e. semen) after Allah had created that first man out of clay.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|32|7|8}}|Who made all things good which He created, and He began the creation of man from clay; Then He made his seed from a draught of despised fluid;}}&lt;br /&gt;
The word translated “seed” in the Pickthall translation is nasl نسل, which means progeny (i.e. descendants).&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000286.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 3032 نسل]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Other verses address humanity as banī ādama (&amp;quot;children of Adam&amp;quot;), including {{Quran|7|27}} which describe the first couple as &amp;quot;your parents&amp;quot;. See also {{Quran|17|70}} and {{Quran|4|1}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars argue that the notion of two ancestral “parents” is consistent with recent scientific findings that show a common female and male ancestor of all modern humans. This results, however, from a confusion with the nicknames (Mitochondrial Eve and Y-chromosomal Adam) by which scientists have referred to human&#039;s earliest genetic ancestors. These two individuals, however, are distinct from the Quranic characters as they are simply the last common male and female ancestors of everyone alive today and not of all humans in history. More importantly, whereas the Qur&#039;an describes Eve as Adam&#039;s wife (who, notably, was created &#039;&#039;after&#039;&#039; him), Mitochondrial Eve lived some 50,000 to 80,000 years earlier than Y-chromosomal Adam.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://biologos.org/blog/does-genetics-point-to-a-single-primal-couple Adam, Eve, and Human Population Genetics: Responses to Popular Arguments] - Biologos website&amp;lt;/ref&amp;gt; Genetic evidence also overwhelmingly indicates that humans diverged from earlier species as a population rather than as a single couple.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2011/09/18/how-big-was-the-human-population-bottleneck-not-anything-close-to-2/ How big was the human population bottleneck? Another staple of theology refuted.] - Why Evolution is True website by Professor Jerry Coyne&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Genetics===&lt;br /&gt;
====Noah&#039;s ark human population bottleneck====&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main Article: [[Historical Errors in the Quran#Noah&#039;s%20worldwide%20flood|Historical errors in the Qur&#039;an - Noah&#039;s worldwide flood]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an contains the Biblical worldwide flood story, common to many ancient Near-East and Mesopotamian cultures, whereby Noah escapes on an ark with his family (bar a disbelieving son who attempts to hide up a mountain to avoid the flood),&amp;lt;ref&amp;gt;Reynolds, G. S. (2017). &#039;&#039;[https://eurasia.org.uk/docs/academic/biblical-character/Noahs_Lost_Son_in_the_Quran.pdf Noah’s Lost Son in the Qurʾān]. Arabica, 64 (2), 129-148.&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1163/15700585-12341452&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; and a pair of all living things. Though not mentioned in the Qur&#039;an, some traditions put eighty people with him,&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 Q11:40] who mentions this report comes from Ibn Abbas&amp;lt;/ref&amp;gt; including forty men and women.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Tafsir Al-Jalalyan on [https://quranx.com/Tafsir/Jalal/11.40 Q11:40]&amp;lt;/ref&amp;gt; The majority of prominent tafsirs say founders of all contemporary different nations such as the Byzantines, Turks and Persians etc. are descended from a different one of Noah&#039;s surviving sons.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. see many English translated classical commentaries/tafsirs on [https://quranx.com/tafsirs/37.77 Q37:33].&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|11|40}}|[So it was], until when Our command came and the oven overflowed, &#039;&#039;&#039;We said, &amp;quot;Load upon the ship of each [creature] two mates and your family&#039;&#039;&#039;, except those about whom the word has preceded, and [include] whoever has believed.&amp;quot; But none had believed with him, except a few.}}There is no genetic evidence for a population bottleneck that could match this event whatsoever, of which we would expect.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;David Reich. 2018. Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past.&#039;&#039; Covers the history of modern humans from a genetic POV including notable population bottlenecks - of which none match this story.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[&#039;&#039;Chapters 1 to 4&#039;&#039; covers the origins of ancient humanoids into modern humans, effectively debunking Adam and Eve too.]&amp;lt;/ref&amp;gt;Including (but not limited to): Genetic diversity analysis (inc. reduced heterozygosity and the loss of rare alleles), runs of homozygosity (ROH) in the genome, the allele frequency spectrum (AFS) showing a skewed distribution: favoring common alleles and reducing the prevalence of rare ones, and with statistical modelling, researchers can compare observed allele frequencies with theoretical expectations under different demographic scenarios. As well as analyzing Mitochondrial and Y-Chromosome DNA with Lineage Tracing, reconstructing genealogies with coalescent models to trace genetic lineages back to common ancestors, the presence of genetic signatures showing; Reduced effective population size (Ne) and/or Linkage disequilibrium (LD) (alleles at different loci may show higher correlations (association of genes) than expected due to the reduced population size and limited recombination events), plus analyzing and directly comparing ancient DNA with modern Ancient DNA (aDNA), and further simulation and modelling, such as using Bayesian Inference Computational methods simulate genetic data under various demographic scenarios to identify the most likely historical events - software such as BEAST and msprime have been made specifically for this.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;Some academic papers discussing these methods for both humans (and ancient pre-human hominins as in the first article) and animals include for example:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&amp;quot;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37651513/ Genomic inference of a severe human bottleneck during the Early to Middle Pleistocene transition]&amp;quot;&#039;&#039; Authors: Wangjie Hu, Ziqian Hao, Pengyuan Du, Fabio Di Vincenzo, Giorgio Manzi. Published in: Science, 2023&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;[https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394 Dynamical phases in growing populations: understanding recovery from bottlenecks].&#039;&#039; Emanuele Crosato, Jeffrey N. Philippson, Shashi Thutupalli, Richard G. Morris. 2022. &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.48550/arXiv.2202.08394&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;[https://academic.oup.com/jhered/article-abstract/107/5/392/2622901?redirectedFrom=fulltext Genetic Evidence of a Population Bottleneck and Inbreeding in the Endangered New Zealand Sea Lion],&#039;&#039; Osborne AJ, Negro SS, Chilvers BL, Robertson BC, Kennedy MA, Gemmell NJ. Phocarctos hookeri. J Hered. 2016 Sep;107(5):392-402. doi:     10.1093/jhered/esw015. Epub 2016 Mar 19. PMID: 26995741.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Li H, Roossinck MJ2004. [https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004 &#039;&#039;Genetic Bottlenecks Reduce Population Variation in an Experimental RNA Virus Population&#039;&#039;]. J     Virol78:.&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1128/jvi.78.19.10582-10587.2004&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lucena-Perez M, Kleinman-Ruiz     D, Marmesat E, Saveljev AP, Schmidt K, Godoy JA. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eva.13302 &#039;&#039;Bottleneck-associated     changes in the genomic landscape of genetic diversity in wild lynx     populations.&#039;&#039;] Evol Appl. 2021 Oct 8;14(11):2664-2679. doi:     10.1111/eva.13302. PMID: 34815746; PMCID: PMC8591332.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Animals and plants====&lt;br /&gt;
Part of the legend of Noah&#039;s Ark is that a pair of every living species was stored on board. Similarly none of this even more extreme bottleneck of two living pairs has been found in animal genetics either (and at the same time across all species and the human bottleneck),&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; (nor plants, which most traditional Islamic scholars such as Ibn Kathir agree are considered part of these pairs)&amp;lt;ref&amp;gt;Tafsir Ibn Kathir on [https://quranx.com/Tafsir/Kathir/11.40 &#039;&#039;verse 11:40&#039;&#039;]&amp;lt;/ref&amp;gt; of which we would expect to see a notable sudden and extreme bottleneck of two animals, also causing inbreeding being far below the safe level needed for long-term species survival.&amp;lt;ref&amp;gt;Pérez-Pereira, N., Wang, J., Quesada, H. et al. &#039;&#039;[https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-022-02456-z Prediction of the minimum effective size of a population viable in the long term]. Biodivers Conserv 31, 2763–2780 (2022).&#039;&#039; &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1007/s10531-022-02456-z&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This goes without mentioning the practical problems of such a task. While we do not know exactly how many animals Muhammad, or specific 7th century Arabs were aware off, it can be assumed they were aware of local cattle, birds and visible insects etc. in Arabia - where gathering two of every pair was a difficult, but not certainly not impossible task. Modern science has, however, revealed over 2.1 million species identified so far across all taxonomic groups. This includes over a million identified insect species, 110,000 arachnids, 11,000 birds, 11,000 reptiles and 6,500 mammals that live spread across the entire planet and each of which require different climates, habitats, and diets, while a widely cited estimate for the total number of terrestrial species including those as yet undiscovered is 6.5 million.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ourworldindata.org/how-many-species-are-there#:~:text=Species%20that%20we%20have%20identified,million%20species%20on%20the%20planet How many species are there?] - Our World in Data website&amp;lt;/ref&amp;gt;Furthermore many animals are a severe risk to the humans on board (e.g. polar bears), gathering them across different parts of the world including isolated islands and keeping the rest alive whilst getting others is essentially impossible, and many are predators of each other so would soon have destroyed the ecosystem if one was eaten by another etc.&amp;lt;ref&amp;gt;Many practical issues of the account are covered in this article on Talk Origins by Mark Isaak &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;[https://talkorigins.org/faqs/faq-noahs-ark.html Problems with a Global Flood]&#039;&#039;&#039;, focusing on the biblical version of the story - but with most applicable to the Qur&#039;anic version.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
These discoveries appear to render the idea that all animals could have been kept on board a single ship impossible.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Embryology===&lt;br /&gt;
{{Main|Embryology in the Quran|l1=Embryology in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an contain descriptions regarding bodily fluids and the stages of development of the human embryo. Many of these descriptions are extremely vague and most bear a telling resemblance to [[Greek and Jewish Ideas about Reproduction in the Quran and Hadith|similar descriptions]] found in the [[w:Talmud|Jewish Talmud]] as well as the ideas of ancient Greeks, [[History of Embryology|such as Galen]]. These descriptions do not accord with the findings of modern science and are generally considered unremarkable in the seventh-century Arabian context wherein the Quran was first recited.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Semen originating between the backbone and ribs====&lt;br /&gt;
{{Main|Quran and Semen Production|l1=Qur&#039;an and Semen Production}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that semen originates from somewhere between the backbone and ribs, though Muslim scholars have proposed a wide range of alternative interpretations. The word for backbone here is &#039;&#039;sulb&#039;&#039; (صلب), meaning the back, particularly the lumbar / loins portion of it.&amp;lt;ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000436.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1712 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Other verses and hadiths too suggest a reproductive function for the backbone. While this aligns with the views of the physicians of antiquity, modern science has shown that sperm comes from the [[w:testicle|testicles]] and semen from various glands behind and below the bladder, which are not between the backbone and ribs.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|&lt;br /&gt;
He is created from a drop emitted- Proceeding from &#039;&#039;&#039;between the backbone and the ribs&#039;&#039;&#039; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
We see this concept also in another verse using another Arabic word for a man&#039;s back, &#039;&#039;thahr&#039;&#039; (ظهر, translated below as loins&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume5/00000212.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 197 - ظهر]&amp;lt;/ref&amp;gt;) whereby a man&#039;s future progeny are somehow in his back before conception, a notion also found in hadiths discussed in the main article.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|172}}|And [mention] when your Lord took from the children of Adam - from their loins - their descendants and made them testify of themselves, [saying to them], &amp;quot;Am I not your Lord?&amp;quot; They said, &amp;quot;Yes, we have testified.&amp;quot; [This] - lest you should say on the day of Resurrection, &amp;quot;Indeed, we were of this unaware.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Embryo formed from semen====&lt;br /&gt;
{{Main|Greek and Jewish Ideas about Reproduction in the Quran and Hadith}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes the initial formation of a human embryo out of fluid emanating from the man, which has been placed in the womb (and possibly mixed with a female fluid). This reflects the widespread contemporary view at that time that semen is the material from which the embryo is initially formed, as taught by Hippocrates, Galen, and the Jewish Talmud. It is also very evident in hadiths. By contrast, modern science has shown that semen is the vehicle for the sperm cells, one of which fuses with a woman&#039;s [[w:ovum|ovum]] in her [[w:fallopian tube|fallopian tube]], and that the resulting cell divides (rather than the seminal medium) and travels back into the womb for implantation. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While many English translations mention a &amp;quot;drop of seed&amp;quot;, or &amp;quot;drop of sperm&amp;quot;, the Arabic word used in the Quran is &#039;&#039;nutfah&#039;&#039;, which literally means a small amount of liquid and was a euphemism for semen.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|77|20|22}}|&lt;br /&gt;
Did We not create you from a &#039;&#039;&#039;liquid disdained&#039;&#039;&#039;[ma-in maheenin]? And &#039;&#039;&#039;We placed it in a firm lodging&#039;&#039;&#039; For a known extent.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|23|13|14}}|&#039;&#039;&#039;Then We placed him&#039;&#039;&#039; as a sperm-drop [nutfatan] &#039;&#039;&#039;in a firm lodging.&#039;&#039;&#039;&amp;lt;BR /&amp;gt;Then We made the sperm-drop [nutfata] into a clinging clot […]}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|80|18|19}}|&lt;br /&gt;
From what substance [shay-in, which means “thing”] did He create him? From a sperm-drop [nutfatin] He created him and destined for him;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|76|2}}|Indeed, We created man from a sperm-drop mixture [nutfatin amshajin] that We may try him; and We made him hearing and seeing.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Disregard of female ovum====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran, in all its discussion of human reproduction, does not mention the role of the ovum, implying instead that reproduction is caused simply by storage and mingling of the male semen in the female womb. Although visible to the human eye, the female ovum is very small and unknown in the 7th century - this appears to explain its omission in the Quran.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|86|6|7}}|He was created from a fluid, ejected, Emerging from between the backbone and the ribs.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Humans created from a clot of blood====&lt;br /&gt;
{{Main|Embryology in the Quran|l1=Embryology in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes humans as being formed from a clot of blood after an initial semen stage. By contrast, modern science has revealed that there is no stage in embryonic development where the relevant material is a clot of blood. The Quranic description is likely influenced by a simplistic attempt at explaining human reproduction based on unaided-eye observations of an early-term miscarriage and a woman&#039;s menstrual cycle. While in modern times some Muslims scholars have advanced alternative meanings for the relevant word, the historical certainty that the word can mean clotted blood (also the unanimous understanding in the classical tafsirs), which has a clear biological meaning, while being used in the Qur&#039;an in the context of a biological description (formation of a baby), renders the modern reinterpretations extremely challenging.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|23|14}}|&lt;br /&gt;
Then We made the sperm into a clot of congealed blood...}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|96|2}}|&lt;br /&gt;
Created man, out of a (mere) clot of congealed blood: }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||3208|darussalam}}|Narrated &#039;Abdullah bin Mus&#039;ud: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“Allah&#039;s Apostle, the true and truly inspired said, &amp;quot;(The matter of the Creation of) a human being is put together in the womb of the mother in forty days, and then he becomes a &#039;&#039;&#039;clot of thick blood for a similar period&#039;&#039;&#039;, and then a piece of flesh for a similar period.”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Gender decided at clot stage====&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that an embryo is transformed from semen into a clot, shaped (presumably into a human mold), and then determined into either the male or female sex. Modern genetics, on the other hand, has shown that the sex of a human is decided at the moment of conception.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book|first=eds.: Anthony S. Fauci [et al.] ; eds. of previous ed.: T. R. Harrison [et al.]|title=Harrison&#039;s principles of internal medicine.|date=2008|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York [etc.]|isbn=978-0-07-147693-5|pages=2339–2346|edition=17th ed.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|75|37|39}}|Was he not a drop of fluid which gushed forth? Then he became a clot; then (Allah) shaped and fashioned And made of him a pair, the male and female.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While translators mostly use &amp;quot;And&amp;quot; in verse 39, the Arabic particle is &#039;&#039;fa&#039;&#039;, as also in the previous conjunction, which indicates sequence (i.e. &#039;and then&#039;).&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt; Classical tafsirs share this reading, and the same reading is reflected in a sahih hadith found in both Bukhari and Muslim:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||318|darussalam}}|Narrated Anas bin Malik: The Prophet (peace be upon him) said, &amp;quot;At every womb Allah appoints an angel who says, &#039;O Lord! A drop of semen, O Lord! A clot. O Lord! A little lump of flesh.&amp;quot; Then if Allah wishes (to complete) its creation, the angel asks, (O Lord!) Will it be a male or female, a wretched or a blessed, and how much will his provision be? And what will his age be?&#039; So all that is written while the child is still in the mother&#039;s womb.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Bones formed before flesh====&lt;br /&gt;
{{Main|Embryology in the Quran|l1=Embryology in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that the bones of a human embryo are formed first and then covered up with flesh. By contrast, modern science has shown that muscles and the cartilage &#039;models&#039; of the future bones start to form at the same time and in parallel. Muscles have started to form before the cartilage models start to be replaced with actual bone.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|23|14}}|&lt;br /&gt;
Then We made the sperm into a clot of congealed blood; then of that clot We made a (foetus) lump; then we made out of that lump bones then (not and) clothed the bones with flesh; then we developed out of it another creature. So blessed be Allah, the best to create!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an again parallels the influential Greek physician Galen, who says:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|1=Galen, &#039;&#039;On semen&#039;&#039;, p.101|2=And now the third period of gestation has come. After nature has made outlines of all the organs and the substance of the semen is used up, the time has come for nature to articulate the organs precisely and to bring all the parts to completion. Thus it caused flesh to grow on and around all the bones...}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===All organisms created in pairs===&lt;br /&gt;
The Quran states that all beings are created in pairs. However, modern science has revealed that not every creature procreates or reproduces through a male and female sexual relationship.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The [[w:Desert grassland whiptail lizard|whiptail lizard]] in the U.S. Southwest, Mexico, and South America, for instance, is an all-females species which reproduces by [[w:parthenogenesis|parthenogenesis]].  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[w:virus|Viruses]] (if considered a life form) reproduce using a host&#039;s DNA and are neither female nor male. [[w:Bacteria|Bacteria]] reproduce by cell division.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[w:Fungus|Fungus]] can reproduce either asexually or sexually with thousands of genders.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Many species of plants also reproduce either asexually or through [[w:Pollination|pollination]].  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Those who are [https://en.wikipedia.org/wiki/Intersex intersex] (including those people with both male and female sexual organs and body types) and [https://en.wikipedia.org/wiki/Hermaphrodite hermaphrodites] of all species also do not appear to fit in to this dichotomy. This has led to discriminatory rulings from Islamic scholars, not allowing those with ambiguous sexes to get married for example, due to the unknowingness of breaking a gender-based rule.&amp;lt;ref&amp;gt;See for example rulings from sheiks and scholars listed on IslamQA in response to the question: &#039;&#039;[https://islamqa.info/en/answers/114670/ruling-on-marrying-a-man-who-is-intersex-or-impotent-and-the-difference-between-them Ruling on marrying a man who is intersex or impotent, and the difference between them]&#039;&#039;  &amp;lt;/ref&amp;gt;   &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|51|49}}|&lt;br /&gt;
And of &#039;&#039;&#039;every thing&#039;&#039;&#039; We have created pairs: That ye may receive instruction. }}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|36|36}}|&lt;br /&gt;
Glory to Allah, Who created in pairs &#039;&#039;&#039;all things&#039;&#039;&#039; that the earth produces, as well as their own (human) kind and (other) things of which they have no knowledge. }}{{Quote|{{Quran|92|3}}|by Him who created the male and the female:}}{{Quote|{{Quran|75|39}}|Then He made of him two kinds, the male and the female.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Fetus in three layers of darkness===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &#039;&#039;butun&#039;&#039; (بطن) means belly/abdomen/midriff, though some translators have opted to use the more specific (and evocative) word &amp;quot;womb&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000257.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 220 بطن]&amp;lt;/ref&amp;gt; Classical tafsirs interpreted the &amp;quot;three darknesses&amp;quot; as the placenta, womb (uterus), and belly. Modern science has revealed there to be many more such layers in the human body, such as the endometrium, myometrium, perimetrium, peritoneum, besides the cervix uteri, corpus uteri, abdomen (with walls), and placenta (with layers). In terms of extra-embryonic membranes, there is also the allantois, which is a sac-like structure and does not surround the embryo, but becomes part of the umbilical cord and is not in any real sense &#039;a darkness&#039; viz-a-viz the embryo. The other two membranes, the chorion and amnion, together form the [[w:Amniotic_sac|amniotic sac]], which is quite thin and transparent. The idea of three membranes around the fetus ([[w:Chorion|chorion]], [[w:Allantois|allantois]], and [[w:Amnion|amnion]]) was taught by the highly influential Greek physician, Galen, and the description found in the Quran in all likelihood draws on Galen&#039;s widespread influence in the late antique world.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|39|6}}|&lt;br /&gt;
He created you from one soul. Then He made from it its mate, and He produced for you from the grazing livestock eight mates. He creates you in the wombs of your mothers, creation after creation, within three darknesses. That is Allah, your Lord; to Him belongs dominion. There is no deity except Him, so how are you averted?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Functions of the heart (cardiocentrism)===&lt;br /&gt;
The Quran describes the literal heart as a locus of contemplation and thought, an ancient concept known as [[w:Cardiocentric hypothesis|cardiocentrism]], as opposed to the modern scientific understanding of our brain controlling thought, memory and emotion (alongside other physical processes).&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/anatomy-of-the-brain Brain Anatomy and How the Brain Works.]&#039;&#039; Brain, Nerves and Spine. Home. Health. Conditions and Diseases. Johns Hopkins Medicine.&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The concept of the heart as the seat of the intellect, spiritual contemplation, and the eye of the heart/mind/soul was a common one in East-Syriac Christianity in the centuries before Islam, seen in the writings for example of Pseudo-Macarius, Issac of Nineveh, and Ephrem,&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), &#039;&#039;[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110794083/html?lang=en Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background]&#039;&#039;, Berlin: De Gruyter, pp. 95 -102&amp;lt;/ref&amp;gt; in contrast to certain scholars more closely influenced by Greek philosophy which associated the mind with the brain (encephalocentrism).&amp;lt;ref&amp;gt;Enrico Crivellato, Domenico Ribatti, &#039;&#039;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S036192300600298X Soul, mind, brain: Greek philosophy and the birth of neuroscience]&#039;&#039;, Brain Research Bulletin, Volume 71, Issue 4, 2007, Pages 327-336, ISSN 0361-9230, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1016/j.brainresbull.2006.09.020.(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S036192300600298X)&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|22|46}}|So have they not traveled through the earth and &#039;&#039;&#039;have hearts by which to reason&#039;&#039;&#039; and ears by which to hear? For indeed, it is not eyes that are blinded, but blinded are &#039;&#039;&#039;the hearts which are within the breasts&#039;&#039;&#039;.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|11|5}}|Lo! now &amp;lt;b&amp;gt;they fold up their breasts&amp;lt;/b&amp;gt;  that they may hide (their thoughts) from Him. At the very moment when they cover themselves with their clothing, Allah knoweth that which they keep hidden and that which they proclaim. Lo! &amp;lt;b&amp;gt;He is Aware of what is in the breasts&amp;lt;/b&amp;gt; (of men). }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|179}}|And We have certainly created for Hell many of the jinn and mankind. &#039;&#039;&#039;They have hearts with which they do not understand&#039;&#039;&#039;, they have eyes with which they do not see, and they have ears with which they do not hear. Those are like livestock; rather, they are more astray. It is they who are the heedless.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|46}}|And We place &#039;&#039;&#039;upon their hearts veils lest they should understand&#039;&#039;&#039; it, and in their ears a deafness; and when thou makest mention of thy Lord alone in the Qur&#039;an, they turn their backs in aversion. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Characteristics of Milk===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that milk is produced in the body somewhere between excretions and blood. The mammary glands, where milk is produced and stored, are not, however, located near the intestines, which is where excrement is stored. Sometimes cattle and goat milk needs processing or pasteurization before it can safely be consumed; the milk is often infected with bacteria and other micro-organisms. A significant number of humans are [[w:Lactose_intolerance|lactose intolerant]], especially in some regions of the world, and are unable to digest much milk without experiencing abdominal bloating and cramps, flatulence, diarrhoea, nausea, or vomiting. This occurs in adults who lack genes for lactase enzyme persistance which maintains lactose tolerance beyond childhood and is a relatively recent evolutionary development. These realities challenge the Qur&#039;anic notion that milk is &#039;pure&#039; and &#039;agreeable&#039; to anyone who drinks it.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|66}}|&lt;br /&gt;
And verily in cattle (too) will ye find an instructive sign. From what is within their bodies &#039;&#039;&#039;between excretions and blood&#039;&#039;&#039;, We produce, for your drink, milk, &#039;&#039;&#039;pure and agreeable&#039;&#039;&#039; to those who drink it. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Geology and meteorology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Flat Earth===&lt;br /&gt;
{{Main|Islamic Views on the Shape of the Earth}}The Qur&#039;an assumes and describes a flat-Earth cosmography according to multiple academic studies. The later idea that Islamic scriptures themselves indicated a spherical Earth was a creative act of reinterpretation when Islamic scholars encountered advances in astronomy. Attempts to explain Quranic verses about the Earth only in terms of local flatness at a human level, non-literal readings, and/or by ignoring context, are often challenged by critics, as discussed in the [[Islamic Views on the Shape of the Earth|main article]], which also contains further evidence and verses beyond those listed here.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Fasting and prayer requirements near the Poles====&lt;br /&gt;
{{Main|The Ramadan Pole Paradox}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an instructs Muslims to fast by abstaining from food and drink from sunrise till sunset during Ramadan. In the polar regions there are six months of sunlight and six months of perpetual night during Summer and Winter. Such fasting is not practicable for anyone living in the polar regions, and very easy (depth of Winter) or extremely hard (height of Summer) in places within around 40 degrees latitude of the poles. Various rules have been contrived by Muslim scholars for people at such latitudes to try to accommodate the (here inconvenient) fact that we live on a round Earth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|187}}|&lt;br /&gt;
...Then strictly observe the fast till nightfall...}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A similar issue emerges for the five daily prayers. Persons living in the polar region would not be able to make a sunset or sunrise prayer for much of the year. Even in less extreme contexts, for cities further south like Aberdeen in Scotland, the gap between the night prayer (Isha) and the dawn prayer (Fajr) is still around 4 and a half hours in June, so a person praying five times a day is required to interrupt their sleep around 3.20am, then go back to sleep before getting up for the day. These challenges would likely not have been on the mind of the author of the Quran during the 7th century in Arabia.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|78}}|&lt;br /&gt;
Establish regular prayers - at the sun&#039;s decline till the darkness of the night, and the morning prayer and reading: for the prayer and reading in the morning carry their testimony.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Facing toward Mecca====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an instructs Muslims to face the direction of the Kaaba in Mecca when they pray. In consideration of the roundness of the Earth, scholars developed the great circle method to carry out this instruction. However, a number of problems have been suggested: one facing Mecca also necessarily has their back turned to it (a display of disrespect which is roundly prohibited in Islam), and one directly opposite Mecca on the globe may pray in any direction. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Another issue leads many North American Muslims, who live in the hemisphere of this antipode of Mecca, to instead prefer the rhumb-line technique (i.e. a straight line on a standard Mercator flat map projection). This is in disagreement with those who follow the great circle method, which causes people north and south in the Americas to face away from each as they pray (great circle lines from this antipode diverge cross the Americas before they start to converge again when they enter the hemisphere of Mecca), and requires much of North America to pray northwards, which to many people feels awkward. Finally, Astronauts in Earth&#039;s orbit or on the Moon or Mars are essentially unable to follow these instructions (suggesting that the author of the Qur&#039;an did not have such future realities in mind).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|149}}|&lt;br /&gt;
From whencesoever Thou startest forth, turn Thy face in the direction of the sacred Mosque; that is indeed the truth from the Lord. And Allah is not unmindful of what ye do.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as spread out and flat====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The author of the Qur&#039;an mentions that the Earth is &#039;spread out&#039; and laid flat. The Arabic word here (sataha) was used to describe making the flat top or roof of a house or chamber and making a top surface flat.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000081.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1357 سُطِحَ]&amp;lt;/ref&amp;gt; Words from the same root mean the flat top surface or roof of a house or chamber, a bounded flat plane in geometry, a level place upon which dates can be spread, a rolling pin (which expands the dough), plane or flat.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|88|20}}|And at the Earth, how it is spread out?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Despite Muslim encounters with Greek astronomy in the 8th century CE (see [[Islamic Views on the Shape of the Earth]]), a flat earth interpretation persisted for many more centuries in some circles.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
For example, the Qur&#039;anic commentary of al-Jalalayn (composed by the two “Jalals”; Jalal al-Din al-Mahalli (d.1459 CE) and his pupil Jalal al-Din al-Suyuti (d.1505 CE) - i.e. the 15th/16th century) agrees with this understanding of the verse, saying that legal scholars at his time agree that the earth is flat and not spherical.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|1=[https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=74&amp;amp;tSoraNo=88&amp;amp;tAyahNo=20&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;UserProfile=0&amp;amp;LanguageId=2 Tafsir al-Jalalayn 88:20] (See [https://tafsir.app/jalalayn/88/20 here] for the Arabic)|2=And the earth how it was laid out flat? and thus infer from this the power of God exalted be He and His Oneness? The commencing with the mention of camels is because they are closer in contact with it the earth than any other animal. &#039;&#039;&#039;As for His words sutihat ‘laid out flat’ this on a literal reading suggests that the earth is flat which is the opinion of&#039;&#039;&#039; most [the word &amp;quot;most&amp;quot; is not included in the original Arabic: &amp;quot;وعليه علماء الشرع&amp;quot;; see citation for full text] &#039;&#039;&#039;of the scholars of the revealed Law and not a sphere as astronomers ahl al-hay’a have it&#039;&#039;&#039; even if this latter does not contradict any of the pillars of the Law.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as like carpet====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Arabic word (&#039;&#039;bisaatan&#039;&#039;) used here means a thing that is spread or spread out or forth, and particularly a carpet.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000241.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 204 بِسَاطًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|71|19}}|And Allah has made the earth for you as a carpet (spread out)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as like a couch====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Earth is described using an Arabic word (&#039;&#039;firashan&#039;&#039;) that means a thing that is spread on the ground to sit or lay upon.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000155.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2371 فِرَٰشًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|22}}|&lt;br /&gt;
[He] who made for you the earth a bed [spread out] and the sky a ceiling and sent down from the sky, rain and brought forth thereby fruits as provision for you. So do not attribute to Allah equals while you know [that there is nothing similar to Him].}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same root word for couch in {{Quran|2|22}} is used as a verb in {{Quran|51|48}} in the sense of to spread (the first word translated spread here).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|51|48}}|And the earth, &#039;&#039;&#039;We have spread it&#039;&#039;&#039;; how excellent (are) the Spreaders!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as like a bed====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Earth is described as a &#039;bed&#039; (or &#039;carpet&#039; in the Yusuf Ali translation) in verse {{Quran|20|53}}, and similarly {{Quran|43|10}}. The Arabic word (&#039;&#039;mahdan&#039;&#039;) suggests something completely flat and spread out on the ground (and not, for instance, &#039;rolled up&#039; for storage).&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000267.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2739 مَهْدًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|53}}|&lt;br /&gt;
Who hath appointed the earth &#039;&#039;&#039;as a bed&#039;&#039;&#039; and hath threaded roads for you therein and hath sent down water from the sky and thereby We have brought forth divers kinds of vegetation}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sometimes the same Arabic word is translated as expanse, as in {{Quran-range|78|6|7}}. Together with the next verse, the Earth is here a thing spread out and pegged down by mountains.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|78|6|7}}|Have We not made the earth as a &#039;&#039;&#039;wide expanse&#039;&#039;&#039;, And the mountains as pegs?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same root word is used as a participle at the end of {{Quran|51|48}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|51|48}}|And the earth, We have spread it; how excellent (are) &#039;&#039;&#039;the Spreaders!&#039;&#039;&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth stretched out====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In the verse below, as also in {{Quran|13|3}} and {{Quran|50|7}}, the Qur&#039;an uses a verb (&#039;&#039;madadna&#039;&#039;) that meant to extend by drawing or pulling, stretch out, expand.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000223.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2695 مدد]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|15|19}}|And the earth We have spread out (like a carpet); set thereon mountains firm and immovable; and produced therein all kinds of things in due balance.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====Earth as a level plain====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes a time in the future when mountains will be removed. {{Quran|18|47}} uses an Arabic word (&#039;&#039;baarizatan&#039;&#039;) that means &amp;quot;entirely apparent&amp;quot; to describe the Earth at this time.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000224.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 187 بَارِزَةً]&amp;lt;/ref&amp;gt; {{Quran|20|106}} uses words (&#039;&#039;qa&#039;an&#039;&#039; and &#039;&#039;safsafan&#039;&#039;) that mean a level plain.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000248.pdf Lane&#039;s Lexicon, Suppliment p. 2994 قَاعًا], [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000418.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1694 صَفْصَفًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; This description implies the Earth is flat and level and that it is the mountains which give it shape.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|47}}|And (bethink you of) the Day when we remove the hills and ye see the earth emerging, and We gather them together so as to leave not one of them behind.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|20|105|107}}|They will ask thee of the mountains (on that day). Say: My Lord will break them into scattered dust. And leave it as &#039;&#039;&#039;an empty plain&#039;&#039;&#039;, Wherein thou seest neither curve nor ruggedness.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Permanent barrier between &amp;quot;the two seas&amp;quot; of fresh and salt water===&lt;br /&gt;
{{Main|A Barrier Between Two Seas and the Cosmic Ocean}}&lt;br /&gt;
When a fresh water river flows into the sea or ocean, there is a transition region in between. This transition region is called an estuary where the fresh water remains temporarily separated from the salt water. However, this separation is not absolute, is not permanent, and the different salinity levels between the two bodies of water eventually homogenize. The Qur&#039;an, by contrast, suggests that there is a separation between two seas, one salty and one fresh water, maintained by some sort of divine barrier placed between them. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Furthemore, {{Quran|55|20}} quoted below states that coral emerge from both seas. However, coral are found only in salt water oceans, and exposure to freshwater leads to coral bleaching.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs Corals and Coral Reefs] - Smithsonian Institution website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|25|53}}| It is He Who has let free the two bodies of flowing water: One palatable and sweet, and the other salt and bitter; yet has He made a barrier between them, &#039;&#039;&#039;a partition that is forbidden to be passed&#039;&#039;&#039;. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|27|61}}|Is He [not best] who made the earth a stable ground and placed within it rivers and made for it firmly set mountains and placed between the two seas a barrier? Is there a deity with Allah? [No], but most of them do not know.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|55|19|22}}|He released the two seas, meeting [side by side]; Between them is a barrier [so] neither of them transgresses. So which of the favors of your Lord would you deny? From both of them emerge pearl and coral.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Another reference to &amp;quot;the two seas&amp;quot; (bahrayn) is found in the story of Moses and his servant.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|18|60|61}}|And [mention] when Moses said to his servant, &amp;quot;I will not cease [traveling] until I reach the junction of the two seas or continue for a long period.&amp;quot; But when they reached the junction between them, they forgot their fish, and it took its course into the sea, slipping away.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The story of Moses and his servant is one of four stories in Surah al-Kahf. Modern academic scholarship has identified antecedants of each story in the lore of late antiquity. This particular story is almost unanimously considered to derive from a legend about Alexander the Great and his search for the water of life. For details see the section on the four stories in Surah al-Kahf in the article [[Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
It may further be compared to the ancient Akkadian myth of the Abzu, the name for a fresh water underground sea that was given a religious quality in Sumerian and Akkadian mythology. Lakes, springs, rivers, wells, and other sources of fresh water were thought to draw their water from the Abzu underground sea, while the Ocean that surrounded the world was a saltwater sea. This underground sea is called Tehom in the Hebrew Bible. For example, Genesis 49:25 says, &amp;quot;blessings of the heavens above, and Tehom lying beneath&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;Wensinck, Arent Jan (1918). &amp;quot;The Ocean in the Literature of the Western Semites&amp;quot;. Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam. Afdeeling Letterkunde. Nieuwe reeks. dl. 19. no. 2. page 14&amp;lt;/ref&amp;gt; Wensinck explains, &amp;quot;Thus it appears that the idea of there being a sea of sweet water under our earth, the ancient Tehom, which is the source of springs and rivers, is common to the Western Semites&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;ibid. page 17&amp;lt;/ref&amp;gt; Similarly in Greek mythology, the world was surrounded by Oceanus, the world-ocean of classical antiquity. Oceanus was personified as the god Titan, whose consort was the aquatic sea goddess Tethys. It was also thought that rainfall was due a third ocean above the &amp;quot;Firmament of the Sky&amp;quot; (a vast reservoir above the firmament of the sky is also described in the Genesis creation narrative).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Whether the two seas mentioned in the Qur&#039;an referred to these mythological seas or a more general inviolable barrier between bodies of salt and fresh water, critics argue that the verse in question is scientifically wrong.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains as pegs which prevent the earth from shifting===&lt;br /&gt;
{{Main|The Quran and Mountains}}&lt;br /&gt;
Modern geology has discovered that large plates in the crust of the Earth are responsible for the formation of mountains. Called plate tectonics, the slow movement of these massive plates meet and the pressure between them pushes up the crust, forming mountains while also causing earthquakes and faults in the Earth&#039;s surface. The formation of mountains and occurance of earthquakes are thus both largely the result of destabilizing tectonic activity. They are part of the same ongoing process and one cannot exist without the other. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an, by contrast, holds that mountains are like pegs in the ground. Mountain formation can involve a thickening of the continental crust beneath them, which some modern Muslim scholars attempt to compare as peg-like, though mountains form in various other ways too (see main article for details and for many further problems with this claim). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an further claims that mountains were created to prevent the Earth from shifting or swaying with its inhabitants. This is most commonly interpreted by modern Islamic scholars as a reference to earthquakes. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
However, in early or pre-Islamic poetry mountains are mentioned in terms of stopping the Earth as a whole swaying/convulsing. This seems to support a more straightforward reading of the Quranic verses, backed also by a hadith - that shifting/convulsing (tamīda&amp;lt;ref&amp;gt;تَمِيدَ tamīda [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume7/00000274.pdf Lane&#039;s Lexicon] page 2746&amp;lt;/ref&amp;gt;) does not refer to earthquakes, which have occured throughout history including in Muhammad&#039;s era and whose seismic waves can actually be amplified in certain locations by mountains, but rather to a movement of the entire Earth (see main article for details on all of these points and criticism of a few other interpretations).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|15}}|&lt;br /&gt;
And He has cast into the earth firmly set mountains, lest it shift with you, and [made] rivers and roads, that you may be guided,}}&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|78|6|7}}|Have We not made the earth as a wide expanse, And the mountains as pegs?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains cast upon Earth===&lt;br /&gt;
{{Main|The Quran and Mountains}}&lt;br /&gt;
Mountains are usually formed through the movement and collision (or in the case of fault-block mountains, separation) of lithospheric (tectonic) plates, as well as by a number of other processes (see main article). This is an ongoing process which continues to this day as the plates slowly move. The Quran, by contrast, states that the mountains on Earth&#039;s surface were cast upon it by God. Other verses state that creation of mountains occurred during the first four days, as discussed in the section above on creation of earth and heaven in six days. The imagery is clear when one considers the above verses which describe the Mountains as &#039;pegs&#039; which stabilize the Earth (which is itself compared to a carpet and bed matt in other verses).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|15}}|&lt;br /&gt;
And He has cast into the earth firmly set mountains, lest it shift with you, and [made] rivers and roads, that you may be guided,}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The word &#039;he has cast&#039; is &#039;&#039;alqa&#039;&#039; (lam-qaf-ya), which in this form (Arabic verb form IV) is frequently used elsewhere in the Quran to mean throw or cast.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000266.pdf Lane&#039;s Lexicon, Suppliment p. 3012 أَلْقَىٰ]&amp;lt;BR /&amp;gt;See paragraph number 4 for the form IV verb definition.&amp;lt;/ref&amp;gt; It is the same word as is used in {{Quran|3|44}} when lots are cast using pens (it would be easy to imagine that mountains were similarly scattered, though perhaps it should not be taken too literally in this context), and {{Quran|12|10}} when the prophet Yusuf is cast down into the well, and in {{Quran|20|20}} when Moses casts down his staff, which becomes a snake. The implication of such verses is that mountains were a special act of creation rather them being a byproduct of a larger and ongoing process (tectonic plate movement).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Chests contract with altitude===&lt;br /&gt;
{{Quran|6|125}} states that a person&#039;s chest cavity gets smaller at higher altitudes; which is an understandable belief for people to have as oxygen decreases as one travels higher, which in turn leads to hypoxemia (lower oxygen levels in the blood) causing the body to take short, shallow, fast breaths&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.healthline.com/health/hypoxemia What Is Hypoxemia?] &#039;&#039;What are the symptoms of hypoxemia?&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Healthline. Medically reviewed by Avi Varma, MD, MPH, AAHIVS, FAAFP — Written by Jill Seladi-Schulman, Ph.D. — Updated on April 26, 2023&amp;lt;/ref&amp;gt; - which feels like the chest is constricted. Modern science, by contrast, has revealed that the opposite is the case.&amp;lt;ref&amp;gt;Callison, W.É., Kiyamu, M., Villafuerte, F.C. et al. &#039;&#039;[https://www.nature.com/articles/s41598-022-13263-5#:~:text=Individuals%20living%20in%20a%20hypoxic,partially%20a%20population%2Dlevel%20adaptation. Comparing high versus low-altitude populations to test human adaptations for increased ventilation during sustained aerobic activity.]&#039;&#039; Sc&#039;&#039;i&#039;&#039; Rep &#039;&#039;1&#039;&#039;2, 11148 (2022). &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.1038/s41598-022-13263-5&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|6|125}}|Those whom Allah (in His plan) willeth to guide,- He openeth their breast to Islam; those whom He willeth to leave straying,- He maketh their breast close and constricted, as if they had to climb up to the skies: thus doth Allah (heap) the penalty on those who refuse to believe.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Earthquakes as a punishment===&lt;br /&gt;
The Quran describes Earthquakes, blizzards, hurricanes, and other destructive natural activity as being a sort of punishment for the people they inflict. Research, however, has not found any correlation between civilizations&#039; irreligiosity and their susceptibility to these or other type of natural disaster. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|45}}|&lt;br /&gt;
Do then those who devise evil (plots) feel secure that Allah will not cause the earth to swallow them up, or that the Wrath will not seize them from directions they little perceive?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|29|37}}|&lt;br /&gt;
But they denied him, and the dreadful earthquake took them, and morning found them prostrate in their dwelling place. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|68}}|&lt;br /&gt;
Do ye then feel secure that He will not cause you to be swallowed up beneath the earth when ye are on land, or that He will not send against you a violent tornado (with showers of stones) so that ye shall find no one to carry out your affairs for you}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Disregard of evaporation in water cycle===&lt;br /&gt;
Some modern Muslim scholars argue that the water cycle is described in the Qur&#039;an. Every verse about rain in the Qur&#039;an implies that rain comes either directly from the sky or from Allah. The crucial step of evaporation of water into the air is never mentioned. That Quran describes a linear process orchestrated by Allah rather than a cyclical process (as with the water cycle) renders these modern reinterpretations challenging.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|43|11}}|&lt;br /&gt;
That sends down (from time to time) rain from the sky in due measure;- and We raise to life therewith a land that is dead; even so will ye be raised (from the dead)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains of hail in the sky===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hail forms in cumulonimbus clouds when updrafts raise water droplets to an altitude where they freeze. The Qur&#039;an, by contrast, describes mountain-like masses of hail in the sky / heaven.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|24|43}}|&lt;br /&gt;
Hast thou not seen how Allah wafteth the clouds, then gathereth them, then maketh them layers, and thou seest the rain come forth from between them; &#039;&#039;&#039;He sendeth down from the heaven mountains wherein is hail&#039;&#039;&#039;, and smiteth therewith whom He will, and averteth it from whom He will. The flashing of His lightning all but snatcheth away the sight.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Transliteration:&#039;&#039;&#039; wayunazzilu (and he sends down) mina (from) alssamai (the sky) min (from) jibalin (mountains) feeha (in it [&#039;it&#039; is feminine here so must refer to the sky]) min (of) baradin (hail)&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tafsirs such as al-Jalalayn and the one attributed to Ibn Abbas say that this means mountains in the sky.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tafsir.app/jalalayn/24/43 Tafsir al-Jalalayn 24:43]&amp;lt;/ref&amp;gt; Ibn Kathir notes two views, that these are literally mountains of hail in the sky, or that they are a metaphor for clouds.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tafsir.app/ibn-katheer/24/43 Tafsir Ibn Kathir 24:43]&amp;lt;/ref&amp;gt; Clouds could poetically be described as mountains in the sky, but the verse says &amp;quot;mountains of hail in the sky&amp;quot;, which critics would say strongly suggests large masses of ice (in the clouds or otherwise), and it was sometimes understood in this literal way as evidenced in tafsirs.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Allah smites with thunderbolts===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran describes thunder and lightning in a manner typical of ancient mythology. Allah, in a manner evocative of the legends most famously regarding Zeus, smites persons he wishes to punish with thunderbolts. A hadith, graded hasan (good) by Dar-us-Salam, further states that Muhammad believed the sound of thunder was an angel striking the clouds, which the angel drives along with a piece of fire (evoking the image of a whip of fire).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|13|13}}|&lt;br /&gt;
And the thunder declares His glory with His praise, and the angels too for awe of Him; and He sends the thunderbolts and smites with them whom He pleases, yet they dispute concerning Allah, and He is mighty in prowess.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Al Tirmidhi|44|5|44|3117}}|Narrated Ibn &#039;Abbas:&lt;br /&gt;
&amp;quot;The Jews came to the Prophet (ﷺ) and said: &#039;O Abul-Qasim! Inform us about the thunder, what is it?&#039; He said: &#039;An angel among the angels, who is responsible for the clouds. He has a piece of fire wherever that he drives the clouds wherever Allah wills.&#039; They said: &#039;Then what is this noise we hear?&#039; He said: &#039;It is him, striking the clouds when he drives them on, until it goes where it is ordered.&#039; They said: &#039;You have told the truth.&#039;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Zoology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Ants converse and recognize humans===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ants primarily communicate with each other using pheromones (chemical signals). While scientists have discovered that ants make some noises, nothing has ever indicated that the brains of ants could produce anything approximating complex speech. By contrast, the Qur&#039;an recounts the story of an ant warning her fellow ants of the approach of Solomon&#039;s large army of humans. Solomon is able to understand her speech and proceeds, presumably, to leave the ants be. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|27|18|19}}|&lt;br /&gt;
At length, when they came to a (lowly) valley of ants, &#039;&#039;&#039;one of the ants said: &amp;quot;O ye ants, get into your habitations, lest Solomon and his hosts crush you (under foot) without knowing it.&amp;quot; So he smiled, amused at her speech;&#039;&#039;&#039; and he said: &amp;quot;O my Lord! so order me that I may be grateful for Thy favours, which thou hast bestowed on me and on my parents, and that I may work the righteousness that will please Thee: And admit me, by Thy Grace, to the ranks of Thy righteous Servants.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Four types of cattle===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that Allah has provided four kinds of cattle (eight including male and female). There exist, however, many more than four species of cattle. The word &amp;quot;cattle&amp;quot; in {{Quran|39|6}} is &#039;&#039;al-ana&#039;ami&#039;&#039;, from a root meaning plentiful subsistence and in this form meant pasturing (i.e. grazing) animals.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000289.pdf Lane&#039;s Lexicon, Suppliment p. 3035 أَنْعَٰمِ]&amp;lt;/ref&amp;gt; The word &#039;&#039;azwajin&#039;&#039; (&amp;quot;kinds&amp;quot; in the translation of 39:6 below) generally means &amp;quot;mate&amp;quot; or &amp;quot;member of a pair&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000432.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1266 أَزْوَٰجٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt; {{Quran|6|143-144}} clarifies that this refers to male and female pairs of sheep, goats, oxen, and camels, suggesting that the author of the Qur&#039;an was aware of four kinds of grazing animals useful for humans (horses, mules and donkeys are considered a separate category from al-ana&#039;ami, see {{Quran-range|16|5|8}}). This does not include many other types of cattle from the regions outside of Arabia, such as reindeer, which were and remain important to people in northern latitudes. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|39|6}}|&lt;br /&gt;
He created you from one being, then from that (being) He made its mate; and He hath provided for you of &#039;&#039;&#039;cattle eight kinds&#039;&#039;&#039;. He created you in the wombs of your mothers, creation after creation, in a threefold gloom. Such is Allah, your Lord. His is the Sovereignty. There is no Allah save Him. How then are ye turned away}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|6|142-144}}|&#039;&#039;&#039;And of the cattle (He produceth) some for burdens, some for food.&#039;&#039;&#039; Eat of that which Allah hath bestowed upon you, and follow not the footsteps of the devil, for lo! he is an open foe to you. &#039;&#039;&#039;Eight pairs: Of the sheep twain, and of the goats twain.&#039;&#039;&#039; Say: Hath He forbidden the two males or the two females, or that which the wombs of the two females contain? Expound to me (the case) with knowledge, if ye are truthful. &#039;&#039;&#039;And of the camels twain and of the oxen twain.&#039;&#039;&#039; Say: Hath He forbidden the two males or the two females, or that which the wombs of the two females contain; or were ye by to witness when Allah commanded you (all) this? Then who doth greater wrong than he who deviseth a lie concerning Allah, that he may lead mankind astray without knowledge. Lo! Allah guideth not wrongdoing folk.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Horses created as transportation===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
After thousands of years of domestication and cross-breeding, horses were domesticated approximately 4,000 years ago in East Europe and Central Asia. Prior to this, horses were wild animals not yet suitably bred for this purpose. Today feral horses are descendants of once domesticated horses that aren&#039;t tamed or used for human transportation. By contrast, the Qur&#039;an appears to suggest that horses were created by Allah already prepared to serve human purposes. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|8}}|&lt;br /&gt;
And (He has created) horses, mules, and donkeys, for you to ride and use for show; and He has created (other) things of which ye have no knowledge.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===All animals live in communities===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an emphatically states that all animals live in &amp;quot;communities&amp;quot;. Many animals, such as the jaguar or leopard, are however well known for being solitary creatures, rarely meeting in pairs and then only to mate. Animals of these kinds do not live in communities and rather tend to resort to violence when their solitude is disturbed (the opposite, some argue, of what it means to live in a community). There also exist species whose young are not raised as family and which lay eggs and abandon them before hatching. Sea Turtles, for instance, bury their eggs on a beach and leave them. When an egg hatches the baby turtle must dig to the surface and make a sprint to the sea or perish. Some reptiles behave similarly. The Carolina anole, which is a lizard species, is another such example. These anoles lay a single egg every 2 weeks, around 10 in total, each taking 5 to 7 weeks to hatch. Anole hatchlings must fend for themselves and are by nature solitary creatures from birth.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
One modern translation of the Quran interprets &#039;&#039;umamun&#039;&#039; (community / nation) to mean &amp;quot;genus&amp;quot; (group of species, plural: genera). This interpretation appears difficult, however, for while today we categorize species into genera, families, and other taxonomic ranks within evolutionary tree (phylogenetic) models, such categories are understood as an evolutionary process in which, even now, sub-groups of many species are diverging and gradually evolving into new species.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|6|38}}|&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;There is not an animal (that lives) on the earth, nor a being that flies on its wings, but (forms part of) communities like you. Nothing have we omitted from the Book&#039;&#039;&#039;, and they (all) shall be gathered to their Lord in the end.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Bird flight as a miracle===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Modern science has revealed the aerodynamic properties of birds&#039; anatomy which enable them to fly. Bird flight essentially functions by creating a difference in the air pressure between the lower and upper part of the wing and this creates lift that pushes the bird upward. The wings of birds have evolved over millions of years and have thereby refined birds&#039; flight abilities. By contrast, the Quran states that &#039;nothing&#039; holds birds in the air, except for the miraculous power of Allah.&lt;br /&gt;
  &lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|16|79}}|&lt;br /&gt;
Do they not look at the birds, held poised in the midst of (the air and) the sky? Nothing holds them up but (the power of) Allah. Verily in this are signs for those who believe}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|67|19}}|Do they not see the birds above them with wings outspread and [sometimes] folded in? None holds them [aloft] except the Most Merciful. Indeed He is, of all things, Seeing.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same verb for holding (amsaka) appears in {{Quran|22|65}} and {{Quran|35|41}} with regard to Allah holding the sky from falling to earth. As so often with the Quran, modern academic scholarship has found a close parallel in 6th century CE Syriac literature. Joseph of Sarugh (d. 521 CE) similarly stated that only the action of God held up the sky and repeatedly used birdflight as another illustration of the same divine action in words very similar to the Quranic verse. For details, see [[Parallels_Between_the_Qur&#039;an_and_Late_Antique_Judeo-Christian_Literature#Allah_keeps_the_heavens_and_the_birds_from_falling|Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
==History==&lt;br /&gt;
{{Main|Historical Errors in the Quran}}&lt;br /&gt;
Below are a selection of historical errors found in the Quran, a more complete list is located in the article dedicated to [[Historical Errors in the Quran|historical errors in the Quran]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Massive wall of iron built to trap Gog and Magog until judgement day===&lt;br /&gt;
{{Main|Dhul-Qarnayn and the Alexander Romance}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that two dangerous tribes, Gog and Magog, were trapped behind a massive wall of Iron erected by Dhu&#039;l-Qarnayn and will only be let free on the day of Judgement. However, no such wall or tribes have ever been found despite the advent of global satellite imagery.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|18|96-101}}|Bring me pieces of iron!’ When he had levelled up between the flanks, he said, ‘Blow!’ When he had turned it into fire, he said, ‘Bring me molten copper to pour over it.’ &lt;br /&gt;
So they could neither scale it, nor could they make a hole in it. He said, ‘This is a mercy from my Lord. But when the promise of my Lord is fulfilled, He will level it; and my Lord’s promise is true.’ &lt;br /&gt;
That day We shall let them surge over one another, the Trumpet will be blown, and We shall gather them all, and on that day We shall bring hell into view visibly for the faithless.&lt;br /&gt;
Those whose eyes were blind to My remembrance and who could not hear.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The trumpet blowing in {{Quran|18|99}} is referred to many other times in the Qur&#039;an as happening on judgement day (see {{Quran|27|87}}, {{Quran|69|13}} and {{Quran|39|68}}), with the word &#039;yawm&#039; يوم being used in Q18:99 and 18:100, meaning on that &#039;&#039;day&#039;&#039;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://arabiclexicon.hawramani.com/search/%D9%8A%D9%88%D9%85?cat=50 Lane&#039;s Lexicon dictionary - يوم]&amp;lt;/ref&amp;gt; specifically. Another passage confirms that this wall was supposedly still intact and that its future opening will be associated with other apocalyptic events.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|21|95-97}}|But there is a ban on any population which We have destroyed: that they shall not return, &lt;br /&gt;
Until the Gog and Magog (people) are let through (their barrier), and they swiftly swarm from every hill. &lt;br /&gt;
Then will the true promise draw nigh (of fulfilment): then behold! the eyes of the Unbelievers will fixedly stare in horror: &amp;quot;Ah! Woe to us! we were indeed heedless of this; nay, we truly did wrong!&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mary as part of the Trinity===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mainstream Christian doctrine has never held Mary to be a part of the Trinity. The Qur&#039;an, however, apparently implies as much, leading many to conclude that Muhammad misunderstood Christian doctrine.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|5|116}}|&lt;br /&gt;
And behold! Allah will say: &amp;quot;O Jesus the son of Mary! Didst thou say unto men, &#039;&#039;&#039;worship me and my mother as gods&#039;&#039;&#039; in derogation of Allah&#039;?&amp;quot; He will say: &amp;quot;Glory to Thee! never could I say what I had no right (to say). Had I said such a thing, thou wouldst indeed have known it. Thou knowest what is in my heart, Thou I know not what is in Thine. For Thou knowest in full all that is hidden}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This alternative formulation of the trinity is present even more clearly in {{Quran-range|5|72|75}}, which makes no mention of the holy spirit and takes measure to disprove the divinity of Jesus and his mother by pointing out that they, like normal human beings, also ate food.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|5|72|75}}|They surely disbelieve who say: Lo! Allah is the Messiah, son of Mary. The Messiah (himself) said: O Children of Israel, worship Allah, my Lord and your Lord. Lo! whoso ascribeth partners unto Allah, for him Allah hath forbidden paradise. His abode is the Fire. For evil-doers there will be no helpers. &#039;&#039;&#039;They surely disbelieve who say: Lo! Allah is the third of three&#039;&#039;&#039;; when there is no Allah save the One Allah. If they desist not from so saying a painful doom will fall on those of them who disbelieve. Will they not rather turn unto Allah and seek forgiveness of Him? For Allah is Forgiving, Merciful. &#039;&#039;&#039;The Messiah, son of Mary, was no other than a messenger&#039;&#039;&#039;, messengers (the like of whom) had passed away before him. &#039;&#039;&#039;And his mother was a saintly woman. And they both used to eat (earthly) food.&#039;&#039;&#039; See how We make the revelations clear for them, and see how they are turned away!}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A common interpretation advocated by Muslim scholars today is that this refers to a fringe Arab Christian sect known as the Collyridians. However, this sect were only mentioned in a 4th century CE book on heresies. The most plausible interpretation proposed so far by academic scholars interprets these verses as a response to a Byzantine theological dispute and contemporary war propaganda (or a misunderstanding thereof, in the view of critics). For details, see the Qur&#039;anic Trinity section of the article [[Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
For further Christology in the Quran, see [[Qur&#039;anic Christology]] and [[Isa al-Masih (Jesus Christ)]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mary as Miriam===&lt;br /&gt;
{{main|Mary the sister of Aaron in the Quran}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mary the mother of Jesus was born in the first century BCE and was not related to Moses and his family whose story is set 1500 years earlier. Miriam was the sister of Moses and Aaron and daughter of Amram (Imran). The Quran appears to confuse these two characters, as it describes Mary, the mother of Jesus, as the &amp;quot;Sister of Aaron&amp;quot; and her mother as the &amp;quot;wife of Imran&amp;quot; in context where the &amp;quot;Imran&amp;quot; being discussed is evidently Miriam&#039;s father. A possible source of this confusion is the fact that both Miriam and Mary had the same name in Arabic, or were at least similar enough sounding for the original distinction to have been lost or neglected (the word used in either case in the Quran is the same and is pronounced &#039;&#039;maryam&#039;&#039;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|19|27-28}}|Then she brought him to her own folk, carrying him. They said: O Mary! Thou hast come with an amazing thing. &#039;&#039;&#039;O sister of Aaron!&#039;&#039;&#039; Thy father was not a wicked man nor was thy mother a harlot.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|66|12}}|And Mary, &#039;&#039;&#039;daughter of &#039;Imran&#039;&#039;&#039;, whose body was chaste, therefor We breathed therein something of Our Spirit. And she put faith in the words of her Lord and His scriptures, and was of the obedient.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|3|33-36}}| Lo! Allah preferred Adam and Noah and the Family of Abraham &#039;&#039;&#039;and the Family of &#039;Imran&#039;&#039;&#039; above (all His) creatures. They were descendants one of another. Allah is Hearer, Knower. (Remember) when the &#039;&#039;&#039;wife of &#039;Imran&#039;&#039;&#039; said: My Lord! I have vowed unto Thee that which is in my belly as a consecrated (offering). Accept it from me. Lo! Thou, only Thou, art the Hearer, the Knower! And when she was delivered she said: My Lord! Lo! I am delivered of a female - Allah knew best of what she was delivered - the male is not as the female; and lo! I have named her Mary, and lo! I crave Thy protection for her and for her offspring from Satan the outcast.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Wife of &#039;Imran&amp;quot; is here im&#039;ra-atu ʿim&#039;rāna, literally woman of Imran, though the same construction certainly means &amp;quot;wife&amp;quot; a few verses later ({{Quran|3|40}}), and in several other verses.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some modern academic scholars cite evidence that this could be a case of typology (deliberate literary allusion between characters - see main article). This may be the best explanation, although the verses would still be misleading as historical statements. {{Muslim||2135|reference}} seeks to explain the coincidence based on alleged customary forms of address (to explain &amp;quot;sister of Aaron&amp;quot;) or naming customs (to explain why Imran named his daughter Mary), depending on interpretation of the hadith. Either interpretation only reduces part of the coincidence. Even if a naming custom could increase the odds that this father-daughter pair would share names with some earlier biblical family, a further coincidence would still be required if her father happened to be named the same as the father (Imran) in the particular biblical family alluded to when his daughter is addressed customarily as &amp;quot;sister of Aaron&amp;quot;. Another attempted explanation is that this Imran actually had a son called Aaron as well as a daughter named Mary.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===&#039;Uzayr as the son of God in Jewish doctrine===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Historically, Judaism has been a strict form of monotheism. The Quran, by contrast, describes the Jews as calling a certain &#039;&#039;ʿUzayr&#039;&#039; as the son of God. This is compared directly with the Christians calling Jesus the son of God.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|9|30}}|The Jews say, &amp;quot;Ezra is the son of Allah &amp;quot;; and the Christians say, &amp;quot;The Messiah is the son of Allah.&amp;quot; That is their statement from their mouths; they imitate the saying of those who disbelieved [before them]. May Allah destroy them; how are they deluded?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ʿUzayr has traditionally been interpreted as the Biblical Ezra. Academic scholarship has tended to concur, noting that Ezra was held in high esteem (though not the &amp;quot;son of god&amp;quot;) in the Talmud.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
More recent academic work in 2025 found a more likely identification of ʿUzayr as the 2nd century CE Rabbi, Eliezar ben Hurcanus. For details see [[Historical_Errors_in_the_Quran#&#039;Uzayr_as_the_son_of_God_in_Jewish_doctrine|Historical Errors in the Quran]]. To critics, the Quran appears to misunderstand the reverence in which R. Eliezar was held in rabbinic circles since god describes him as &amp;quot;Eliezer, my son&amp;quot; in certain texts, language which is actually common in the Hebrew Bible and is applied to multiple rabbis in the Talmud.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===David invented coats of mail===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Historians commonly credited the invention of coat mail (not to be confused with scale armor) to the Celts in the 3rd century BCE.&amp;lt;ref name=&amp;quot;books.google.com&amp;quot;&amp;gt;Richard A. Gabriel, [http://books.google.com/books?id=HscIwvtkq2UC&amp;amp;pg=PA79 &#039;&#039;The ancient world&#039;&#039;], Greenwood Publishing Group, 2007 P.79&amp;lt;/ref&amp;gt;. Mail has also been found in a 5th century BCE Scythian grave, and there is a cumbersome Etruscan pattern mail artifact from the 4th century BCE.&amp;lt;ref&amp;gt;Robinson, H. R., [https://books.google.co.uk/books?id=BaDMDAAAQBAJ&amp;amp;pg=PA10 &#039;&#039;Oriental Armour&#039;&#039;], New York:Dover Publications, 1995, pp.10-12&amp;lt;/ref&amp;gt; The nature of coat mail is such that it should persist for several millennia, and such advantageous military technologies would spread rapidly, so it is unlikely that coat mail would have originated much earlier, undiscovered by archaeologists. While older translations of the Bible mention Goliath and David wearing a &amp;quot;coat of mail&amp;quot; in 1 Samuel 17:5 and 17:38 respectively, this is a well known mistranslation for a word meaning armor in general.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In the Qur&#039;an, by contrast, David in the 10th century BCE is taught by Allah how to make long coats of mail (&#039;&#039;sabighatin&#039;&#039; سَٰبِغَٰتٍ&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000022.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1298 سبغ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) after Allah made the iron (&#039;&#039;al hadid&#039;&#039; ٱلْحَدِيدَ) malleable for him and told him to measure the chainmail links (&#039;&#039;as-sardi&#039;&#039; ٱلسَّرْدِ) thereof.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000022.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1298 سَٰبِغَٰتٍ], [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000071.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1347 ٱلسَّرْدِ]&amp;lt;/ref&amp;gt; A second passage adds that people should be thankful for this knowledge which has been passed down since David and protects them today.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|34|10|11}}| And assuredly We gave David grace from Us, (saying): O ye hills and birds, echo his psalms of praise! And We made the iron supple unto him, Saying: Make thou long coats of mail and measure the links (thereof). And do ye right. Lo! I am Seer of what ye do. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|21|79|80}}| And We made Solomon to understand (the case); and unto each of them We gave judgment and knowledge. And we subdued the hills and the birds to hymn (His) praise along with David. We were the doers (thereof). And We taught him the art of making garments (of mail) to protect you in your daring. Are ye then thankful?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Chainmail seems to have been familiar to the early Muslims. Muhammad is narrated as using a metaphor of two coats of iron (junnataani min hadeedin جُنَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ), one owned by a generous person and the other by a miser in whose coat every ring (halqat حَلْقَةٍ&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000265.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 629 حلقة]&amp;lt;/ref&amp;gt;) becomes close together ({{Muslim||1021c|reference}}). Ibn Kathir [https://quranx.com/tafsirs/34.11 in his tafsir for 34:11] has narrations in which Mujahid and Ibn Abbas use that same arabic word meaning rings (الحلقة) to explain the Quranic verse&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;amp;tTafsirNo=7&amp;amp;tSoraNo=34&amp;amp;tAyahNo=11&amp;amp;tDisplay=yes&amp;amp;UserProfile=0&amp;amp;LanguageId=1 Tafsir of Ibn Kathir for 34:11 (Arabic)]&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Crucifixions in ancient Egypt===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The first historical reference to crucifixion as a method of execution is from 500 BCE, when the technique began being used in several middle eastern cultures. The Qur&#039;an, by contrast, tells of crucifixions at the time of Moses (approximately 1500 BCE) as well as Joseph (approximately 2000 BCE). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|12|41}}|&lt;br /&gt;
O two companions of prison, as for one of you, he will give drink to his master of wine; but as for the other, he will be crucified, and the birds will eat from his head. The matter has been decreed about which you both inquire.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|71}}|&lt;br /&gt;
(Pharaoh) said: Ye put faith in him before I give you leave. Lo! he is your chief who taught you magic. Now surely I shall cut off your hands and your feet alternately, and &#039;&#039;&#039;I shall crucify you on the trunks of palm trees&#039;&#039;&#039;, and ye shall know for certain which of us hath sterner and more lasting punishment.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ancient Egypt has been subjected to extensive study by archaeologists. While there exists hieroglyphic evidence of people impaled by upright wooden stakes through their torsos in ancient Egypt, this remains distinct from crucifixions &amp;quot;on the trunks of palm trees&amp;quot; described in the Quran, as palm trees are of too great girth to be used to vertically impale an individual. Nor is there any evidence that the Arabic verb for crucifixion (salaba) could also mean &amp;quot;to impale&amp;quot;.&amp;lt;ref&amp;gt;salaba [https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000435.pdf  Lane&#039;s Lexicon p. 1711-1713 - صلب]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The same verb for crucifixion is used in {{Quran|4|157}} regarding Jesus. It appears again in {{Quran|5|33}} which lists killing and crucifixion as distinct punishments, probably as the latter is a long, drawn out death (impalement would not be). Two other verses, {{Quran|38|12}} and {{Quran|89|8}}, use another word to call Pharaoh &amp;quot;owner of the pegs&amp;quot; or &amp;quot;stakes&amp;quot;. Sometimes this is claimed to refer to impalement and even mistranslated as such. However, the context in {{Quran-range|89|6|11}} shows that it refers to unspecified and lasting rock-hewn monuments (most likely columned temples, obelisks or possibly even the pyramids).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Moreover, there is no ancient Egyptian evidence of cross amputation (punitive removal of a single hand and foot on opposite sides). It seems that here again a contemporary punitive practice has been transferred in the Quran to ancient Egypt. A parallel using the same Arabic words occurs in {{Quran|5|33}}, which commands crucifixion or cross amputation among a range of punishment options (both of which became part of Islamic jurisprudence). In the exceptionally cruel combination of both punishments put in the mouth of Pharaoh in 20:71 quoted above (see also {{Quran|7|124}} and {{Quran|26|49}}), the victim would need to be fastened to the palm tree by what remains of their limbs. In Roman crucifixion, ropes were typically used, though nails were sometimes driven through the heel bones and perhaps between the ulnar and radius above each wrist. Sometimes a crossbeam (patibulum) was added, though other times just a tree or upright post (&#039;&#039;crux simplex&#039;&#039;, or &#039;&#039;stipes&#039;&#039;), which is likely what the Quranic author had in mind.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.tastesofhistory.co.uk/post/dispelling-some-myths-crucifixion Dispelling Some Myths: Crucifixion] - Tastes of History, March 31, 2024 ([https://web.archive.org/web/20250619085601/https://www.tastesofhistory.co.uk/post/dispelling-some-myths-crucifixion archive])&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Pharaoh as the name of a single Egyptian ruler===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
One of the most prominent characters in the Quran is Pharaoh (fir&#039;awn) in the story of Moses. Historically, Pharaoh was a title held by many rulers of Egypt and there are two in the Biblical Moses story (the first during his infancy). The Quran in contrast has a single character throughout the story and consistently uses it as his name rather than a title. According to academic scholars this is evident from the fact that fir&#039;awn is grammatically an Arabic diptote, like all other personal names in the Quran, and never appears with the definite article (unlike for example al-malik, &amp;quot;the King&amp;quot;), even in construct. For a more detailed discussion see [[Historical Errors in the Quran]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|28|8|9}}|And the family of Pharaoh picked him up [out of the river] so that he would become to them an enemy and a [cause of] grief. Indeed, Pharaoh and Haman and their soldiers were deliberate sinners. And the wife of Pharaoh said, &amp;quot;[He will be] a comfort of the eye for me and for you. Do not kill him; perhaps he may benefit us, or we may adopt him as a son.&amp;quot; And they perceived not.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nabatean rock tombs at al-Hijr as homes and palaces from before the time of Pharaoh===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an frequently lists destroyed peoples of the past, particularly the peoples of Noah, Lot, Pharaoh&#039;s army, Midian, Aad and its successor, Thamud. The destruction of Thamud after they disbelieved their prophet Salih is mentioned many times, either by an earthquake {{Quran|7|78}} or a thunderous blast (for example {{Quran|54|31}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Its destruction is also alluded to by a believer from the family of Pharaoh:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|40|28|31}}|And a believing man from the family of Pharaoh who concealed his faith said [...] And he who believed said, &amp;quot;O my people, indeed I fear for you [a fate] like the day of the companies - Like the custom of the people of Noah and of &#039;Aad and Thamud and those after them. And Allah wants no injustice for [His] servants.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The companies / factions (l-aḥzābu) is a term used collectively for the list of destroyed cities also in {{Quran-range|38|12|14}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[w:Thamud|Thamud]] is a term used by experts for a people or peoples of a particular region over a number of centuries (8th century BCE to the 4th century CE), but the Qur&#039;an speaks only of a particular destruction of Thamud after the warnings of their prophet Salih went unheeded. It describes them as the builders of well known palaces and homes, skillfully carved from the mountains, clarified in the Quran and hadith as a place in Arabia known as al Hijr (the rocky tract), or Mada&#039;in Salih today. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The errors in the Quran here are two-fold: It is now known that these were actually elaborately carved tombs, not homes or palaces, and that they  were made by the Nabateans from the 2nd century BCE to the 2nd century CE, not before the time of the Pharaohs&amp;lt;ref&amp;gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1293 Hegra Archaeological Site (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ) - unesco.org (includes many photographs of the tombs)]&amp;lt;/ref&amp;gt;. Petra in Jordan was the Nabateans&#039; more famous city before al Hijr and both share a common style of construction and carving. There are over 100 tombs at al-Hijr, some very large, and many of them small, believed even by a 14th Century CE Arab traveller to contain the bones of the people of Thamud in their houses.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://whc.unesco.org/document/168945 al-Hijr UNESCO nomination document] p.36 (includes detailed site description)&amp;lt;/ref&amp;gt;. Nabatean inscriptions forbid opening the tombs, reusing them or moving the bodies. The town of al-Hegra where the people lived some distance from the surrounding rock tombs was built of mud-brick and stone.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.arabnews.com/node/350178 History and mystery of Al-Hijr, ancient capital of the Nabateans in Arabia] - Arabnews.com&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran says Thamud carved palaces from its plains, and homes from its mountains:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|7|73|74}}|And to the Thamud [We sent] their brother Salih. He said, &amp;quot;O my people, worship Allah; you have no deity other than Him. There has come to you clear evidence from your Lord. This is the she-camel of Allah [sent] to you as a sign. So leave her to eat within Allah &#039;s land and do not touch her with harm, lest there seize you a painful punishment. And remember when He made you successors after the &#039;Aad and settled you in the land, [and] &#039;&#039;&#039;you take for yourselves palaces from its plains and carve from the mountains, homes [ buyūtan بُيُوتًا &amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000317.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 280 بيوت ]&amp;lt;/ref&amp;gt;]&#039;&#039;&#039;. Then remember the favors of Allah and do not commit abuse on the earth, spreading corruption.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|26|149}}|And you carve out of the mountains, homes [ buyūtan بُيُوتًا ], with skill.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
These ruins were well known to Muhammad&#039;s listeners:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|29|38}}|And [We destroyed] &#039;Aad and Thamud, and it has become clear to you from their [ruined] dwellings [ masākinihim مَّسَٰكِنِهِمْ &amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000118.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1394 مسكن]&amp;lt;/ref&amp;gt;]. And Satan had made pleasing to them their deeds and averted them from the path, and they were endowed with perception.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|89|9}}|And [with] Thamud, who carved out the rocks in the valley?}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Al-Hijr is widely accepted as this location. It is also mentioned once by name in {{Quran-range|15|80|83}} (&amp;quot;the companions of al-Hijr&amp;quot;) and its description and destruction matches that for Thamud. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|15|80|83}}|And certainly did the companions of Thamud [ al-Hijr ٱلْحِجْرِ ] deny the messengers. And We gave them Our signs, but from them they were turning away. And they used to carve from the mountains, houses [ buyūtan بُيُوتًا ], feeling secure. But the shriek seized them at early morning.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Al-Hijr is also identified in hadiths as the &amp;quot;al Hijr, land of Thamud&amp;quot; (al hijr ardi Thamudi الْحِجْرِ أَرْضِ ثَمُودَ):&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Bukhari|||3379|darussalam}}|Narrated `Abdullah bin `Umar:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The people landed at the land of Thamud called Al-Hijr along with Allah&#039;s Messenger (ﷺ) and they took water from its well for drinking and kneading the dough with it as well. (When Allah&#039;s Messenger (ﷺ) heard about it) he ordered them to pour out the water they had taken from its wells and feed the camels with the dough, and ordered them to take water from the well whence the she-camel (of Prophet Salih) used to drink.}}&lt;br /&gt;
===Samarians in ancient Egypt===&lt;br /&gt;
The Qu&#039;ran states that Moses dealt with a Samarian during his time. However the Samarians did not exist until well over half a millennium after Moses is supposed to have existed.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Oxford Bibliographies (an academic website) says the following:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393361/obo-9780195393361-0176.xml Oxford Bibliographies - Samaria/Samaritans]|Samaria (Hebrew: Shomron) is mentioned in the Bible in 1 Kings 16:24 as the name of the mountain on which Omri, ruler of the northern Israelite kingdom in the 9th century BCE, built his capital, naming it also Samaria. After the conquest of the Northern Kingdom by the Assyrians in 722/721 BCE, the district surrounding the city was likewise called Samaria (Assyrian: Samerina). The Bible presents an etiology or folk etymology when it claims that the city was named after Shemer, the original owner from whom Omri bought the hill. It is more likely that the name is derived from the root šmr, to “watch, to guard”; that is, the hill was a point from which particularly the north–south route could be watched and guarded.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The likely root of the Quranic confusion is the story in the Bible, [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Hosea%208&amp;amp;version=NIV Hosea 8:5-8] or [https://www.biblegateway.com/passage/?search=1%20Kings%2012&amp;amp;version=NIV 1 Kings 12:25-29] where there is mentioned a golden calf (or two of them) created in Samaria after the time of Solomon. One modern perspective holds that the Qur&#039;an might be referring to Zimri, son of Salu (Numbers 25:14). However, the Quranic character is referred to three times in {{Quran-range|20|85|88}} as l-sāmiriyu with the definite article, &amp;quot;the Samiri&amp;quot;, so this is a descriptive title rather than a proper name.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|85}}|“( Allah) said; ‘We have tested thy people in thy absence: the Samiri has led them astray’.” }}{{Quote|{{Quran|20|95}}|“( Moses) said, ‘What then is thy case, O Samiri?’”}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Noah&#039;s worldwide flood===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main article: [[Historical Errors in the Quran#Noah&#039;s worldwide flood|Historical Errors in the Quran - Noah&#039;s worldwide flood]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran contains a version of the worldwide-flood story widespread in ancient near-Eastern mythology and most famously found in the Bible. Since geological evidence suggests such a flood never took place, some modern Muslim scholars have reinterpreted the account in the Quran as referring to a more limited, local flood. Several elements in the tale, however, militate against this rereading. Elsewhere in the Quran whenever the heavens and earth are mentioned together, it means in their entirety. In this story waters are released from both of them. Another such detail is the storage of &amp;quot;two of each kind&amp;quot; of animal aboard the ship, since it is not clear what purpose this would serve if the flood were local. Similarly, the purpose of the boat itself appears unclear in this reading - as with the ample warning time that Noah was given, he and his family could have simply evacuated the area that was to be flooded. The relevant passage also states plainly that nothing, not even a tall mountain, could save an individual from drowning on that day except for Allah - this seems to contradict the idea that individuals and animals could have escaped the flood simply by evacuating the flooded area. Noah is recorded praying to God, &amp;quot;O my Lord! Leave not of the Unbelievers [kuffar], a single one on Earth!&amp;quot; - the flood is an answer to this prayer, which likewise suggests that the flood described is a global flood that drowns all those not chosen by Allah to persist aboard the ark.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|54|11|12}}|Then opened We the gates of heaven with pouring water And caused the earth to gush forth springs, so that the waters met for a predestined purpose.}}{{Quote|{{Quran|11|40}}|[So it was], until when Our command came and the oven overflowed, We said, &amp;quot;Load upon the ship of each [creature] two mates and your family, except those about whom the word has preceded, and [include] whoever has believed.&amp;quot; But none had believed with him, except a few.}}{{Quote|{{Quran|71|26}}|And Noah, said: &amp;quot;O my Lord! Leave not of the Unbelievers, a single one on earth!}}{{Quote|{{Quran|11|43}}|The son replied: &amp;quot;I will betake myself to some mountain: it will save me from the water.&amp;quot; Noah said: &#039;&#039;&#039;&amp;quot;This day nothing can save&#039;&#039;&#039;, from the command of Allah, any but those on whom He hath mercy! &amp;quot;And the waves came between them, and the son was among those overwhelmed in the Flood.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Countable currency in ancient Egypt===&lt;br /&gt;
Surah Yusuf mentions that the caravan that rescued the eponymous prophet from the pit sold him to an Egyptian &amp;quot;for a low price, a few dirhams&amp;quot;. Leaving aside the fact that dirham coins did not exist in ancient Egypt, a more fundamental problem is that the price is indicated as having been some kind of discreetly countable currency: darāhima maʿdūdatin (&amp;quot;dirhams counted&amp;quot;). The word maʿdūdatin occurs throughout the Quran denoting something discreetly numbered, for example &amp;quot;[Fasting for] a limited number of days&amp;quot; in {{Quran|2|184}}. Thus, it is not describing a weight of valuable material, but a countable currency. Such a thing did not exist in ancient Egypt. Rather, there were stone weights, particularly the denben, for measuring amounts of precious metals and to price other goods that could be barter traded, but not itself nor units of metal used as a means of exchange.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.worldhistory.org/article/1079/trade-in-ancient-egypt/ Trade in ancient Egypt] - World History Encyclopedia&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|12|20}}|And they sold him for a reduced price - a few dirhams - and they were, concerning him, of those content with little.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Sociology==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Linguistics===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|31}}|And He taught Adam the names - all of them. Then He showed them to the angels and said, &amp;quot;Inform Me of the names of these, if you are truthful.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quran-range|55|3|4}} states that Allah created man and taught him clear speech, while {{Quran|2|31}} quoted above states that Allah taught Adam the names of everything. Adam and his wife are both spoken to and speak articulate sentences with complex symbolic thought, for example {{Quran|7|23}}, and their sons have a fully articulate conversation in {{Quran-range|5|27|31}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While the species Homo sapiens arose c. 300,000 years ago, the [[w:Origin_of_language|earliest use of language]] is extremely uncertain and may even predate this. However, the earliest evidence for symbolic thought (necessary for complex utterances) dates to c. 100,000 years ago, consisting of very simple engraved markings on pieces of orche and egg shells,&amp;lt;ref&amp;gt;Tylén, K. et al. (2020) [https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1910880117 The evolution of early symbolic behavior in Homo sapiens] Proceedings of the National Academy of Sciences, Volume 117, Issue 9, p.4578-4584&amp;lt;/ref&amp;gt; and an explosion of symbolic thought occured around 40,000 years ago.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.amnh.org/explore/videos/humans/symbolic-thinking Thinking in Symbols] American Museum of Natural History website, 2012&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some 1.9 million species of plants and animals have been identified and named, out of some 8.7 million that may actually exist&amp;lt;ref name=&amp;quot;plos&amp;quot;&amp;gt;{{cite journal | author= Mora, C.| title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?|journal=[[PLoS Biology]]|date=August 23, 2011|url=http://www.plosbiology.org/article/info:doi/10.1371/journal.pbio.1001127 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |pmid=21886479 |pmc=3160336 |volume=9 |pages=e1001127|display-authors=etal}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Millions more have become extinct. Far more numerous are the living objects, galaxies, the countless stars and planets of the universe. In light of this, it is not clear what is meant by the idea that Allah taught Adam &#039;all the names&#039;, especially since the first humans do not appear to have been extremely knowledgeable.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Incidentally, the element in the Quranic verse in which the angels could not name animals after Adam had done so was a tale invented by a Rabbi. See the relevant section on that topic in the article [[Parallels_Between_the_Qur%27an_and_Late_Antique_Judeo-Christian_Literature#The_angels_could_not_name_animals_when_Adam_was_created|Parallels Between the Qur&#039;an and Late Antique Judeo-Christian Literature]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Arabic as eminently accessible===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Fewer than 4% of the world&#039;s population grows up speaking Arabic. The Arabic of this 4%, however, is not the Arabic of the Quran and is instead comprised of various regional dialects of modern colloquial Arabic. The text of the Quran is thus directly accessible only to a  small portion of the world&#039;s population. Additionally, there are present in the Quran many words, phrases, and references whose original 7th century Arabic meaning, being unrecorded, has been entirely lost to history or, in some cases, has remained subject to inconclusive debates. Consequently, while Muslims are obligated to pray and recite the Quran in Arabic, it is only a small proportion of the Muslim population that can claim to have some sense of what they recite on a daily basis. These circumstances are difficult to reconcile with the Quran&#039;s assertion that the Quran was &#039;revealed in Arabic so that people may understand it&#039;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|43|3}}|&lt;br /&gt;
We have made it a Qur&#039;an in Arabic, that ye may be able to understand (and learn wisdom). }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The people of Lot as the first homosexuals===&lt;br /&gt;
{{Main|Lut}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Despite the overwhelming evidence (listed in the main article) that homosexuality occurs naturally in all populations, the Quran claims the first people to commit the act were in a town to which the prophet Lut was sent. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This is set long after the first humans (who appeared ~300,000 years ago),&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.smithsonianmag.com/science-nature/essential-timeline-understanding-evolution-homo-sapiens-180976807/ An Evolutionary Timeline of Homo Sapiens] - Smithsonian Institution magazine - 2 February 2021&amp;lt;/ref&amp;gt; with the town described in the story being too advanced for a [[w:Hunter-gatherer|hunter-gatherer]] tribe society, so at the earliest is set after the first [[w:Neolithic_Revolution|Agricultural Revolution]] in the following [[w:Neolithic|Neolithic]] period where these kind of settlements began to occur, beginning ~12,000 years ago.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.history.com/topics/pre-history/neolithic-revolution Neolithic Revolution] - History.com&amp;lt;/ref&amp;gt; Yet we are told:&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|7|80|81}}|And [We had sent] Lot when he said to his people, &amp;quot;Do you commit such immorality as no one has preceded you with from among the worlds? Indeed, you approach men with desire, instead of women. Rather, you are a transgressing people.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|29|28|29}}|And [mention] Lot, when he said to his people, &amp;quot;Indeed, you commit such immorality as no one has preceded you with from among the worlds. Indeed, you approach men and obstruct the road and commit in your meetings [every] evil.&amp;quot; And the answer of his people was not but they said, &amp;quot;Bring us the punishment of Allah, if you should be of the truthful.&amp;quot;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The witness of a woman is worth half that of a man===&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main Articles: [[Islam and Women|Islam and Women - WikiIslam]] and [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Women]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There is no proof that women lie more than men. In fact, to the contrary there is research showing that while dishonesty or intelligence is not caused by the sex of a person, certain studies suggest that men tend to lie more on average as a group than women.&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.820923 Frontiers | Face-to-Face Lying: Gender and Motivation to Deceive (frontiersin.org)]&#039;&#039;. Pekka Santtila. Judee K Burgoon. Norah E. Dunbar. 2022. Front. Psychol., 22 March 2022 Sec. Forensic and Legal Psychology Volume 13 - 2022 | &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.820923&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This research article written and reviewed by three university professors covers previous academic studies on this topic, they quote e.g. a meta-analysis on honesty where men were 4% more dishonest than women (Gerlach et al., 2019), and see the General Discussion section for an overview of their findings (confirming men lie more on average) on this topic and it&#039;s nuances. &amp;lt;/ref&amp;gt; Men also commit crime in much higher rates than women across the world,&amp;lt;ref&amp;gt;&#039;&#039;[https://www.encyclopedia.com/law/legal-and-political-magazines/gender-and-crime Gender and Crime | Encyclopedia.com].&#039;&#039; Gender and Crime. Law. Legal and political magazines. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Article written by Professors Darrell Steffensmeier and Emilie Allan.&amp;lt;/ref&amp;gt; and this is not just limited to violent crime.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. Fraud: [https://www.statista.com/statistics/461354/distribution-of-perpetrators-of-fraud-cases-by-gender/ &#039;&#039;Distribution of perpetrators of fraud cases worldwide in 2020 and 2021, by gender&#039;&#039;]. Statica. Einar H. Dyvik, Aug 5, 2022. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
And white collar crime inc. corporate fraud: [https://www.linkedin.com/pulse/why-do-men-commit-more-crimes-than-women-prof-k-jaishankar-ps45c &#039;&#039;Why do men commit more crimes than women?&#039;&#039;]  Prof (Dr.) K Jaishankar. Principal Director &amp;amp; Professor of Criminology - IIJPS. Jan 13  2024.&amp;lt;/ref&amp;gt; Women are also not less intelligent than men.&amp;lt;ref&amp;gt;E.g. There is no difference between men and women in general intelligence: Hunt, Earl B. (2010). [https://www.google.co.uk/books/edition/Human_Intelligence/DwO4TtKAiCoC?hl=en&amp;amp;gbpv=1&amp;amp;pg=PA389&amp;amp;printsec=frontcover &#039;&#039;Human Intelligence&#039;&#039;.] Cambridge University Press. p. 389. ISBN &amp;lt;bdi&amp;gt;978-1139495110&amp;lt;/bdi&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Similarly &#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;&amp;quot;there are both differences and similarities in the cognitive abilities of women and men, but there is no data-based rationale to support the idea that either is the smarter or superior sex.&amp;quot;&#039;&#039;&#039; Halpern, Diane F. (2001). &amp;quot;[https://www.google.co.uk/books/edition/Encyclopedia_of_Women_and_Gender_Two_Vol/guzbKF8vTVcC?hl=en&amp;amp;gbpv=1&amp;amp;pg=PA964&amp;amp;printsec=frontcover &#039;&#039;Sex Difference Research – Cognitive Abilities&#039;&#039;]&amp;quot;. In Worell, Judith (ed.). Encyclopedia of Women and Gender. Elsevier Science. p. 964. &amp;lt;nowiki&amp;gt;ISBN 0080548490&amp;lt;/nowiki&amp;gt;. &#039;&#039;For a summary see pp 963 - 967.&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Women consistently beat men on average in grades at school: [https://www.theatlantic.com/education/archive/2014/09/why-girls-get-better-grades-than-boys-do/380318/ &#039;&#039;Why Girls Tend to Get Better Grades Than Boys Do&#039;&#039;] - The Atlantic. Education. Enrico Gnaulati. 2014&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt; The Quran, however, rules that two women are needed to substitute for a man when witnessing financial contracts (a hadith, {{Bukhari|||304|darussalam}}, explains this as a deficiency in the intelligence of women).&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|282}}|O you who have faith! When you contract a loan for a specified term, write it down. Let a writer write with honesty between you, and let not the writer refuse to write as Allah has taught him. So let him write, and let the one who incurs the debt dictate, and let him be wary of Allah, his Lord, and not diminish anything from it. But if the debtor be feeble-minded, or weak, or incapable of dictating himself, then let his guardian dictate with honesty,&amp;lt;b&amp;gt; and take as witness two witnesses from your men, and if there are not two men, then a man and two women—from those whom you approve as witnesses—so that if one of the two defaults the other will remind her.&amp;lt;/b&amp;gt; The witnesses must not refuse when they are called, and do not consider it wearisome to write it down, whether it be a big or small sum, [as a loan lent] until its term. That is more just with Allah and more upright in respect to testimony, and the likeliest way to avoid doubt, unless it is an on-the-spot deal you transact between yourselves, in which case there is no sin upon you not to write it. Take witnesses when you make a deal, and let no harm be done to the writer or witness, and if you did that, it would be sinful of you. Be wary of Allah and Allah will teach you, and Allah has knowledge of all things.}}&lt;br /&gt;
Apologists typically argue that the scope of the rule is limited and contextualise it to the needs of women in 7th century Arabia, or argue that this is a command from God, and so human ideas of logic or fairness may not apply, making it not an &#039;error&#039;. Critics contend that the verse reveals a misogynistic view of women, evidence of its human authorship from a highly patriarchal society of 7th century Arabia, rather than an all-knowing and just God.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Miracles and myths==&lt;br /&gt;
{{Main|Magic, Miracles, and the Supernatural in the Qur&#039;an}}&lt;br /&gt;
While miracles by definition are supposed to defy the laws of nature and scientific explanation, the examples of myths and legends briefly listed in this section illustrate the pre-scientific worldview with which the Quran was composed.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Humans turned apes===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an records a miraculous event where Sabbath breakers are transformed into apes.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|65}}|&lt;br /&gt;
And well ye knew those amongst you who transgressed in the matter of the Sabbath: We said to them: &amp;quot;Be ye apes, despised and rejected.&amp;quot; }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mooing statue===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an describes a statue of a calf that was capable of mooing.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|20|88}}|So he brought forth for them a calf, a (mere) body, which had a mooing sound, so they said: This is your god and the god of Musa, but he forgot.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Supernatural food===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that Jesus received a feast sent down from heaven. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|5|114|115}}|&lt;br /&gt;
Jesus, son of Mary, said: O Allah, Lord of us! &#039;&#039;&#039;Send down for us a table spread with food from heaven, that it may be a feast for us&#039;&#039;&#039;, for the first of us and for the last of us, and a sign from Thee. Give us sustenance, for Thou art the Best of Sustainers. Allah said: Lo! I send it down for you. And whoso disbelieveth of you afterward, him surely will I punish with a punishment wherewith I have not punished any of (My) creatures.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Stick turned serpent===&lt;br /&gt;
The Quran states that Moses&#039; staff transformed into a serpent.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|7|107}}|&lt;br /&gt;
Then (Moses) threw his rod, and behold! it was a serpent, plain (for all to see)! }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The existence and attributes of Jinn===&lt;br /&gt;
{{Main|Jinn}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran, Hadith and Sira all support the existence of supernatural, generally invisible creatures known as Jinn (جن‎ &#039;&#039;ǧinn&#039;&#039;, singular جني &#039;&#039;ǧinnī&#039;&#039; ; variant spelling &#039;&#039;djinn&#039;&#039;) living among us. In the [[Qur&#039;an]], satan/devil(s) are also jinn ({{Quran|18|50}}), which like humans are sent prophets and have (at least some: &#039;&#039;see [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Predestination]]&#039;&#039;) free-will and will be judged accordingly alongside mankind ({{Quran|6|130}}). They can interact with us ({{Quran|6|128}}) and even possess humans ({{Quran|2|275}}) (which the main article elaborates on), and cause people to forget things ({{Quran|18|63}}). As well as create buildings/structures ({{Quran|34|12-13}}). There is no evidence that these exist.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{quran|72|1}}|Say, [O Muhammad], &amp;quot;It has been revealed to me that a group of the jinn listened and said, &#039;Indeed, we have heard an amazing Qur&#039;an.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Solomon&#039;s Army of jinn and birds===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A story in the Qur&#039;an, drawing on Jewish folklore, states that Solomon commanded a massive army comprised of &#039;Jinns and men and birds&#039;. Solomon is described as speaking with a Hoopoe bird and thereafter desiring to execute the bird when it is tardy to his assembly. The Hoopoe bird, it is then revealed, was only delayed because it had been spying on a beautiful female ruler, Queen Sheba, who Solomon subsequently insists is misguided and must be conquered. At this point, Solomon assigns a Jinn from his assembly the task of stealing Queen Sheba&#039;s magnificent throne. There is, however, no scientific evidence that Jinn exist, that birds can be commanded as soldiers, or that birds can engage in elaborate conversations with humans.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|27|16-17}}|&lt;br /&gt;
And Solomon was David&#039;s heir. He said: &amp;quot;O ye people! We have been taught the speech of birds, and on us has been bestowed (a little) of all things: this is indeed Grace manifest (from Allah.)And before Solomon were marshalled his hosts― of Jinns and men and birds, and they were all kept in order and ranks.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|27|20-23}}|&lt;br /&gt;
And he took a muster of the Birds; and he said: &amp;quot;Why is it I see not the Hoopoe? Or is he among the absentees? I will certainly punish him with a severe Penalty, or execute him, unless he bring me a clear reason (for absence). But the Hoopoe tarried not far: he (came up and) said: &amp;quot;I have compassed (territory) which thou hast not compassed, and I have come to thee from Saba with tidings true. I found (there) a woman ruling over them and provided with every requisite; and she has a magnificent throne.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===The existence of magic and sorcerers===&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Main article: [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Witchcraft and the Occult]]&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
No evidence has ever proven that magic is real. However, {{Quran|113|4}} (&amp;quot;evil of those who blow on knots&amp;quot;) is reported in commentaries as referring to those who practice magic.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/113.4 Tafsirs for Quran 113:4]&amp;lt;/ref&amp;gt; Knots were commonly associated with magic in antiquity.&amp;lt;ref&amp;gt;Day, C. L. (1950). [https://www.jstor.org/stable/1520741 Knots and Knot Lore. Western Folklore], 9(3), 229–256&amp;lt;/ref&amp;gt; The next verse, {{Quran|113|5}} (&amp;quot;evil of the envious when he envies), is said to refer to a superstitious belief known as &#039;The Evil Eye&#039;, a physical and mental supernatural condition that affects those who envy. For further explanation see the [[Qur&#039;an, Hadith and Scholars:Witchcraft and the Occult|main article]].&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|113|1-5}}|1. Say: I seek refuge in the Lord of the dawn&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
2. From the evil of what He has created&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
3. And from the evil of the utterly dark night when it comes&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;b&amp;gt;4. And from the evil of those who blow on knots&amp;lt;BR /&amp;gt;&lt;br /&gt;
5. And from the evil of the envious when he envies&amp;lt;/b&amp;gt;}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
At least once, humans are taught magic by satans (believed to be jinn) and angels ([[w:Harut and Marut|Harut and Marut]] are named in this verse):&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|102}}|and they follow what the Satans recited over Solomon&#039;s kingdom. Solomon disbelieved not, but the Satans disbelieved, &amp;lt;b&amp;gt;teaching the people sorcery,&amp;lt;/b&amp;gt; and that which was sent down upon Babylon&#039;s two angels, Harut and Marut; they taught not any man, without they said, &#039;We are but a temptation; do not disbelieve.&#039; From them they learned how they might divide a man and his wife, yet they did not hurt any man thereby, save by the leave of God, and they learned what hurt them, and did not profit them, knowing well that whoso buys it shall have no share in the world to come; evil then was that they sold themselves for, if they had but known.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Living inside a big fish===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran presents a version of the Biblical tale in which Jonah is swallowed by a whale (&#039;the big Fish&#039;) and then lives in the whale for some time while praying. Scientific research, however, suggests that a person could not persist long inside a whale&#039;s digestive tract and, if not crushed by the whale or by water pressure, would almost immediately suffocate. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|37|142}}|Then the big Fish did swallow him, and he had done acts worthy of blame. Had it not been that he (repented and) glorified Allah, He would certainly have remained inside the Fish till the Day of Resurrection. But We cast him forth, on the naked shore in a state of sickness}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Buraq, the winged horse===&lt;br /&gt;
{{Main|Buraq}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
While it took one week to travel from Mecca to Jerusalem (the location of the alleged &#039;farthest Mosque&#039;) by camel, the Qur&#039;an states that a magical winged horse, called the Buraq, transported Muhammad from Mecca to Jerusalem in a matter of minutes. Creatures like the Buraq were common characters in near Easter myths.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|17|1}}|&lt;br /&gt;
Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things). }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Speaking body parts===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran states that human organs will, on the Day of Judgement, testify against their own persons.&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|24|24}}|&lt;br /&gt;
On the Day when their tongues, their hands, and their feet will bear witness against them as to their actions. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Sea split in half===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran present a version of the Biblical story where Moses splits the sea and crosses it with the Israelites. There is no historical or other evidence that such an event occured.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|50}}|&lt;br /&gt;
And remember &#039;&#039;&#039;We divided the sea for you&#039;&#039;&#039; and saved you and drowned Pharaoh&#039;s people within your very sight. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Manipulating the wind===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran says that Solomon had the power to control the wind and traditional sources elaborate that Solomon could use this wind to fly upon a gigantic wooden carpet to wherever he pleased.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|38|36}}|&lt;br /&gt;
Then We subjected the wind to his power, to flow gently to his order, Whithersoever he willed  }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|Tafsir Ibn-Kathir on 21:81 | A flying carpet made from wood, on top of which he could carry everything in his kingdom including chairs, to wherever Solomon wants to go, whilst flocks of birds would fly over to give shade }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testimony of a dead man===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Quran states that Allah instructed a group of people to strike a murdered man with a piece of a heifer (young female cow that has not yet borne a calf) in order to temporarily resurrect him and discover the identity of the murderer.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|2|73}}|&lt;br /&gt;
And We said: Smite him with some of it. Thus Allah bringeth the dead to life and showeth you His portents so that ye may understand. }}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Mountains and birds sing psalms===&lt;br /&gt;
The Qur&#039;an states that hills and birds would sing the psalms with David.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|34|10}}|&lt;br /&gt;
And assuredly We gave David grace from Us, (saying): O ye hills and birds, echo his psalms of praise! And We made the iron supple unto him}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Other==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Unmathematical inheritance laws===&lt;br /&gt;
{{Main|Contradictions in the Quran}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran|4|11-12}}|&lt;br /&gt;
4.11: Allah (thus) directs you as regards your Children&#039;s (Inheritance): to the male, a portion equal to that of two females: if only daughters, two or more, their share is two-thirds of the inheritance; if only one, her share is a half. For parents, a sixth share of the inheritance to each, if the deceased left children; if no children, and the parents are the (only) heirs, the mother has a third; if the deceased Left brothers (or sisters) the mother has a sixth. (The distribution in all cases (&#039;s) after the payment of legacies and debts. Ye know not whether your parents or your children are nearest to you in benefit. These are settled portions ordained by Allah; and Allah is All-knowing, Al-wise. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
4.12: In what your wives leave, your share is a half, if they leave no child; but if they leave a child, ye get a fourth; after payment of legacies and debts. In what ye leave, their share is a fourth, if ye leave no child; but if ye leave a child, they get an eighth; after payment of legacies and debts. If the man or woman whose inheritance is in question, has left neither ascendants nor descendants, but has left a brother or a sister, each one of the two gets a sixth; but if more than two, they share in a third; after payment of legacies and debts; so that no loss is caused (to any one). Thus is it ordained by Allah; and Allah is All-knowing, Most Forbearing. }}&lt;br /&gt;
In a variety of situations, the shares of inheritance outlined in the Quran leave ambiguities or add up to more than one.&amp;lt;ref&amp;gt;http://www.answering-islam.org/Quran/Contra/i001.html&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*Wife: 1/8 = 3/24,&lt;br /&gt;
*Daughters: 2/3 = 16/24,&lt;br /&gt;
*Father: 1/6 = 4/24,&lt;br /&gt;
*Mother: 1/6 = 4/24,&lt;br /&gt;
*&#039;&#039;&#039;Total&#039;&#039;&#039; = 27/24=1.125&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
To deal with situations where the total shares exceed one, Caliph Umar innovated the [https://www.islamweb.net/en/fatwa/222526/the-origion-of-awl-in-inheritance-law post-Quranic &#039;awl system] whereby the shares are all reduced by the same proportion so that they add up to one. This is often falsely presented in online discourse as the agreed solution for all such scenarios.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In fact, yet another post-Quranic approach was invented when there are no children and the share for the spouse in verse 12 and for the parents in verse 11 was thought to exceed one. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
If the deceased is survived only by a spouse and both parents, the spouse receives their full Quranic share (a quarter for a widow, or a half for a widower). Then the shares for the deceased&#039;s parents are calculated from the remainder of the estate (a third of the remainder for the mother, two thirds of the remainder for the father). This procedure too is credited to Umar and is used in online inheritance calculators. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Some companions such as Ibn Abbas and Ali advocated a different approach in this scenario: both the spouse and the mother receive their full Quranic shares of the original estate (a quarter / half, and a third, respectively). Then the remainder after that goes to the father. This was rejected by the majority, who assumed the father cannot inherit less than the mother and interpreted the inheritance for parents in verse 11 as though the word &amp;quot;only&amp;quot; was present (seen in brackets in the above translation).&amp;lt;ref&amp;gt;A. Hussain, &#039;&#039;The Islamic Law of Succession&#039;&#039;, Maktaba Dar-us-Salam, 2005, pp. 169-173&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Critics also note that an inheritance contradiction occurs between the above verses and {{Quran|4|176}}, a verse oddly appended to the end of the surah (see discussion at end of the main article).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==See Also==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[Islam and Science]]&lt;br /&gt;
*[[Scientific Miracles in the Quran]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==References==&lt;br /&gt;
{{reflist}}\&lt;br /&gt;
[[Category:Apologetics]]&lt;br /&gt;
[[Category:Islam and Science]]&lt;br /&gt;
[[Category:Cosmology]]&lt;br /&gt;
[[Category:Criticism of Islam]]&lt;br /&gt;
[[Category:Qur&#039;an]]&lt;br /&gt;
[[Category:Biology]]&lt;br /&gt;
[[Category:Reproductive sciences]]&lt;br /&gt;
[[ar:أخطاء_علمية_في_القرآن]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140910</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140910"/>
		<updated>2026-04-01T17:52:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Göylərin bükülməsi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göyün/səmanın qapıları ===&lt;br /&gt;
Quranda bir çox ayədə göylərin/səmaların qapılarının olduğu bildirilir (bax: [https://quran.az/7/40?t=1 Quran 7:40], [https://quran.az/15/14?t=1 Quran 15:14], [https://quran.az/78/19?t=1 Quran 78:19], [https://quran.az/54/11?t=1 Quran 54:11]). [https://quran.az/42/12?t=1 Quran 42:12] ayəsinə görə, bu qapıların açarları yalnız Allahdadır və həmin qapılar ən azı suyun oradan Yerə tökülməsi və Nuhun təbliğindən sonra dünyanı su basması üçün kifayət qədər yaxınlıqdadır.{{Quote|{{Quran|54|11}}|Biz göyün qapılarını leysan yağışı ilə açdıq.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140909</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140909"/>
		<updated>2026-04-01T17:49:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göylərin bükülməsi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/104?t=1 Quran 21:104] və [https://quran.az/39/67?t=1 Quran 39:67] ayələrində qiyamət günü göylərin &amp;quot;büküləcəyi&amp;quot; bildirilir ki, bu da onların maddiliyini və ikiölçülü formasını ehtiva edir.{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün göyü yazılı səhifələrin büküldüyü kimi bükəcəyik. (Məxluqatı) ilk dəfə yaratdığımız kimi yenə əvvəlki halına qaytaracağıq. Biz vəd vermişik. Sözsüz ki, Biz onu yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|39|67}}|Onlar Allahı layiqincə qiymətləndirmədilər. Halbuki Qiyamət günü yer bütünlüklə Onun Ovcunda olacaq, göylər isə Onun Əli ilə büküləcəkdir. O, pakdır, müqəddəsdir və onların (Ona) qoşduqları şəriklərdən ucadır.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140908</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140908"/>
		<updated>2026-04-01T17:44:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Göy/səma düşə/yıxıla bilən varlıq kimi ===&lt;br /&gt;
Quran göyü/səmanı Allah tərəfindən saxlanılan bir dam kimi təsvir edir ki, o, yıxıla bilər və ya onun parçaları qoparaq bədbəxt insanların üzərinə düşə bilər. Səmanın sadəcə müxtəlif qazların toplusu olduğuna dair müasir elmi dərketmə işığında bu təsvir (elmi cəhətdən) olduqca çətindir.{{Quote|{{Quran|52|44}}|Əgər onlar göy parçalarının düşdüyünü görsələr: “Bulud topasıdır!”– deyərlər.}}{{Quote|{{Quran|34|9}}|Məgər onlar göydə və yerdə qarşılarına və arxalarına baxmırlarmı? Əgər istəsək, onları yerə batırar və yaxud göyün bir parçasını onların başına endirərik. Şübhəsiz ki, bunda tövbə edib (Allaha) qayıdan hər bir qul üçün ibrət vardır.}}{{Quote|{{Quran|22|65}}|Məgər Allahın quruda olanları və Öz əmri ilə dənizdə üzən gəmiləri sizə ram etdiyini görmürsənmi? Göyü də Öz izni olmadan yerə düşməsin deyə O tutub saxlayar. Həqiqətən, Allah insanlara Şəfqətlidir, Mərhəmətlidir.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140907</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140907"/>
		<updated>2026-04-01T17:39:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy qoruyucu tavan kimi ===&lt;br /&gt;
[https://quran.az/21/32?t=1 Quran 21:32] ayəsində bildirilir ki, Allah göyü/səmanı qorunan bir tavan etmişdir (lakin səmanın özü bir qoruyucu və ya mühafizə vasitəsi deyil, bu çox vaxt rast gəlinən yanlış oxunuşdur). Bu, böyük ehtimalla ən aşağı səmanı qoruyan və &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; (meteorlar) tərəfindən qovulan şeytanlar haqqındakı ayələrlə əlaqəlidir. Yuxarıda müzakirə olunan həmin ayələrdən biri, [https://quran.az/37 Quran 37]:6-10, bu ayədəki feillə eyni ərəb kökündən (hafiza) gələn və &amp;quot;keşikçi/mühafizə&amp;quot; mənasını verən bir isimdən ibarətdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000237.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 601 حفظ]&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Quote|{{Quran|21|32}}|Göyü mühafizə olunan bir tavan etdik. Onlar isə oradakı dəlillərimizdən üz çevirirlər.}}Maraqlıdır ki, müasir elm göyün/səmanın qorunduğu deyilən vasitələrin həm də Yerdəki canlılar üçün təhlükə yarada biləcəyini ortaya qoymuşdur — tarix boyu asteroidlər və meteoritlər atmosferə daxil olaraq Yerə çırpılmışdır. Buraya 65 milyon il əvvəl Yukatan yarımadası yaxınlığına düşən və əksər dinozavrlar da daxil olmaqla çoxsaylı növlərin məhvinə səbəb olan nəhəng meteorit də daxildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha yaxın tarixdə, 2013-cü ildə Rusiyanın Çelyabinsk şəhərində ev ölçüsündə bir meteoroid saniyədə 11 mildən (18 kilometr) çox sürətlə atmosferə daxil olmuş və Yer atmosferinə nüfuz edərək yerdən 14 mil (23 kilometr) hündürlükdə parçalanmışdır. Partlayış təxminən 440,000 ton TNT-yə bərabər enerji ayırmış və 200 kvadrat mildən (518 kvadrat kilometr) çox sahədə pəncərələri sındıran və binalara zərər vuran şok dalğası yaratmışdır. Partlayış nəticəsində, əsasən sınıq şüşə qırıntıları səbəbindən 1,600-dən çox insan yaralanmışdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://solarsystem.nasa.gov/asteroids-comets-and-meteors/meteors-and-meteorites/in-depth/ Meteors &amp;amp; Meteorites] - NASA website&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140906</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140906"/>
		<updated>2026-04-01T17:29:34Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}{{Quote|{{Quran|81|11}}|Göy sıyrılaraq qopardılacağı zaman,}}{{Quote|{{Quran|21|104}}|O gün Biz göyü yazılmış səhifənin büküldüyü kimi bükəcəyik. İlk dəfə yaratdığımız kimi onu təkrar əvvəlki halına salacağıq. Biz vədimizi mütləq yerinə yetirəcəyik.}}{{Quote|{{Quran|25|25}}|O gün göy ağ buludlarla yarılacaq və mələklər bölük-bölük endiriləcəkdir.}}{{Quote|{{Quran-range|69|15|17}}|Məhz o gün qiyamət qopacaqdır. Göy yarılacaq və o gün dağılmağa üz tutacaqdır. Mələklər də göyün ətrafında olacaqlar. O gün Rəbbinin ərşini səkkiz mələk daşıyacaqdır.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140905</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140905"/>
		<updated>2026-04-01T17:26:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Səma/göy tavan kimi ===&lt;br /&gt;
Quranın tərtib edildiyi dövrdə geniş yayılmış miflərdən biri də göyün və ya səmaların dirəklər üzərində dayanması idi ki, bu həm də Bibliya motivlərinə xas olan bir xüsusiyyətdir. Klassik müsəlman alimləri tez-tez qübbəşəkilli səmaya inansalar da, bəzi akademik tədqiqatçılar Quran səmalarının yastı, üst-üstə yığılmış qatlardan ibarət olduğunu müdafiə edirlər (əsas məqaləyə baxın). Bu səmalar dam (saqf — [https://quran.az/21/32?t=4 Quran 21:32], [https://quran.az/52/5 Quran 52:5]), bina/tikili/çadır (bināan — [https://quran.az/2/22 Quran 2:22], [https://quran.az/40/64 Quran 40:64]), tavan (samk — [https://quran.az/79/28 Quran 79:28]) və ya təbəqələr halında ([https://quran.az/71/15 Quran 71:15] və [https://quran.az/67/3 Quran 67:3]) təsvir olunur. [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə əlavə edilir ki, göylər görünən dirəklər olmadan yüksəldilmişdir (bu ifadə bəlkə də qəsdən qeyri-müəyyən formada işlədilmişdir).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İkiölçülü təsviri daha da gücləndirən [https://quran.az/81/11 Quran 81:11] ayəsində göyün &amp;quot;soyulub çıxarıla&amp;quot; bilən bir örtük kimi olduğu bildirilir. [https://quran.az/21/104 Quran 21:104] ayəsində isə göyün sonda bir tumar (parşament) kimi büküləcəyi və ya qatlanacağı, [https://quran.az/39/67 Quran 39:67]-də isə göylərin həmin vaxt Allahın əlində tutulacağı qeyd olunur. Bu hadisələr göy yarıldıqdan (furijat — [https://quran.az/77/9 Quran 77:9]; eyni ərəb sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də işlənir və burada dinləyicilərin səmanın heç bir yarığı olmadığına diqqət yetirməsi gözlənilir ki, bu da &amp;quot;çadır örtüyü&amp;quot; metaforasını gücləndirir), buludlarla parçalandıqdan ([https://quran.az/25/25 Quran 25:25]) və yarıldıqdan sonra (inshaqqat — [https://quran.az/55/37 Quran 55:37], [https://quran.az/84/1 Quran 84:1], [https://quran.az/69/16 Quran 69:16]; bu zaman mələklər göyün kənarlarında görünəcəkdir — [https://quran.az/69/17 Quran 69:17]) baş verəcəkdir. Səma qapılara çevriləcəkdir ([https://quran.az/78/19 Quran 78:19], bu ehtimala [https://quran.az/15 Quran 15]:13-15 ayələrində də işarə edilir).{{Quote|{{Quran|2|22}}|O Allah sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü də tavan olaraq yaratdı. O, göydən yağış endirdi və onunla sizin üçün ruzi olan müxtəlif meyvələr yetişdirdi. Elə isə, bilə-bilə Allaha şərik qoşmayın!}}{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}{{Quote|{{Quran|78|12}}|Üstünüzdə yeddi möhkəm göy inşa etdik.}}{{Quote|{{Quran|13|2}}|Gördüyünüz göyləri dirəksiz ucaldan, sonra ərşə istiva edən (dünya və axirət işlərini nizamlayan), günəşə və aya boyun əydirən Allahdır. (Onların) hər biri müəyyən vaxta qədər dövr edir. O, işləri belə tənzimləyir. Ayələri müfəssəl izah edir ki, bəlkə Rəbbinizə qovuşacağınıza qəti şəkildə iman gətirəsiniz.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140904</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140904"/>
		<updated>2026-04-01T17:17:17Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Gecə və gündüz hərəkət edən varlıqlar kimi ====&lt;br /&gt;
Yuxarıdakı bölmədə izah edildiyi kimi, Quranda gecə və gündüz Yerin öz oxu ətrafında fırlanması və Günəş ətrafında dövr etməsi nəticəsində yalnız onun səthində baş verən xüsusi bir fenomen deyil, bütün səmanın xüsusiyyəti kimi təqdim olunur. Quranın təsvirinə görə, gecə gündüzü örtür/bürüyür və onu sürətlə təqib edir ([https://quran.az/7/54 Quran 7:54]). Həmçinin, Allah gündüzü gecədən &amp;quot;soyub çıxarır&amp;quot; ([https://quran.az/36/37 Quran 36:37]). Gündüz və gecənin bir-birinin üzərinə ardıcıl şəkildə dolandığı ([https://quran.az/39/5 Quran 39:5]) və ya bir-birinin daxilinə girdiyi ([https://quran.az/35/13 Quran 35:13], [https://quran.az/3/27 Quran 3:27], [https://quran.az/22/61 Quran 22:61] və [https://quran.az/57/6 Quran 57:6]) bildirilir. [https://quran.az/10/27 Quran 10:27] ayəsində isə deyilir ki, pis işlər görənlərin üzləri sanki gecənin zülmət parçaları ilə örtülmüş kimi qara olacaqdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan əlavə, Quran 21:33 və Quran 36:40 ayələrində təkcə günəş və ay deyil, həm də gecə və gündüzün hər birinin (yəni &amp;quot;hamısı&amp;quot; mənasını verən Kullun&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume8/00000256.pdf Lane&#039;s Lexicon supplement p. 3002 كُلّ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) bir orbit/sfer/yarımkürə daxilində (fī falakin&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot; /&amp;gt;) üzdüyü/hərəkət etdiyi bildirilir.{{Quote|{{Quran|21|33}}|Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}{{Quote|{{Quran|36|40}}|Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140903</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140903"/>
		<updated>2026-04-01T17:10:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər müvafiq Quran ayələri bunlardır: [[Quran.az/55|Quran 55]]:33-35 (alovlu atəş və tüstü, lakin bir qədər fərqli kontekstdə), [https://quran.az/15 Quran 15]:16-18 və [https://quran.az/72 Quran 72]:8-9.{{Quote|{{Quran-range|55|33|35}}|Ey cin və insan tayfası! Əgər göylərin və yerin hüdudlarını keçib getməyə gücünüz çatırsa, keçin! Qüdrətiniz olmadan əsla keçə bilməzsiniz. Elə isə Rəbbinizin hansı nemətlərini inkar edə bilərsiniz?! Sizin üstünüzə oddan bir alov və tüstü göndərilər və siz bir-birinizə kömək də edə bilməzsiniz.}}{{Quote|{{Quran-range|15|16|18}}|Həqiqətən, Biz göydə bürclər yaratdıq və seyr edənlər üçün onları bəzədik. Onları daşlanaraq qovulmuş hər bir şeytandan qoruduq. Ancaq xəlvətcə qulaq asanlar istisnadır. Onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz təqib edər.}}{{Quote|{{Quran-range|72|8|9}}|Biz (cinlər) göyə qalxıb onu yoxladıq, onun güclü gözətçilərlə və yandırıb-yaxan ulduzlarla dolu olduğunu gördük. Biz qulaq asmaq üçün onun (göyün) bəzi yerlərində otururduq. Ancaq indi kim qulaq asmaq istəsə, yandırıb-yaxan bir ulduzun (pusquda) onu gözlədiyini görər.}}Əgər Quranda qeyd olunan alovlu mərmilər Yerin atmosferində yanan meteorlarla eyniləşdirilirsə, bu, gizlicə qulaq asan şeytanların (və ya cinlərin) də atmosferin yuxarı qatlarında yerləşdiyini göstərərdi. Bu halda ayələrdə təsvir olunduğu kimi, (hədsiz dərəcədə uzaq olan) ulduzların bu prosesdə keşikçi rolunu oynamasına yer qalmır. Lakin bu ayələr, VII əsr ərəblərinin təsəvvür etdiyi nisbətən kiçik bir kainat modelinə uyğun gəlir; burada ulduzlarla bəzədilmiş səma qübbəsi yaxınlıqdakı şeytanlara və ya cinlərin üzərinə &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; atmağa qadirdir və bu alovlu izlər sanki ulduzlararası məsafələri qət edirmiş kimi görünür. Bu fikir göyün &amp;quot;qorunan bir tavan&amp;quot; olduğunu bildirən [https://quran.az/21/32 Quran 21:32] ayəsi ilə də dəstəklənir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Bütün səmanın öz gecəsi və gündüzü var ===&lt;br /&gt;
Quranın kosmos qavrayışı, müəllifinin göy üzü haqqında vizual qavrayışı ilə üst-üstə düşür; hətta [https://quran.az/79 Quran 79]:28-29ayələrində gecə və gündüz bütün səmanın bir xüsusiyyəti kimi səhv başa düşülür (yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, başqa yerlərdə ən aşağı səmanın ulduzlarla bəzədildiyi deyilir və burada söhbətin məhz həmin səmadan getdiyi aydın olur). Bu ayələrdə gecənin qaranlığı və səhərin işıqlığı, Allahın göyü və yeri yaradarkən inşa etdiyi (banāhā), bir tavan kimi yüksəltdiyi (rafaʿa/samkahā) və nizam verdiyi (fasawwāhā) səmanın (l-samāu) bir atributu (xüsusiyyəti) kimi qeyd olunur.{{Quote|{{Quran-range|79|27|30}}|Sizi yaratmaq daha çətindir, yoxsa göyü?! Allah onu inşa etdi, Qübbəsini yüksəltdi və onu nizamladı. Gecəsini qaranlıq, gündüzünü isə aydınlıq etdi. Bundan sonra yer üzünü döşədi.}}Laylahā (onun gecəsi) və ḍuḥāhā (onun səhər nuru) sözlərindəki mənsubiyyət bildirən &amp;quot;hā&amp;quot; şəkilçisi gecə və gündüzü bütövlükdə səma ilə əlaqələndirir. Reallıqda isə bizim yaşadığımız gecə və gündüz, Yerin öz oxu ətrafında fırlanmasının bir xüsusiyyətidir. Yerdəki gecə və gündüzün (hansı ki, eyni vaxtda baş verir) daha geniş kosmosa şamil edilməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ayələrin təfsirini (izahını) təsdiqləmək üçün mühüm sözlərin Quranda başqa yerlərdə necə işləndiyinə baxmaq vacibdir. &amp;quot;Gecə&amp;quot; sözü Quranda çox yayılmış bir kəlmədir; səhər nuru (duha) isə [https://quran.az/93 Quran 93]:1-2 və [https://quran.az/93/1 Quran 91:1] ayələrində də eyni kontekstdə istifadə olunur (həmçinin bax: [https://quran.az/79/46 Quran 79:46]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Həqiqətən də, Quran 91:1-6 ayələri Quran 79:27-30 ayələri ilə bir çox eyni ərəb sözlərinə malikdir: &amp;quot;onun səhər nuru&amp;quot; (bu dəfə günəşə aid edilir), &amp;quot;gecə&amp;quot; və Allah tərəfindən &amp;quot;inşa edilmiş&amp;quot; (tək halda olan) &amp;quot;səma&amp;quot;. Hər iki keçidi bir araya gətirdikdə belə görünür ki, Quran müəllifi intuitiv olaraq gecənin və günəşin səhər nurunun bütün görünən səmaya aid olan xüsusiyyətlər olduğuna inanırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər ayələr də bu kontekstdə &amp;quot;səma&amp;quot; (tək halda) dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu təsdiqləməyə kömək edir. [https://quran.az/2/29 Quran 2:29] ayəsində bildirilir ki, Allah göyə (səmaya) yönəldi (is&#039;tawā) və onları yeddi göy olaraq düzəldib nizama saldı (fasawwāhunna). Bunlar yuxarıdakı mətndə, [https://quran.az/79/28 Quran 79:28] ayəsində &amp;quot;nizam verdi&amp;quot; kimi tərcümə olunan eyni ərəb felinin iki fərqli formasıdır.{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}Quran 79:28 ayəsindəki &amp;quot;yüksəltdi&amp;quot; sözü, oxşar şəkildə [https://quran.az/88/18 Quran 88:18] ayəsində səmanın (tək halda) və yerin yaradılması üçün, [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] ayəsində isə göylərin (cəm halda) görünən dirəklər olmadan yüksəldilməsi üçün istifadə olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
27-ci ayədəki &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; (banāhā) sözü [https://quran.az/50/6 Quran 50:6] ayəsində də keçir; orada səma (tək halda) haqqında deyilir ki, Allah &amp;quot;onu inşa etdi&amp;quot; və &amp;quot;onu bəzədi&amp;quot; (wazayyannāhā). Bu &amp;quot;bəzəmək&amp;quot; sözü digər ayələrdə ən aşağı səmanı bəzəyən ulduzlara aid edilir (yuxarıdakı &amp;quot;Yerin ulduzlardan əvvəl yaradılması&amp;quot; bölməsində müzakirə olunduğu kimi [https://quran.az/37/6 Quran 37:6], [https://quran.az/41/12 Quran 41:12] və [https://quran.az/67/5 Quran 67:5] ayələrinə baxın).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140902</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140902"/>
		<updated>2026-04-01T14:32:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Yer və göylərin bir-birindən ayrılması */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Səma tüstüdən yaranıb ====&lt;br /&gt;
Kainatın yaranmasında heç bir mərhələdə tüstü (yanma nəticəsində asılı qalan karbon hissəcikləri; &amp;quot;tüstü&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;duxan&#039;&#039; (دُخَانٍ) ismidir ki, bu da mənaca oddan qalxan həqiqi tüstü deməkdir&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000027.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 861 دُخَانٍ]&amp;lt;/ref&amp;gt;) iştirak etməmişdir. Eynilə, Yer və səmalar zamanın hər hansı bir anında ayrı-ayrı varlıqlar kimi &amp;quot;meydana gəlməmişdir&amp;quot;. Əksinə, Yer bu kainatın bir hissəsidir və onun daxilində inkişaf etmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq. Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir müsəlman alimləri &amp;quot;tüstü&amp;quot;nü Böyük Partlayışdan sonrakı kainatın ilkin vəziyyəti kimi şərh edirlər. Bununla belə, qeyd etmək yerinə düşər ki, müvafiq ayə Yerin deyil, yalnız səmanın tüstü halında olduğu bir vaxta işarə edir. Yerin və dağların əvvəlki iki ayədə (yuxarıda müzakirə olunan [https://quran.az/41 Quran 41]:9-10) artıq mövcud olduğu təsvir edildiyini nəzərə alsaq, bu yanaşma xüsusilə çətinlik yaradır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Akademik tədqiqatlar bu müəmmalı ayələr üçün Son Antik dövr xristian moizələrində bir nümunə aşkar etmişdir. Kapadokiyanın Kesariya Mazaka (indiki Kayseri) şəhərindən olan Böyük Vasil (v. 379-cu il) Müqəddəs Kitabdakı İşaya 51:6 ayəsini göyün ilkin olaraq tüstüyə bənzər bir maddədən yaradıldığı şəklində başa düşmüşdür (o, göyün tüstü kimi [ὡς καπνός] möhkəmləndiyini [ἐστερεώθη] bildirən Septuaginta yunan tərcüməsindən istifadə etmişdir, halbuki ivrit dilindəki ayədə göyün tüstü kimi yox olduğu deyilir).&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.newadvent.org/fathers/32011.htm Hexaemeron, Homily 1:8] - New Advent church fathers website&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, pp. 128-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Yer ===&lt;br /&gt;
Quranda yeddi yerin olduğu bildirilir. Akademik tədqiqatlar qeyd edir ki, yeddi yer və yeddi səma anlayışı e.ə. və b.e. birinci minilliyində Yaxın Şərqdə mövcud olmuşdur.{{Quote|{{Quran|65|12}}|Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Onun əmri onların arasında nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz.}}Buxari tərəfindən nəql olunan hədisdə bu yeddi yerin bir-birinin üzərində yerləşdiyi bildirilir.{{Quote|{{Bukhari|||2454|darussalam}}|Peyğəmbər buyurmuşdur: &amp;quot;Hər kəs haqsız yerə başqasının torpağından bir parça götürərsə, Qiyamət günü &#039;&#039;&#039;yeddi qat yerin dibinə batırılar.&#039;&#039;&#039;&amp;quot;}}Bu nömrə, yeddi səma kimi, klassik antik dövrdə yeddi hərəkət edən planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Günəş və Ay) mövcud olduğu mifologiyanın yanlış anlaşılmasından və ya yerli təfsirindən qaynaqlana bilər. Lakin yeddi rəqəmi, günəş sistemimizdə səkkiz adi planet və beş cırtdan planet olmaqla cəmi on üç planetin olduğunu müəyyən edən müasir astronomların tapıntıları ilə üst-üstə düşmür. Müasir astronomiya digər ulduz sistemlərində də minlərlə planet aşkar etmişdir və kosmoloqlar kainatda ümumilikdə yüz milyardlarla ulduz və planetin mövcud olduğunu təxmin edirlər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yeddi Səma ===&lt;br /&gt;
Kainat hər birində yüz milyardlarla ulduz olan yüz milyardlarla qalaktikadan ibarətdir. Quranda bildirilir ki, ulduzların yer aldığı bizim səmamızdan başqa daha altı səma mövcuddur. Yeddi səma mifi Quranın ilk dəfə nazolunduğu dövrdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış bir fikir idi.{{Quote|{{Quran|71|15}}|Allahın yeddi göyü (bir-biri üstündə) qat-qat necə yaratdığını görmədinizmi?!}}Buna baxmayaraq, bəzi müasir İslam alimləri bu ayələrin atmosferin yeddi qatına işarə etdiyini iddia edirlər. Lakin [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6] və [https://quran.az/67/5?t=4 Quran 67:5]-ci ayələrdə ulduzların ən yaxın səmada yerləşdiyi bildirilir. Bundan əlavə, Yer atmosferinin yeddi deyil, 5 əsas qatı var; eyni şəkildə Yerin özü də yeddi deyil, yalnız 5 əsas təbəqədən ibarətdir.{{Quote|{{Quran|37|6}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Meteoritlərin şeytanlara atılan ulduzlar olması ===&lt;br /&gt;
Quranda bildirilir ki, ulduzlar (kəvakib ٱلْكَوَاكِبِ), çıraqlar (məsabih مَصَٰبِيحَ) və böyük ulduzlar/bürclər (büruc بُرُوجًا) səmaları bəzəyir və şeytanlardan qoruyur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quran daha sonra bildirir ki, Allah onları (ulduzları/çıraqları), səmavi yığıncaqlara (Ali Məclis kimi tanınan) qulaq asmağa çalışan şeytanları (və ya bəzi ayələrdə cinləri) qovmaq üçün alovlu mərmilər etmişdir. Qurandakı bu anlayış [[Quran və son antik dövr Yəhudi-Xristian ədəbiyyatı arasındakı paralellər|Zərdüştlük mifologiyasından qaynaqlanan daha əvvəlki yəhudi inkişafı ilə yaxın paralellik]] təşkil edir. Bu cür miflər gecə səmasında sürətlə hərəkət edən meteorların adi fenomenini izah etmək üçün müasir dövrdən əvvəlki cəhdlər kimi daha yaxşı başa düşülür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulduzlar Yerdən minlərlə dəfə böyük olan nəhəng qaz kürələri olduğu halda, meteoroidlər Yer atmosferinə daxil olduqdan sonra yanan kiçik qayalı kütlələr və ya qalıq hissəcikləridir. Bir çox qədim xalqlar bu ikisini bir-biri ilə qarışdırırdılar, çünki meteorlar səmada sürətlə hərəkət edən ulduzlara bənzəyir; bu səbəbdən onlara tez-tez &amp;quot;axan ulduzlar&amp;quot; və ya &amp;quot;düşən ulduzlar&amp;quot; deyilirdi. Yerin orbiti bir sıra kometlərin (və ya bəzi hallarda asteroidlərin) ardınca buraxdıqları hissəcik və qalıq axınından keçdikdə, hər il proqnozlaşdırıla bilən bir cədvəllə meteorların sayında böyük artımlar baş verir. Ən çox görünəni, adətən, avqust ayında baş verən illik [https://az.wikipedia.org/wiki/Perseidl%C9%99r Perseid] meteor yağışıdır.{{Quote|{{Quran-range|37|6|10}}|Şübhəsiz ki, Biz ən yaxın göyü ulduzlarla bəzədik. Və onu hər bir asi şeytandan &#039;&#039;&#039;qoruduq&#039;&#039;&#039;. Onlar (mələklərə məxsus olan) ən ali məclisə qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən qovularlar. (Oradan) qovulub atılarlar. Onlar üçün daimi bir əzab vardır. Ancaq (mələklərin məclisindən bir söz dinləyib) çırpışdıran olarsa, dərhal alovlu bir ulduz onu təqib edər.}}[https://quran.az/67/5?t=2 Quran 67:5]-in əvvəlində [https://quran.az/37/6?t=4 Quran 37:6]-dakı eyni ərəb sözləri (زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنْيَا) işlədilmişdir, yalnız o fərqlə ki, Quran 67:5-də &amp;quot;ulduzlar&amp;quot; sözünün əvəzinə &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; sözü istifadə olunmuşdur. &amp;quot;Səmanı gözəlləşdirən&amp;quot; bu çıraqlar mütləq şəkildə həmişə orada olan ulduzlara (və bəlkə də görünən 5 planetə) aid edilməlidir. Digər tərəfdən, artıq meteorların uzaq ulduzlardan fərqli olduğu məlumdur. Onlar çox vaxt qum dənəsindən böyük olmurlar və yalnız Yer atmosferində yanaraq işıq saçdıqları zaman bir saniyəlik görünürlər.{{Quote|{{Quran|67|5}}|And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları &#039;&#039;&#039;şeytanlara atılan mərmilər etdik&#039;&#039;&#039; və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq.}}&amp;quot;Mərmi&amp;quot; kimi tərcümə olunan söz &#039;&#039;rucuman&#039;&#039; (رُجُومًا) ismidir ki, bu da atılan şeylər, xüsusilə də daşlar deməkdir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000214.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1048 رُجُومًا]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hədis təsdiq edir ki, hər iki ayədəki &amp;quot;izləyən alovlar / mərmilər&amp;quot; dedikdə, hazırda meteor olaraq bildiyimiz hadisələr nəzərdə tutulur. {{Muslim||2229a|reference}} və {{Al Tirmidhi||5|44|3224}}-də Məhəmməd və səhabələrinin gecə vaxtı bir ulduz axmasını gördükləri hadisə nəql olunur. O, səhabələrinə izah edir ki, mələklər bu mərmiləri Allahın səmada ötürülən əmrləri haqqında məlumat oğurlamağa çalışan cinlərə atırlar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140900</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140900"/>
		<updated>2026-03-30T12:48:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Yer və göylərin bir-birindən ayrılması */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Göyün və yerin bir-birindən ayrılması, onların tam formalaşmış vəziyyətləri arasında &amp;quot;nəsə&amp;quot; olduğunu (görünən odur ki, bura buludlar — [https://quran.az/2/164 Bəqərə 2:164] və quşlar — [https://quran.az/24/41 Nur 24:41] daxildir) və göyün &amp;quot;uca&amp;quot; bir tavan ([https://quran.az/52/5?t=2 Tur 52:5]) olduğunu qeyd edən ayələr çərçivəsində oxuna bilər.{{Quote|{{Quran|50|38}}|And olsun ki, Biz göyləri, yeri və onların arasında olanları altı gündə yaratdıq və Bizə heç bir yorğunluq da üz vermədi.}}Yer və göylərin bir-birindən qoparılaraq ayrıldığını iddia edən heç bir elmi nəzəriyyə mövcud deyil. Ayədə &amp;quot;Biz onu yardıq&amp;quot; deyil, &amp;quot;Biz onları (iki obyekti nəzərdə tutan &#039;huma&#039; əvəzliyi) yardıq&amp;quot; ifadəsi işlədilir ki, bu da yarılma prosesindən sonra Yer və göylərin ayrı-ayrı varlıqlar olduğunu göstərir. Əgər kimsə [https://quran.az/21/30?t=2 Ənbiya surəsi 30-cu] ayənin Böyük Partlayışı təsvir etdiyini müdafiə edərsə, bu o demək olardı ki, sonradan Yeri formalaşdıracaq atom hissəcikləri lap başlanğıcda kainatın qalan hissəsini formalaşdıracaq hissəciklərdən ayrılmalı idi. Lakin bu yanaşma müasir elmi kosmologiya ilə heç bir oxşarlıq təşkil etmir. Belə ki, müasir elmə görə, Yeri formalaşdıran maddə ən azı bir neçə nəsil ulduzun mərhələlərindən keçmiş, daha yaxın keçmişdə isə Günəş ətrafında dövr edən müxtəlif asteroidlərin, kometlərin və planetesimalların (bunların hamısı &amp;quot;göylərdə&amp;quot; olan cisimlər kimi təsvir edilə bilər) tərkib hissəsi olmuşdur. Bu cisimlər zaman-zaman bir-biri ilə toqquşaraq birləşmiş, bəzən parçalanmış və nəticədə qravitasiya qüvvəsinin təsiri ilə tədricən birləşərək Yeri və digər planetləri yaratmışdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dərhal sonrakı ayədə ([https://quran.az/21/31?t=2 Ənbiya surəsi 21:31]) Yer üzərində dağların yerləşdirilməsindən bəhs edilir. Burada &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi real, mövcud olan bir dünyanı ifadə etməlidir; halbuki əvvəlki ayənin müasir təfsirləri iddia edir ki, &amp;quot;Yer&amp;quot; ifadəsi sadəcə Böyük Partlayış dövründəki atom hissəciklərinə işarə edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140899</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140899"/>
		<updated>2026-03-29T21:16:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Yer və göylərin bir-birindən ayrılması */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&amp;quot;bitişik&amp;quot; kimi tərcümə edilən &amp;quot;ratqan&amp;quot; (رَتْقًا)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume3/00000193.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 1027 رَتْقًا]&amp;lt;/ref&amp;gt; sözü, qapalı və ya tikilmiş mənasını verir; həmçinin məcazi olaraq insanların barışdırılması mənasında da istifadə olunur, lakin bu, homojen bir kütlə və ya vəziyyət, xüsusən də bir sinqulyarlıq mənasına gəlmir. &amp;quot;(Yaradılışın bir vahidi)&amp;quot; sözləri isə tərcüməçinin özünə məxsus təfsir qeydidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna bənzər digər ifadə isə &amp;quot;fataqnāhumā&amp;quot; (&amp;quot;onları ayırdığımızı&amp;quot;) sözüdür; bu sözün kökü &amp;quot;ratqan&amp;quot; ilə qafiyələnir və kəsmək, parçalamaq, bölmək, sökülmək mənalarını ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000115.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2331 فتق]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140898</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140898"/>
		<updated>2026-03-28T17:06:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Yer və göylərin bir-birindən ayrılması ====&lt;br /&gt;
Müasir müsəlman alimləri ümumiyyətlə aşağıdakı ayənin Böyük Partlayış nəzəriyyəsi ilə uyğun gəldiyini, hətta onu öncədən xəbər verdiyini müdafiə edirlər. Böyük Partlayış nəzəriyyəsinə görə, Kainat 13,8 milyard il əvvəl sinqulyarlıqdan sürətli genişlənmə nəticəsində yaranmışdır. Yer kürəsi isə daha sonra, 4,54 milyard il əvvəl, Günəşin sələfini əhatə edən qalıqların akkretsiyası (bir-birinə yapışaraq toplanması) nəticəsində formalaşmışdır. Heç bir mərhələdə &amp;quot;birləşmiş&amp;quot; yer və göylərin &amp;quot;ayrılması&amp;quot; baş verməmişdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu qədim konseptin izləri göyün yerdən ayrıldığı [https://www.metmuseum.org/toah/hd/epic/hd_epic.htm Mesopotamiya yaradılış miflərinə] qədər gedib çıxır. [https://quran.az/21/30 Ənbiya surəsi, 30-cu] ayə və bənzər ayələr, dinləyicilərin Məhəmməd və səhabələrinin dövründə son dərəcə geniş yayılmış olan bu mifologiyanın əsas cizgiləri ilə tanış olduqlarını fərz edir.{{Quote|{{Quran|21|30}}|İnkar edənlər göylər və yer bitişik ikən Bizim onları ayırdığımızı və hər bir canlını sudan yaratdığımızı görmədilərmi?! Hələ də iman gətirmirlərmi?}}&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140897</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140897"/>
		<updated>2026-03-28T17:02:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140896</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140896"/>
		<updated>2026-03-28T17:02:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&amp;lt;ref&amp;gt;Julien Decharneux (2023), Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur’ān and Its Late Antique Background, Berlin: De Gruyter, p. 165&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140895</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140895"/>
		<updated>2026-03-28T17:00:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bəzi müasir müsəlman alimləri yuxarıdakı ayələrdə keçən &amp;quot;Sonra&amp;quot; sözünün ardıcıllıq deyil, &amp;quot;həmçinin&amp;quot; və ya &amp;quot;bundan əlavə&amp;quot; mənasına gəldiyini iddia edərək, Quran təsvirini müasir elmlə uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin bu arqument, həmin sözlərin ([https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11] və [https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi 29-dakı] &amp;quot;summa&amp;quot; (ثُمَّ), həmçinin [https://quran.az/41/12 Fussilət surəsi 12-dəki] &amp;quot;fə&amp;quot; (فَ) hərfi — hər ikisi &amp;quot;sonra&amp;quot; kimi tərcümə olunur) ümumiyyətlə ardıcıllıq bildirməsi faktı ilə ziddiyyət təşkil edir. Başqa kontekstlərdə &amp;quot;summa&amp;quot; sözü bəzən &amp;quot;həmçinin&amp;quot; mənasında işlədilmişdir. Lakin bu alternativ istifadə, yuxarıda sitat gətirilən və aydın şəkildə mərhələli prosesi — göylərin Yerdən sonra yaradılmasını təsvir edən keçidlərdən fərqli olaraq, kontekst daxilində həmişə birmənalı və aydın olur. Hər bir halda, bu üç ayədən sonuncusunda işlədilən ərəb hissəciyi &amp;quot;fə&amp;quot;, birmənalı olaraq ardıcıllığı ifadə edir.&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000105.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2321 ف]&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Digər bir mətndə, [https://quran.az/79 Naziat surəsi], 27-33-cü ayələrdə göy (tək halda) artıq ucaldılmış və tavan kimi nizamlanmışdır; Yer isə bundan sonra döşənmiş, otlaqlar yaradılmış və dağlar yerləşdirilmişdir. İbn Kəsir öz təfsirində qeyd edir ki, İbn Abbasın fikrincə, Yer bütün bu hadisələrdən əvvəl yaradılmışdır və alimlər 79:30-cu ayədəki ərəbcə &amp;quot;dəhaha&amp;quot; (دَحَىٰهَآ) sözünü Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra baş verən xüsusi bir &amp;quot;yayılma/döşənmə&amp;quot; növü kimi şərh etmişlər.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/2.29 Tafsir ibn Kathir 2:29]&amp;lt;/ref&amp;gt; Buna baxmayaraq, bu hissə [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi, 9-12-ci ayələrdəki ardıcıllıqla ziddiyyət təşkil edir; çünki orada Yerin ruzisi və dağlar yerləşdirildikdən sonra belə, göy hələ də &amp;quot;tüstü&amp;quot; halında təsvir olunur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140894</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140894"/>
		<updated>2026-03-28T16:55:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* İstinadlar */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
{{Quote|{{Quran-range|41|11|12}}|Sonra duman halında olan səmaya yönəldi. Ona və yerə: “Könüllü ya da könülsüz olaraq gəlin!” - dedi. Onlar: “Könüllü olaraq gəldik!” – dedilər. &#039;&#039;&#039;Beləliklə, Allah onları iki gündə yeddi göy olaraq yaratdı&#039;&#039;&#039; və hər bir göyə öz vəzifəsini vəhy etdi. &#039;&#039;&#039;Ən yaxın göyü də qəndillərlə bəzədik və qoruduq.&#039;&#039;&#039; Bu, qüdrətli və hər şeyi bilən Allahın hökmüdür.}}[https://quran.az/2/29 Bəqərə surəsi, 29-cu] ayə də təsdiq edir ki, Qurana görə, göy yalnız Yerdəki hər şey yaradıldıqdan sonra yeddi göy şəklində nizamlanmışdır:{{Quote|{{Quran|2|29}}|Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, sonra səmaya yönələrək onu yeddi qat göy halında tənzimləyən Odur. O, hər şeyi biləndir.}}[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi 12-ci] və [https://quran.az/67/5 Mülk surəsi 5-ci] ayələrdə Allahın ən aşağı göyü bəzədiyi (zəyyənnə زَيَّنَّا) &amp;quot;çıraqlar&amp;quot; (məsabiha مَصَٰبِيحَ) sözü, təbii ki, ulduzlar kimi bütün işıq saçan cisimləri ehtiva etməlidir. [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi 6-cı] ayədə isə eyni məzmunda &amp;quot;kəvakib&amp;quot; (كَوَاكِبِ) sözü işlədilmişdir; bu söz həmçinin Yusifin yuxusunda ([https://quran.az/12/4 Yusif surəsi, 4]) və göylərin dağılması təsvirində də ([https://quran.az/82 İnfitar surəsi], 1-2) qarşımıza çıxır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140893</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140893"/>
		<updated>2026-03-28T16:48:21Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
# Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
# Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
# Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140892</id>
		<title>Qurandakı elmi xətalar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wikiislamica.net/index.php?title=Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar&amp;diff=140892"/>
		<updated>2026-03-28T16:47:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Qorqud: /* Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|&amp;quot;Nuhun gəmisi&amp;quot; (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]{{Developing}}&lt;br /&gt;
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomiya ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Geosentrizm ===&lt;br /&gt;
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).&amp;lt;ref name=&amp;quot;LLFalak&amp;quot;&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün &amp;quot;səma cisimlərinin&amp;quot; Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (&#039;&#039;li-mustaqarrin lahā&#039;&#039; لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək &amp;quot;çıxdığı yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min matli&#039;iha&#039;&#039; مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə &amp;quot;batdığın yerdən&amp;quot; (&#039;&#039;min mağribiki&#039;&#039; مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,&amp;lt;ref&amp;gt;[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]&amp;lt;/ref&amp;gt; bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə &amp;quot;dayanmasına&amp;quot; işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin &amp;quot;müəyyən edilmiş müddətə&amp;quot; qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını &#039;&#039;&#039;görmədinmi&#039;&#039;&#039;?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]&amp;lt;/ref&amp;gt; müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}&amp;quot;Ardıca çıxan&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 313 تَلَىٰ]&amp;lt;/ref&amp;gt; kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı &amp;quot;Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı&amp;quot; bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən &amp;quot;gətirdiyini&amp;quot; (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil &amp;quot;gəlmək&amp;quot;&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane&#039;s Lexicon p. 15 يَأْتِى]&amp;lt;/ref&amp;gt; mənasını verir və &amp;quot;bi-&amp;quot; önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, &amp;quot;gətirmək&amp;quot; mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Günəşin çıxdığı və batdığı yer ===&lt;br /&gt;
Bu bəndlərdə müəllif, eramızın 6-cı əsrinin ortalarına (əvvəllər mənbələrdə 7-ci əsrin əvvəli kimi göstərilirdi) aid olan məşhur bir Süryani əfsanəsinin versiyasını təqdim edir. Həmin əfsanədə Makedoniyalı İsgəndərin günəşin batdığı yerə səfər etdiyi bildirilir və günəşin doğduğu yer Qurandakı təsvirə bənzər şəkildə qeyd olunur. Daha sonra o, Yəcuc və Məcuclun qarşısını kəsmək üçün sədd inşa edir ki, bu da digər məqamlarla yanaşı qeyd olunan mühüm oxşarlıqlardan biridir.{{Quote|{{Quran|18|86}}|Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatanda onu palçıqlı bir gölməçədə batan gördü. Gölməçənin yanında da bir qövm gördü. Biz: “Ey Zülqərneyn! Ya (onlara) əzab verməli, ya da onlar barəsində yaxşılıq yolunu tutmalısan!” – dedik.}}{{Quote|{{Quran|18|90}}|Nəhayət, günəşin doğduğu yerə çatanda onu bir qövmün üzərində doğarkən gördü. Biz onlar üçün günəşə qarşı heç bir örtük yaratmamışdıq.}}Məhəmmədin yaşadığı dövrdən əsrlər sonra, daha təkmil astronomik biliklərə sahib olan təfsirçilər bu ayələrə yeni şərhlər gətirdilər. Bu şərhlərə görə, Zülqərneyn günəşin faktiki batdığı və doğulduğu yerlərə deyil, sadəcə &amp;quot;qərbə&amp;quot; və &amp;quot;şərqə&amp;quot; və ya günəşin batdığı və doğulduğu &amp;quot;vaxtda&amp;quot; müəyyən nöqtələrə qədər səyahət etmişdir. Bundan əlavə, bu təfsirlərdə Quranın sadəcə günəşin həmin mənzillərdə necə &amp;quot;göründüyü&amp;quot; barədə şərh verdiyi iddia edilir. Lakin bu alternativ şərhlər, ayələrdə istifadə olunan ərəb sözləri və kontekst tərəfindən ciddi şəkildə şübhə altına alınır; çünki bu ifadələr günəşin batdığı və doğulduğu fiziki məkanlara işarə edir. Şeirlərdən, hədislərdən və Quran təfsirlərindən əldə olunan çoxsaylı sübutlar göstərir ki, ilk müsəlmanlar bu ayələri məhz bu cür birbaşa mənada başa düşüblər.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yer və cənnətlər altı günə yaradıldı ===&lt;br /&gt;
Quran, Yer kürəsinin və göylərin altı gündə yaradıldığına dair o dövrün Yaxın Şərqində geniş yayılmış mifi təqdim edir. Bu, Yer kürəsinin kainatın yaranmasından təxminən 9 milyard il sonra formalaşdığını göstərən müasir kosmologiyanın elmi nəticələri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaxın Şərqdə geniş yayılmış yaradılış mifləri altı həqiqi gündən ibarət yaradılış prosesini təsvir edirdi (məsələn, Müqəddəs Kitabın [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%201&amp;amp;version=NIV &amp;quot;Yaradılış&amp;quot; bölməsi, 1:5]-də belə deyilir: &amp;quot;Axşam oldu, səhər oldu: Birinci gün&amp;quot;). Oxşar şəkildə, Qurandakı yaradılış hekayəsində ərəbcə &amp;quot;gün&amp;quot; mənasını verən &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü işlədilir (bu söz Bibliyadakı &amp;quot;yôm&amp;quot; sözü ilə eyni kökdəndir) və Quranın digər yüzlərlə ayəsində də məhz &amp;quot;gün&amp;quot; mənasında istifadə olunur. Lakin bu məqamda bir çox müasir müsəlman alimləri &amp;quot;yəvm&amp;quot; sözü üçün &amp;quot;zaman kəsiyi&amp;quot; və ya &amp;quot;dövr&amp;quot; kimi alternativ mənalara müraciət edirlər. Onlar Allah qatında bir günün min ilə bərabər olduğunu ([https://quran.az/22/47 Həcc surəsi, 47]; [https://quran.az/32/5 Səcdə surəsi, 5]) və ya mələklərin əlli min illik bir gündə yüksəldiyini ([https://quran.az/70/4 Məaric surəsi, 4]) bildirən ayələri əsas gətirirlər. Oxşar motivə Müqəddəs Kitabın &amp;quot;Zəbur&amp;quot; bölməsində də rast gəlinir ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Psalm%2090&amp;amp;version=NIV Məzmur 90:4]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna baxmayaraq, nə kainat, nə də Yer kürəsi altı müəyyən zaman kəsiyində formalaşmamışdır. Yaradılış ayələrində kainatın inkişaf etdiyi o nəhəng zaman müddətini (yəni 13.8 milyard ili) hətta poetik bir şəkildə belə göstərməyə dair heç bir cəhd yoxdur.{{Quote|{{Quran|50|38}}|Həqiqətən, Biz göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdıq və Biz heç bir yorğunluq hiss etmədik.}}Qurana görə, Yer kürəsi məhz iki gündə yaradılmışdır; dağlar və yerin ruzisi isə dörd gündə (təfsirlərə görə, üçüncü və dördüncü günlərdə) xəlq edilmişdir.{{Quote|{{Quran-range|41|9|10}}|De: “Siz yer üzünü iki gündə yaradanı inkar edib Ona şəriklər qoşursunuz?! O, aləmlərin Rəbbidir. O, yerin üstündə möhkəm dağlar yaratdı. Oranı bərəkətləndirdi və orada istəyənlər üçün ruzilərini tam dörd gündə müəyyən etdi.}}Buna baxmayaraq, dağlar bu gün də yüksəlməyə və aşınmaya davam edir. Eynilə, canlılar və onların ruziləri (qidalanma mənbələri) təkamül etməkdədir, lakin Quranda dağların və ruzinin yaradılmasının altı günlük yaradılış prosesinin müəyyən bir dövründə baş verdiyi bildirilir. Yuxarıda müzakirə olunan ayələrdən dərhal sonra gələn altı günün son iki günü ([https://quran.az/41 Fussilət surəsi], 11-12) və bu ardıcıllığı təsdiqləyən digər ayə üçün növbəti bölməyə baxın.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Dünya ulduzlardan əvvəl yaradılıb ===&lt;br /&gt;
Yer qabığındakı və nüvəsindəki elementlər ilk olaraq ulduzlarda, nüvə sintezi (nukleosintez) vasitəsilə formalaşmışdır. Həmin ulduzlar supernova kimi partladıqda, Yer kürəsi də daxil olmaqla, gələcək günəş sistemlərinin yaranmasında iştirak edən elementləri kosmosa yaymışdır. Meteoritlərin, Yer və Ay süxurlarının müasir radiometrik tarixləndirilməsi göstərir ki, bu göy cisimləri Günəş və digər planetlərlə eyni vaxtda — 4.5 milyard il əvvəl formalaşıb. Quran isə, əksinə, Yerin ulduzlardan daha əvvəl tam şəkildə formalaşdığını təsvir edir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[https://quran.az/41/12?t=4 Fussilət surəsi, 12-ci] ayədə qeyd olunur ki, yeddi göyün ən yaxın olanına çıraqlar (və ya oxşar ayə olan [https://quran.az/37/6 Saffat surəsi, 6-da] daha dəqiq ifadə ilə ulduzlar) yerləşdirilmişdir. Lakin hələ yeddi göy mövcud olmazdan əvvəl və göy sadəcə tüstüdən ibarət ikən, [https://quran.az/41/11 Fussilət surəsi 11-ci] ayəyə görə, Yer artıq mövcud idi. Yerin yaradılması və tamamlanması isə yuxarıdakı bölmədə müzakirə olunan [https://quran.az/41 Fussilət] surəsi 9-10-cu ayələrdə təsvir edilir. Beləliklə, yaradılış ardıcıllığı aşağıdakı kimidir:&lt;br /&gt;
#* Göy və tamamlanmış Yer;&lt;br /&gt;
#* Yeddi göy və hər birinə verilmiş öz vəzifəsi;&lt;br /&gt;
#* Ulduzlarla bəzədilmiş və qorunan ən yaxın göy.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İstinadlar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Qorqud</name></author>
	</entry>
</feed>