Aişənin yaşı

Aişə (təqribən 613/614 – təqribən 678)^[1] və ya عائشة (həmçinin A'ishah, Aisyah, Ayesha, A'isha, Aishat və ya Aishah kimi transliterasiya olunur) səhih hədis rəvayətlərinə görə, 6 və ya 7 yaşında Məhəmmədlə evlənmiş və Aişənin 9 və ya 10 yaşı olanda, həmin vaxt 53 yaşında olan Məhəmməd ilə nikahı tamamlamışdır (cinsi əlaqədə olmuşdur).^{[2][3][4][5][6]} Uşaq evlilikləri ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən, bu mövzu apologetik (müdafiə xarakterli) ədəbiyyatda və ictimai müzakirələrdə böyük maraq kəsb edir.

O dövrdə Ərəbistanda gənc yaşda evlilik eşidilməmiş bir şey deyildi və Aişənin Məhəmməd ilə evliliyi siyasi mahiyyət daşıya bilərdi, çünki atası Əbu Bəkr cəmiyyətdə nüfuzlu bir adam idi.^[7] Əbu Bəkr, öz tərəfindən, Aişə vasitəsilə ailələrini evlilik yolu ilə birləşdirərək Məhəmməd ilə öz arasındakı qohumluq bağını daha da gücləndirməyə çalışmış ola bilər. Misir-Amerika İslamşünası Leyla Əhməd qeyd edir ki, Aişənin Məhəmməd ilə nişanlanması və evliliyi İslam ədəbiyyatında adi bir hal kimi təqdim olunur və bu, həmin dövrdə uşaqların özlərindən böyüklərlə evləndirilməsinin qeyri-adi olmadığını göstərə bilər.^[8] Məhəmmədin səhabələri (tərəfdarları) ilə bağlı da bu cür bir çox məlumatlar mövcuddur. Qonşu imperiyalarda o dövrdə, Bizans qanunları on üç yaş olaraq müəyyən etdikləri yetkinlik yaşına çatmamış qızlarla evliliyi qadağan edirdi^[9], Sasani qanunları isə bir qızın doqquz yaşında evlənə biləcəyini, bir şərtlə ki, ittifaqın cinsi əlaqə hissəsinin on iki yaşına çatana qədər təxirə salınmasını nəzərdə tuturdu.^[10]

Etibarlılıq

Quranda, görünür ki, hələ heyz (aybaşı) dövrünə çatmamış olanlarla evliliyə aid olan bir qayda 65-ci surə olan "Ət-Talaq" surəsinin 4-cü ayəsində öz əksini tapır.^[11] Təfsir əl-Cəlaleyn Quranın ən hörmətli şərhlərindən biridir.^[12] Təfsir əl-Cəlaleyndə bu ayə üçün verilən təfsir ənənəvi şərhi təqdim edir və "heyz görməyənlər" (aybaşı olmayanlar) ifadəsini "gənc yaşda olduqlarına görə hələ heyz görməyənlər, onların da [gözləmə] müddəti üç aydır" şəklində aydınlaşdırır.^[13]

Müasir dövrdə Aişənin evlilik yaşı ixtilaf və mübahisə mənbəyi olmuşdur. Bəzi müsəlmanlar onun həyatının əvvəllər qəbul edilmiş xronologiyasına yenidən baxmağa cəhd etmişlər (aşağıdakı Apologetik tarix bölməsinə baxın).^[14] Hədis korpusu erkən İslamın qeydlərini iddia edilən "kəsilməz şahidlər zənciri" vasitəsilə təmin edir. Aişənin evlilik zamanı altı, cinsi əlaqə zamanı isə doqquz yaşında olduğunu bildirən hədislərin çoxsaylı variantları səhih statusuna malik toplulardan gəlir; bu isə o deməkdir ki, onlar müsəlmanların əksəriyyəti tərəfindən mötəbər hesab olunur. Məsələ ilə bağlı müasir mübahisələrə baxmayaraq, bu hədislər ilk növbədə ona görə müdafiə olunur ki, bu qədər geniş yayılmış bir hədisi şübhə altına almaq ümumilikdə İslam hədis elminə xələl gətirə bilər. Aişənin evlilik və cinsi əlaqə yaşı haqqındakı hədis rəvayəti həmçinin İbn Hişam tərəfindən İbn İshaqın sirəsinə dair redaksiyasına əlavə edilmişdir. Tarixçilər İbn Səd və ət-Təbəri də bu rəvayətlə bağlı çoxsaylı məlumatlara yer verirlər.^[15][16]

İslam modernist alimləri ümumiyyətlə ənənəvi olaraq mötəbər sayılan hədislərin və bioqrafik materialların etibarlılığını şübhə altına alırlar. Müasir akademik tədqiqatlar göstərir ki, Aişənin evlilik və cinsi əlaqə zamanı yaşını müəyyən edən hədislərin kökü onun bacısı nəvəsi Hişam b. Urva tərəfindən dövriyyəyə buraxılan formulalara dayanır; o, İraqa köçdükdən sonra bu məlumatlar orada, ehtimal ki, proto-məzhəbçi səbəblərə görə rəğbətlə qarşılanmışdır (aşağıdakı müasir akademik baxışların müzakirəsinə baxın).

Uşaq evliliyi ilə əlaqələndirilmə

Sünni hüquq məktəblərindən birinin banisi olan Şafii, bir atanın bakirə və yetkinlik yaşına çatmamış qızını, qızın istəyindən asılı olmayaraq, nikah müqaviləsinə daxil etmək hüququna malik olduğu barədəki İslami hüquqi konsensusu dəstəkləmək üçün Aişənin evliliyini nümunə gətirmişdir. Digər dörd məktəbdən birinin banisi olan İbn Hənbəl isə bəzi əlaqəli hökmlər üçün Aişənin doqquz yaşındakı cinsi əlaqə yaşına istinad etmişdir; bura, bildirilənə görə, həyat yoldaşı doqquz yaşına çatdıqdan sonra ərin nikahı tamamlamağına (cinsi əlaqəyə girməsinə) icazə verilməli olduğu hökmü də daxildir (İslam Hüququnda Məcburi Evlilik və Uşaq Evliliyi bölmələrinə baxın).

Kembric Universitetinin fars dili üzrə professoru Reuben Levinin dediyinə görə, İslamda nikah bağlamaq üçün heç bir yaş həddi müəyyən edilməyib və "olduqca kiçik uşaqlar qanuni şəkildə evləndirilə bilərlər".^[17] Lakin qız uşağı nikah daxili cinsi əlaqəyə uyğun olana qədər əri ilə birlikdə yaşamaya bilər.

İslam hüquq terminologiyasında Baliğ, yetkinlik, buluğ (yeniyetməlik) və ya həddi-büluğa çatmış və İslam hüququ qarşısında tam məsuliyyət daşıyan şəxsə deyilir. Hüquqşünaslar həm kişilər, həm də qadınlar üçün bu vəziyyətə çatmaq üçün müxtəlif yaş hədləri və meyarlar təyin edirlər.^[18] Nikahda baliğ anlayışı ərəb hüquqi ifadəsi olan "hatta tutiqa'l-rijal" ilə bağlıdır; bu, qızın cinsi əlaqədə olmaq üçün fiziki cəhətdən hazır olana qədər nikahın tamamlanmasının (cinsi əlaqəyə girilməsinin) baş tuta bilməyəcəyi mənasını verir. Bir sıra hüquqşünaslar qeyd etmişlər ki, əgər qızın bu vəziyyətə çatdığı hesab olunarsa, cinsi əlaqə hətta buluğ (yetkinlik) dövründən əvvəl də baş verə bilər.

Əlaqəli sitatlar

Daha çox hədis sübutu "Quran, Hədis və Alimlər: Aişə" (Qur'an, Hadith and Scholars: Aisha) bölməsində toplanmışdır.

Aişənin bacısı oğlu Urva b. əl-Zübeyr (vəfatı hicri 94-cü il), bildirildiyinə görə, sonrakı Əməvilər sarayına bir sıra histoqrafik məktublar yazmışdır ki, Professor Şon Entoni (Sean Anthony) kimi müasir tarixçilər bunları erkən İslam tarixi üzrə mühüm mənbə hesab edirlər. Bu məktubların birində Urva öz xalasının evliliyini müzakirə edir. Bu məktub onun oğlu Hişam tərəfindən ötürülmüşdür və məzmunu, görünür ki, Urvanın tələbəsi əl-Zühri tərəfindən də təsdiqlənir (aşağıdakı müasir akademik baxışlar bölməsindəki müzakirəyə baxın). Məktubda aşağıdakılar qeyd olunur:

Nikah yaşı ilə bağlı rəvayət həmçinin Kufədə dövriyyədə olan Aişənin fəzilətləri haqqındakı rəvayətlərə də daxil edilmişdir:

"İfk" (böhtan) hadisəsində — hansı ki, Səhih Buxari və Səhih Müslimdə geniş şəkildə rəvayət olunur — Aişə karvandan geri qaldıqdan sonra zinada ittiham edilmişdi.

Məhəmmədin az qala ondan boşanması ilə nəticələnəcək bu hadisənin rəvayətlərində Aişəyə qarşı təkrarən azyaşlı qız (jariyatun hadithatu s-sinni جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ) ifadəsi işlədilir; bu ifadə iki dəfə onun özü, bir dəfə isə köləsi Büreyrə tərəfindən istifadə olunur. Aişə qeyd edir ki, "Həmin vaxt mən gənc bir xanım idim" və "Mən gənc bir qız idim və Quran haqqında çox biliyim yox idi" (hər iki cümlədə az əvvəl qeyd olunan eyni ərəbcə ifadə işlədilir). Büreyrə isə deyir: "Mən onda onun azyaşlı (yetkinlik yaşına çatmamış) bir qız olması istisna olmaqla, heç bir qüsur görməmişəm; o, bəzən yuxuya gedir və xəmiri keçilərin yeməsi üçün nəzarətsiz qoyur".

Bu hadisənin təfərrüatlı hədisi Aişədən Urvə b. əl-Zübeyr (onun bacısı oğlu), ondan isə tələbəsi İbn Şihab əz-Zühri vasitəsilə geniş şəkildə nəql edilmişdir. Onu ittiham edənlərin adları ilə bağlı bir suala verilən qısa cavab (əlavə təfərrüat olmasa da), həmçinin Urvənin oğlu Hişam vasitəsilə ötürülən məktubunda da yer alır.^[20]

Eyni ifadə, bəzi həbəşlərin oynadığı vaxt Məhəmmədin öz libası ilə Aişəni pərdələməsi haqqındakı rəvayətlərdə də keçir (məsələn: Sahih Bukhari 5236). Aişənin Məkkəyə həcc ziyarəti zamanı heyz görməsi haqqındakı hədisin bir versiyasında da onun üçün eyni ifadə işlədilir (Sahih Muslim 1211j), lakin həmin hədisin digər rəvayətləri bu ifadəni ehtiva etmir (birində bu ifadənin yoxluğu xüsusi olaraq qeyd edilir: Sahih Muslim 1211k).

Müasir akademik baxışlar

Nikah yaşı hədisinin mənşəyi və tarixləndirilməsi

Aişənin nikah yaşı haqqındakı hədisin ən hərtərəfli akademik təhlili 2022-ci ildə doktor Coşua Littl (Joshua Little) tərəfindən öz doktorluq dissertasiyası üçün hazırlanmışdır.^[21][22] Geniş yayılmış hədislərin müasir akademik təhlilində mühüm bir alət "isnad-cum-matn" təhlilidir (ICMA). İsnad konkret rəvayətə aid edilən ötürmə zənciri, mətn isə onun sözləri (məzmunu) deməkdir. ICMA metodunda, geniş yayılmış hədisin kəsişən isnad dəstələri ilə mətnlərdəki variasiya qrupları müqayisə edilir ki, onların bir-biri ilə nə dərəcədə uyğun gəldiyi müəyyən olunsun. Çox vaxt bu, bir və ya bir neçə "ortaq həlqənin" (common link) müəyyən edilməsinə gətirib çıxarır; yəni bir mətnin ötürülməsinin ilk dəfə şaxələnməyə başladığı şəxs (hətta zəncir həmin şəxsdən əvvəl tək bir xəttlə davam etsə belə).^[23] Bu texnika, bir hədisin nə vaxt dövriyyəyə girdiyini tarixləndirmək və onun bu formada ilk dəfə kim tərəfindən ifadə olunduğunu müəyyən etmək üçün faydalıdır; lakin bu, mütləq şəkildə həmin hadisələrin hər hansı tarixi əsasının olub-olmadığını bildirmir. Doktor Littl, hədislərin müasir akademik elm tərəfindən tarixi baxımdan niyə çox etibarsız hesab edildiyinə dair 21 səbəbi qeyd etmişdir.^[24]

Aişənin nikah yaşı hədisinin mövcud versiyaları (200-dən çox) üzərində aparılan geniş araşdırmadan sonra, Littl, mətnlərini bərpa edə bildiyi az sayda ortaq həlqələri (common links) müəyyən etmək üçün ICMA təhlili aparmışdır. Digər rəvayətçilər isə onlara aid edilən ziddiyyətli və ya fərqli mətnlər, habelə bir sıra digər problemlər səbəbindən ortaq həlqə kimi qəbul edilməmişdir. Müxtəlif tək xətli isnadlar (vahid rəvayətlər) da şübhəli hesab edilərək rədd edilmişdir.

Aişənin qardaşı nəvəsi olan və sadə rəvayəti ən geniş şəkildə yayılan Hişam b. Urvə (vəfatı hicri 146-cı il) ilə yanaşı, Məhəmməd b. Əmr (vəfatı hicri 144-cü il) bərpa edilə bilən digər Mədinəli ortaq həlqədir; lakin Hişam kimi o da İraqa köçmüşdür və görünən odur ki, o, sadəcə Hişamın hədis versiyalarından birini başqa bir rəvayətə əlavə etmişdir. Digər erkən ortaq həlqələr isə hicri 146–160-cı illərdə vəfat etmiş üç Kufəli (İraq) rəvayətçidir. Bir və ya bir neçə başqa rəvayətin birbaşa Aişənin özünə qədər gedib çıxması mümkün olsa da, bunu ICMA (isnad-mətn təhlili) əsasında sübut etmək mümkün deyil.^[25]

Littl daha sonra bu ortaq həlqələr üçün bərpa etdiyi mətnləri daha dərindən təhlil edir. Paylaşılan sözlər, ifadələr və ardıcıllığa əsaslanaraq o, belə bir nəticəyə gəlir ki, bunların hamısı tək və sadə bir formulyasiyadan törəmişdir və ortaq bir hadisənin bir-birindən asılı olmayan şəkildə ötürülən xatirələri deyil. Bu orijinal formulyasiya, Hişamın geniş şəkildə ötürülən və həmçinin əlavə təfərrüatlı bir neçə versiyasını da nəql etdiyi rəvayət kimi görünür. Hişam bunların hamısını atası, eyni zamanda Aişənin bacısı oğlu olan Urvə b. əl-Zübeyrə nisbət etmişdir. Littl iddia edir ki, Hişam bunu saxta şəkildə (yəni əslində atasına aid olmadığı halda) etmişdir; lakin Littl öz dissertasiyasında bir məqama diqqət yetirmir: Hişam tərəfindən ötürülən və Urvənin Xədicənin vəfatından sonra Aişənin evliliyi haqqındakı məktubunun fərqli məzmunu, həmçinin öz əmisi vasitəsilə bunu Urvənin tələbəsi olan və Mədinədən Suriyaya köçmüş əl-Zühriyə nisbət edən suriyalı bir qismən ortaq həlqə tərəfindən də rəvayət olunur. Məktub və əl-Zührinin rəvayəti təklikdə yeddi elementdən ibarət çox fərqli bir ardıcıllığı paylaşır ki, onların daxilində başqa yerdə rast gəlinməyən bəzi unikal dəqiq ifadələr və məzmun da mövcuddur.^[26] Bu aşkar təsdiq potensial olaraq böyük əhəmiyyət kəsb edir; çünki əl-Zührinin bu barədəki biliyi, çox güman ki, müəllimi Urvədən gəlmişdir. Əgər belədirsə, Littlın dissertasiyasındakı əsas tezis mahiyyət etibarilə yanlış çıxır.

Hişamın öz rəvayətlərinin çoxunda isnadı (ötürmə zəncirini) ilkin olaraq Aişənin özünə qədər uzatmadığına, əksinə yalnız atası Urvəyə (Aişənin bacısı oğlu) qədər apardığına dair bəzi sübutlar mövcuddur. Həmçinin, bu rəvayətlər Aişənin öz adından deyil, üçüncü şəxsin dilindən nəql edilmişdir.^[27] Hətta digər yollarla Aişəyə qədər uzanan rəvayətlərdə də isnadın bu cür "yüksəldilməsi" (yəni zəncirin sonradan Peyğəmbər yoldaşına çatdırılması) hadisəsinin baş verdiyi daha aydın görünür.

Ən geniş yayılmış versiyadan — yəni Aişənin altı yaşında Məhəmmədlə evləndiyini və doqquz yaşında cinsi əlaqənin baş tutduğunu bildirən sadə rəvayətdən — başqa, Littlın ICMA təhlili təsdiq edir ki, Hişam həmçinin Məhəmməd və Aişənin doqquz il birlikdə olduqları məlumatını əlavə edən genişləndirilmiş sadə versiyanı da nəql etmişdir^[28] (ehtimal ki, onun gəlinciklərlə oynadığını əlavə edən digər bir sadə versiyanı da^[29]). O, həmçinin atası Urvədən gələn evlilik haqqında qısa bir məktubu da rəvayət etmişdir — bu məktubla bağlı yuxarıdakı müzakirəyə (haşiyə də daxil olmaqla) baxın.^[30] Son olaraq, o, Aişənin oyun oynayarkən qadınların onu gəlib aparması və evliliyə hazırlaması barədəki hekayəsini də nəql etmişdir.^[31] Bunların hər birinə dair nümunələri yuxarıdakı "Əlaqəli sitatlar" bölməsində görmək olar.

Görünən odur ki, Hişam bu hədisi İraqın Kufə şəhərinə köçdükdən sonra nəql etmişdir. Onun Mədinəli tələbələrinə nisbət edilən bir neçə rəvayət olsa da, onların hər biri müxtəlif səbəblərdən şübhəlidir (hərçənd onlardan birini inkar etmək olduqca çətindir^[32]). Littl iddia edir ki, bu hədis Mədinədə məlum deyildi; çünki o, nə İbn İshaqın, nə də (göründüyü qədər) Musa b. Uqbənin bioqrafik əsərlərində qeyd olunur. Həmçinin, bu hədis Maliki hüquq mətnlərində də yer almır; halbuki Littlın qənaətinə görə, əgər hədis Mədinədə dövriyyədə olsaydı, bu mətnlərdə ona rast gəlinməsi gözlənilirdi. Bəzi erkən Kufəlilərin, Hişam İraqa gəlməmişdən əvvəl bu hekayəni Kufəli ortaq həlqələrə (common links) ötürdüyü iddia edilsə də, Littla görə bu isnadlar şübhəlidir. Bunun səbəbi odur ki, nikah yaşı hədisi nə erkən Kufə hüquqi hədis toplularında, nə də Aişənin fəzilətlərindən bəhs edən erkən Kufə hədislərində mövcud deyil. Əksinə, Aişənin evliliyinə dair bu Kufə istinadlarının da Hişamın formulyasiyalarından qaynaqlandığı görünür.

Hekayənin bütün digər versiyaların qaynaqlandığı bir hədisə çevrilməsində Hişamın məsuliyyət daşıdığı qənaətinə gəldikdən sonra, Littl daha da irəli gedərək Hişamın genişləndirilmiş versiyalar və Urvənin məktubları da daxil olmaqla, hekayəni tamamilə özünün uydurduğunu iddia edir. Hişam İraqa köçdükdən sonra etibarsız rəvayətçi olmaqda ittiham edilmişdi və böyük bibisi haqqındakı bu hekayə orada onun işinə yaraya bilərdi. Aişənin evlənərkən bakirə olması və Məhəmməd peyğəmbərin ən sevimli zövcəsi statusu, xüsusən də şiəliyin ilkin formalarının hakim olduğu Kufədə sünni tərəfdarlarının onlara qarşı polemikalarında əsas element idi. Hişamın hədisi orada böyük rəğbətlə qarşılanmış olmalı idi, çünki o, dərhal Aişənin fəzilətləri haqqındakı bu Kufə mənşəli protasünni materiallarına daxil edildi.

Digər mülahizələr

Karolin Bo 2017-ci ildə nəşr olunan "Minor Marriage in Early Islamic Law" (Erkən İslam Hüququnda Yetkinlik Yaşına Çatmayanların Nikahı) kitabında Aişənin yaşı ilə bağlı Mədinə hüquqşünaslarının sükutuna, eləcə də sonrakı dövr alimlərinin bu hədisdən istifadə etməməsinə fərqli bir izah gətirmişdir. Maliki hüququ əsasən Mədinə cəmiyyətinin adət-ənənələrinə (əməl) əsaslanırdı, hərçənd bəzən konkret məsələləri əsaslandırmaq üçün səhabələr haqqında rəvayətlərdən də istifadə olunurdu. Littlın əksinə olaraq, Bo Aişə hədisinin hüquqi məqsədlər üçün əslində nə dərəcədə faydalı olduğuna şübhə ilə yanaşır.^[33]

Apologetik tarix

İstinadlar