Beni Kureyza Qətliamı: Difference between revisions

Ənənəvi İslami mənbələrə görə, b.e. 627-ci ildə Xəndək döyüşü nəticəsində Bənu Qureyzə yəhudi qəbiləsi Məhəmməd ilə əvvəlki sazişlərini pozaraq mühasirəyə alan düşmənlə əlbir olduqdan sonra, onun birbaşa hərbi komandanlığı altındakı müsəlmanlar Bənu Qureyzə qalasını mühasirəyə aldılar. Mənbədən asılı olaraq təxminən 2 həftəlik mühasirədən sonra Bənu Qureyzə yəhudiləri təslim oldular və taleyini Əvs qəbiləsindən olan etibarlı vasitəçi Səd bin Muaza həvalə etdilər. Səd bin Muaz Məhəmmədə qəbilənin kişilərini qətlə yetirməyi, qadın və uşaqları isə əsir götürməyi tövsiyə etdi. Məhəmməd bu tövsiyəni qəbul etdi və nəticədə qəbilənin 400 ilə 900 arasında kişi məhbusu, o cümlədən yetkinlik əlamətləri göstərən bütün oğlanlar, bir çoxu ailələrinin gözü qarşısında olmaqla başları kəsilərək edam edildi; qəbilənin qalan hissəsi isə əsir götürüldü və ya qul kimi satıldı. Bu hadisənin Quranda qeyd edildiyi hesab olunur, İslam tarixi ənənəsində geniş təsdiqini tapıb və tarix boyu müsəlman hərbi qüvvələri tərəfindən əsir götürülən qeyri-müsəlmanlarla rəftar qaydaları üçün bir çox hökmlərin əsasını təşkil edib. Akademik və modernist müsəlman alimlərinə görə isə bu tarixi faktlarla bağlı böyük qeyri-müəyyənlik mövcuddur.

İlkin məlumatlar

Əhzab surəsi (Müttəfiqlər)

Bu hadisələrin ən məşhur versiyası İbn İshaqın (v. b.e. 769)^[1] "Sira" əsərində qeyd olunub. Bununla belə, İslami alimlərin böyük əksəriyyətinə görə, Quranın özündə də qısa bir təsvir mövcuddur ki, bu da hekayənin ən azı müəyyən dərəcədə tarixi əsası olduğuna inanan akademik tarixçilərin fikridir.

Quran 33:9-25, müttəfiqlərin Mədinəyə (yəni 13-cü ayədə qeyd olunan Yəsribə) uğursuz hücum cəhdini xatırladır. Növbəti iki ayədə (26-27) qeyd olunur ki, uğursuz hücumun yəhudi və ya xristian tərəfdarları öz qalalarından endirildi, sonra onların bir qrupu öldürüldü, digər bir qrupu isə əsir götürüldü:

Eyni surənin irəliləyən hissələrində, Quran 33:50 Məhəmmədə qadın əsirlərin öz payına düşən hissəsi üzərində müəyyən hüquqlar verir. Quran 33:55-58 müqavilələrini pozan kafirləri pisləyir və onlarla necə rəftar edilməli olduğunu təsvir edir. Mücahid və ət-Təbəri kimi bəzi erkən təfsirçilər bu tənqidin Bənu Qureyzəyə aid olduğunu və ya onları da əhatə etdiyini bildirmişlər.^[2]

Erkən siyrə-məğazi materialları

Hekayə, siyrə (bioqrafik) janrında və oradakı məğazi (basqınlar/yürüşlər) materiallarında müxtəlif detallarla geniş şəkildə qeyd olunub. Bu janrın günümüzə qədər gəlib çatmış ən erkən tam əsəri Musa ibn Uqbaya (v. b.e. 725-737) məxsus olan və uzun müddət itmiş hesab edilsə də, 2021-ci ildə yenidən tapılan "Kitab əl-Məğazi" əsəridir. Bənu Qureyzə hesabatı da daxil olmaqla, bu əsəri onlayn şəkildə ingilis dilindəki tərcüməsindən oxumaq olar.^[3] Musa ibn Uqba, özü ilk məğazi kitabını yazmış İbn Şihab əz-Zührinin (v. b.e. 741) tələbəsi idi. Əz-Zührinin rəvayətləri siyrə-məğazi ədəbiyyatında böyük yer tutur və erkən İslam tarixi haqqında mühüm məlumat mənbəyidir. İbn İshaq öz hesabının müxtəlif hissələrini təmin etdiklərinə görə həm əz-Zührini, həm də bir neçə digər mənbəni qeyd edir.^[4]

Növbəti bölmədə təsvir edildiyi kimi, Musa ibn Uqbanın Bənu Qureyzə hadisəsi versiyası ilə Abbasilər Xilafətinə xidmət etmiş İbn İshaqın bir qədər sonrakı və daha geniş versiyası arasında bəzi fərqlər var.

Siyrədəki məlumatlar

Arxaplan

Mövzuya dair tez-tez istinad edilən akademik məqaləsində professor Meir J. Kister, erkən mənbələrə görə Bənu Qureyzənin sonradan pozduğu deyilən sazişlə bağlı bəzi ilkin məlumatları təqdim edir; bu saziş Bənu ən-Nadir Mədinədən qovulduqdan sonra Bənu Qureyzəyə orada qalmağa icazə verirdi.

Döyüş hazırlıqları

İbn İshaqa görə, Məhəmmədin məkkəlilərə qarşı davamlı təcavüzkar basqınları və müharibə meyilliliyi, onları Yəsribdən qovduğu yəhudi qəbilələri və Şimali Ərəbistanın Qatfan qəbiləsi ilə müttəfiq olmağa, onu və hərəkatını birdəfəlik məhv etməyə sövq etmişdi. Mədinənin əsl üç yəhudi qəbiləsi olan Bənu Nədir, Bənu Qaynuqa və Bənu Qureyzənin sayı birdə qədər azalmışdı, çünki Məhəmməd müxtəlif bəhanələrlə Bənu Nədir və Bənu Qaynuqanı Mədinədən qovmuşdu. Bu vaxt onların mülkləri, o cümlədən qiymətli xurma ağacları Məhəmməd və müsəlmanlar tərəfindən ələ keçirilmişdi. Məkkəlilər və Qatfan ilə birlikdə Mədinənin qovulmuş yəhudi qəbilələri bir ittifaq qurmuş və siyrədə qeyd olunduğu kimi, sayı təxminən 10.000 nəfər olan bir ordu toplamışdılar; bura müsəlmanların çox az sayda olan kavaleryasına qarşı 600-dən çox süvari daxil idi və bu ordu Məhəmməd ilə müsəlmanları Uhudda məğlub edən ordudan 7.000 nəfər daha çox idi. Məhəmməd həmin vaxt yalnız 3.000-ə yaxın insanı səfərbər edə bilirdi. Məhəmməd onların irəliləməsi barədə xəbər aldı və adamları ilə birlikdə xəndək qazaraq hazırlıqlara başladı.^[6] Əl-Vaqidinin versiyasında Bənu Qureyzə müsəlmanlara xəndək qazma alətləri borc vermişdi.^[7] Müsəlmanların strategiyası, qalaları müsəlman müdafiə xəttinin arxa tərəfində yerləşən Bənu Qureyzənin Məhəmməd ilə bağladıqları sazişi pozmayacağına və müttəfiqlərə qoşulmayacağına əsaslanırdı.

Xəndək döyüşü (əl-Xəndəq) və Bənu Qureyzənin rolu

İbn İshaq qeyd edir ki, hər iki tərəf xəndəyin əks tərəflərində düşərgə salmışdı. Bənu ən-Nadirin lideri Huyay bin Əxtab ən-Nadri, daha sonra Bənu Qureyzənin yanına gedərək onlardan Məhəmməd ilə bağladıqları müqavilədən imtina etmələrini istədi. İbn İshaqa görə, Bənu Qureyzənin lideri Kəb bin Əsəd əl-Qurayzi əvvəlcə Məhəmmədə olan sadiqliyini pozmaqdan imtina etdi, lakin Huyayın uzun-uzadı dil tökməsindən sonra buna razı oldu.^[8] Musa ibn Uqbanın rəvayətindəki əlavə detal isə budur ki, bu, Məhəmmədi aldatmamaq, düşmənlərinə ona qarşı kömək etməmək və Yəsribə (Mədinə) hücum edən hər kəsə qarşı ona yardım etmək barədə verilmiş bir söz (əhd) idi. Bu versiyada onlar, həmçinin nə baş verməsindən asılı olmayaraq döyüşə sadiq qalacaqlarına dair müttəfiqlərdən girovlar verilməsi şərti ilə Məhəmmədə qarşı döyüşə qoşulacaqlarına söz verirlər. Qureyş bununla razılaşır və beləliklə, Bənu Qureyzə Məhəmmədə müharibə elan edir.^[9]

İbn İshaq qeyd edir ki, Məhəmməd Bənu Qureyzənin sazişdən həqiqətən imtina edib-etmədiyini öyrənmək üçün bir neçə nəfər göndərmiş, onlar da bunu təsdiqləmiş və tərəflər arasında təhqirlər mübadiləsi baş vermişdi. Bundan sonra müttəfiqlər tərəfindən Mədinənin təxminən 20 günlük mühasirəsi başladı ki, bu müddət ərzində oxatma xaricində ciddi bir hərbi qarşıdurma yaşanmadı.^[10] Musa ibn Uqbanın versiyasında isə Məhəmməd öz adamlarını Bənu Qureyzənin yanına məhz bu mühasirə dövründən sonra göndərir; onlar da öz növbəsində, qohumları olan Bənu ən-Nadirə qarşı göstərilən rəftara görə onunla ittifaqı yeniləməkdən imtina etdiklərini bildirirlər.^[11]

İbn İshaq, Bənu Qureyzənin xəyanətinə sübut kimi Yəhya b. Abbad b. Abd Allah b. əz-Zübeyrdən gələn isnad zənciri ilə bir rəvayət təqdim edir: müsəlman bir qadın, Səfiyyə bint Əbdülmüttəlib, qalalarının ətrafında dolaşan bir yəhudi görür. Bənu Qureyzə artıq müharibəyə başladığı və qalanın Məhəmməd ilə olan əlaqəsini kəsdiyi üçün o, bu şəxsin zəif nöqtələri tapmaq məqsədilə kəşfiyyat apardığından qorxur. Səfiyyə bu barədə qalanın komandiri Hassana xəbər verir və ondan kəşfiyyatçını öldürməsini xahiş edir; Hassan bundan imtina etdikdə isə o, əlinə bir gürz alaraq çölə çıxır və həmin adamı döyərək öldürür.^[12]

İbn İshaqın təsvir etdiyi hadisələrin ardıcıllığı Musanın rəvayətindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Məhəmməd və adamları mühasirəyə tab gətirməyə davam edərkən, Qatfan qəbiləsinin gizlicə İslamı qəbul etmiş üzvü Naim ibn Məsud Məhəmmədin yanına gəlir; Məhəmməd isə onu düşmən arasında inamsızlıq toxumu səpmək üçün göndərir, çünki "müharibə hiylədir". İbn İshaqın versiyasında, müttəfiqlərdən girov götürülməsi ideyası ilk dəfə məhz indi Naim tərəfindən Bənu Qureyzəyə bir təklif kimi irəli sürülür və onlar Məhəmmədə qarşı döyüşə qoşulmaq üçün bunu ilkin şərt kimi qəbul edirlər (bu, onların artıq aktiv olduğunu bildirən kəşfiyyatçı hekayəsi ilə ziddiyyət təşkil edir).^[13] Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Musa ibn Uqbanın rəvayətində isə bu, mühasirə başlamazdan əvvəl Bənu Qureyzənin öz təklifi olmuşdu.

İbn İshaq qeyd edir ki, Naim bundan sonra (və ya Musanın rəvayət etdiyi versiyada Bənu Qureyzənin təklifi barədə öyrəndiklərini Məhəmmədə çatdırdıqdan sonra etdiyi yeganə hərəkət kimi) Qureyş lideri Əbu Süfyanı aldadaraq, Bənu Qureyzənin yenidən tərəf dəyişdirdiyinə və girovları yalnız onlara xəyanət etmək üçün istəyəcəklərinə inandırır. İbn İshaqa görə, bu, Əbu Süfyanın Bənu Qureyzəyə mesaj göndərməsinə səbəb olur; onlar da həqiqətən döyüşə qoşulmaq şərti kimi həmin tələbi irəli sürürlər. Beləliklə, Naimin hər iki tərəfə qarşı qurduğu hiylə mükəmməl şəkildə nəticə verir.

Musa ibn Uqba, Əbu Süfyanın mesajını və ona verilən cavabı mühasirənin ilkin dövründən sonraya – daha erkən bir kontekstə yerləşdirmişdir və burada başqa bir mühüm fərq də var. O, əz-Zühridən rəvayət edir ki, Bənu Qureyzə bu təklifi Əbu Süfyandan gələn eyni mesajdan sonra öz təşəbbüsləri ilə edirlər; həmçinin bu təklif yalnız girovlar verildiyi təqdirdə onların (Əbu Süfyanın) qarşısını kəsməyəcəkləri barədə idi, yəni onlar döyüşə aktiv şəkildə qoşulmağı təklif etmirlər.^[14]

Hər iki versiyada Naimin səyləri (bir və ya hər iki tərəfi aldatmasından asılı olmayaraq) müttəfiqlər ilə Bənu Qureyzə arasında uğurla inamsızlıq toxumu səpmişdi. Həmçinin, şiddətli bir külək müttəfiq düşərgəsindəki çadırları və qazanları alt-üst etmişdi (bax: Quran 33:9). Bütün bunlar Əbu Süfyanın öz adamlarına geri çəkilmə əmri verməsinə səbəb oldu və onların Qatfan müttəfiqləri də növbəti səhər mühasirəni tərk etdilər.^[15][16]

Yuxarıda qeyd olunanlardan belə nəticəyə gəlmək olar ki, həm İbn İshaqın, həm də Musanın versiyalarında Bənu Qureyzənin öz sazişlərinə sadiq qalmaqdan imtina etdikləri bildirilsə də, İbn İshaqın onların müttəfiqlərə aktiv şəkildə kömək etmələri və ya buna plan qurmaları ilə bağlı təqdim etdiyi yeganə sübut kəşfiyyat hesabatı və Naimin onları şirnikləndirməsi hekayəsidir (hansı ki, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, birincisi ilə ziddiyyət təşkil edir). Musanın versiyası isə daha aktiv bir rolu təsvir edir; belə ki, Bənu Qureyzə mühasirə başlamazdan əvvəl təminat olaraq müttəfiqlərdən girovlar almaq şərti ilə döyüşə qoşulmağı təklif edir, hərçənd o, əz-Zührinin Bənu Qureyzənin eyni girov şərti ilə yalnız Əbu Süfyanın qarşısını kəsməməyi təklif etdiyi barədə məlumatını da bura daxil edir.

Bənu Qureyzənin mühasirəsi

Xəndək döyüşü qazanıldıqdan sonra Məhəmməd və adamları silahlarını yerə qoyub evlərinə tərəf yollandılar. Lakin siyrəyə görə, Allahın başqa planları var idi. Məhəmməd silahını yenicə yerə qoymuşdu ki, mələk Cəbrayıl ona göründü və Bənu Qureyzə yəhudilərinin üzərinə yürüş etməyi əmr etdi. Müsəlmanlar onları mənbədən asılı olaraq müxtəlif müddətlərdə mühasirədə saxladılar (İbn İshaq "Allah onların qəlbinə qorxu salana qədər" 25 gün çəkdiyini iddia edir). Bənu Qureyzəyə təslim olmaq və İslamı qəbul etmək deyildi, lakin onlar bunu heç vaxt etməyəcəklərinə and içdilər. İbn İshaqa görə, düşdükləri vəziyyətdən ümidsizliyə qapılaraq üç variantı müzakirə etdilər (hərçənd Musa b. Uqba bu hissəni qeyd etmir): İslamı qəbul etmək, arvadlarını və uşaqlarını öldürərək sayca üstün olan müsəlman qüvvələrinə qarşı "banzay" üslublu hücuma keçmək (müasir şərhçilər bunun Fələstindəki Masada qalasındakı dini əcdadlarının hərəkətinə bənzədiyini əlavə edirlər) və ya şənbə günündə gözlənilməz hücum etmək. Bənu Qureyzə yəhudiləri bu variantların heç birini məqbul hesab etmədilər.

Hər hansı bir qərara gələ bilməyən və həftələrlə mühasirədə qalan Bənu Qureyzə, müttəfiqləri olan Evs qəbiləsindən olan Əbu Lübabə ilə danışmaq istədi. Əbu Lübabədən Bənu Qureyzənin nə etməli olduğu soruşulduqda, o, onlara Peyğəmbərə təslim olmağı tövsiyə etdi, lakin eyni zamanda əlini boğazına apararaq onların qətlə yetiriləcəyinə işarə etdi.^[17] O, oradan ayrıldıqdan sonra Bənu Qureyzəyə taleləri barədə xəbər verməsinin Peyğəmbərə qarşı bir xəyanət olduğunu hiss etdi və Allahdan bağışlanma diləmək üçün özünü bir dirəyə bağladı; Məhəmməd bu hərəkəti bəyəndi. Bu xəbərdarlığa baxmayaraq, Bənu Qureyzə növbəti gün müsəlmanlara təslim oldu.^[18]

Onların taleyi barədə qərar

İbn İshaq rəvayət edir ki, Bənu Qureyzənin cahiliyyə dövründən müttəfiqi olan Evs qəbiləsi Peyğəmbərdən onlar üçün mərhəmət dilədi. Peyğəmbər öz sıralarında ixtilaf yaranmasını istəmirdi (çünki məhkəmə və mütəşəkkil hökumətin olmadığı qəbilə quruluşlu ərəb cəmiyyətində sadiqlik andları və ittifaqlar təhlükəsizliyin yeganə təminatı idi). Buna görə də o, Bənu Qureyzənin taleyini Evs qəbiləsinin etibarlı ağsaqqalı Səd bin Muaza həvalə etdi. Səd döyüş zamanı ölümcül yaralanmışdı və Bənu Qureyzə hadisəsindən qısa müddət sonra vəfat edəcəkdi. Musa b. Uqbanın versiyasında isə öz taleyini müəyyən etmək üçün Sədi məhz Bənu Qureyzənin özü seçir.^[19] Səd bin Muaz həm Bənu Qureyzənin, həm də Peyğəmbərin onun verəcəyi hər hansı bir hökmə tabe olacaqlarını dəqiqləşdirdikdən sonra tərəddüd etmədən qərarını verdi: Bənu Qureyzənin kişiləri son nəfərinə qədər edam edilməli, əmlakları bölünməli, qadın və uşaqlar isə əsir götürülməli idi.

Bəzi müəlliflər iddia edirlər ki, Səd bin Muaz bu qərarı yyəhudilərin öz Tövratından bir hökm kimi əsaslandırmışdır. Onlardan bəziləri Təsniyə (Qanunun təkrarı) kitabının 20:12-14 ayələrinə işarə edirlər ki, orada belə deyilir:

Müasir müsəlmanlar Muazın hökmünə bəraət qazandırmaq üçün bu ayəyə istinad etsələr də, heç bir ilkin mənbə Sədin öz hökmünü birbaşa Tövrat dərslərinə əsaslandırdığını açıq şəkildə qeyd etmir. Əlavə olaraq qeyd edilməlidir ki, nə yəhudi, nə də xristian ənənəsi bu ayəni müharibə üçün ümumi bir qayda kimi deyil, daha çox Müqəddəs Torpaqdakı bütpərəst xalqlara qarşı döyüşən Yuşənin (Joshua) komandanlığı altındakı yəhudilərə verilmiş xüsusi bir əmr kimi başa düşür. Ümumiyyətlə, hər iki din bu ayədən digər tarixi kontekstlərdə Mədinədə baş verən növ qırğınlara bəraət qazandırmaq üçün istifadə etməmişdir.

Qırğın, əsirlərin və əmlakın bölüşdürülməsi

Musa b. Uqba bundan sonra baş verənlər barədə çox qısa məlumat verir: "Beləliklə, Allahın Rəsulu onların döyüşçülərini edam etdirdı və deyildiyinə görə, onların sayı altı yüz idi. Onlar Balatdakı — o vaxtlar bu adla tanınmırdı — Əbu Cəhmin evində öldürüldülər və deyirlər ki, onların qanı bazardakı Əhcar əl-Zeytə (Zeytun Daşlarına) qədər çatdı. O, qadınları və uşaqları müharibə əsiri kimi götürdü və əmlaklarını orada olan müsəlmanlar arasında böldü." O, daha sonra döyüşdən əvvəl Bənu Qureyzəni Məhəmmədlə olan sazişlərindən imtina etməyə razı salan Huyayın başının kəsilməsini təsvir edir.^[20]

İbn İshaqın bu hadisə ilə bağlı rəvayəti, edam üsulu da daxil olmaqla bir az daha çox təfərrüata malikdir.^[21] O, həmçinin Həsən b. Sabitə aid edilən və Bənu Qureyzənin xəyanətə görə qətlə yetirilməsindən bəhs edən üç poemanı (şeri) bura daxil edir.^[22] Bu rəvayətə görə, məhkum edilmiş əsirlər Bənu əl-Nəccar qəbiləsindən olan müsəlman bir qadının, əl-Harisin qızının evində və ya həyətində saxlanılırdılar. Səhər tezdən kişilər dəstə-dəstə Məhəmmədin yanına gətirilir və şəhər bazarında qazılmış xəndəklərin üzərində başları kəsilərək edam edilirdilər. O, ümumilikdə 600-700 nəfərin olduğunu, bəzilərinin isə bu rəqəmin 800-900-ə qədər çatdığını dediyini qeyd edir. İbn İshaq Aişədən gələn bir məlumatı da daxil edir ki, onların arasında bir qadın da var idi. O, müxtəlif şəxslər barədə digər rəvayətləri, o cümlədən hələ yetkinlik yaşına çatmadığı üçün sağ qalan Atiyyə əl-Qurazi haqqında məlumatı da bura əlavə edir; çünki yalnız yetkinlər öldürülürdü.^[23] Digər qadınlar, uşaqlar və əmlak müsəlmanlar arasında bölüşdürüldü; bu zaman bir süvari piyada əsgərdən 3 qat daha çox qənimət alırdı. Ələ keçirilən silah və qənimət olduqca çox idi, lakin Məhəmməd yenə də bəzi qadın və uşaqları daha çox at və silah almaq üçün Nəcdə satılmağa göndərdi.^[24] Adətə uyğun olaraq, Məhəmməd qənimətin beşdə birini, o cümlədən qadınlar arasından seçdiyi — əri edam edilmiş Reyhanə adlı gözəl bir yəhudi qadını — aldı, qalan hissə isə digər müsəlmanlar arasında paylanıldı.^[25]

Hədisdəki rəvayətlər

Buxari tərəfindən toplanmış hədislər, siyrə ədəbiyyatında yer alan bir çox mühüm detalları özündə birləşdirir. Bura mələklərin Məhəmmədə müharibəni Bənu Qureyzənin üzərinə aparmağı əmr etməsi ilə bağlı rəvayət də daxildir:

Eyni şəkildə, aşağıdakı rəvayətdə Sədin onlar barəsində verdiyi ölüm hökmü öz əksini tapmışdır:

Yeri gəlmişkən, başqa bir hədisdə siyrə rəvayətlərində olduğu kimi qeyd edilir ki, Səd keçmiş müttəfiq kimi Bənu Qureyzə barəsində ədalətli bir hökm verməyə çağırıldıqdan sonra, Xəndək döyüşü zamanı aldığı ölümcül yaralardan vəfat etdi və kafirlərin məhvini arzuladı:

Buxaridə həmçinin Bənu Qureyzənin taleyi ilə bağlı Sədin hökmünə uyğun olaraq icra edilən bu rəvayət də yer alır:

Sünən Əbi Davudda yer alan bir hədis bizə bildirir ki, yetkinlik əlamətləri bir gənc oğlanın sağ qalıb-qalmayacağını müəyyən edirdi. Eyni sağ qalan şəxsdən (Atiyyə əl-Qurazi) gələn bu rəvayət, yuxarıdakı Siyrə bölməsinin sonunda qeyd edildiyi kimi İbn İshaqda da bildirilmişdir, lakin oradakı tərcümədə "tüklənməyə başlamışdı" ifadəsinin əvəzinə "yetkin" sözü işlədilmişdir:

Təfsir şərhləri

Məşhur müfəssir İbn Kəsir, 33-cü surə olan əl-Əhzab (الأحزاب - "Müttəfiqlər") surəsinə verdiyi şərhdə, rəvayətdəki mühüm detallara, xüsusən də anti-yəhudi elementlərə toxunur. Digər şərhçilər kimi, o da Quranda Kitab əhlinin məzəmmət edilməsini, Bənu Qureyzə qəbiləsindən olan yəhudilərin xəyanəti və Peyğəmbərə qarşı etdikləri vəfasızlıqla əlaqələndirir:

O, burada Əhzab surəsi 33-cü ayəyə istinad edir:

İbn Kəsir, Məhəmməd Peyğəmbərə ﷺ döyüşü dayandırmamağı xahiş edənlərin məhz mələklər olduğu barədə rəvayəti də bura daxil edir. Beləliklə, İbn Kəsir vurğulayır ki, Bənu Qureyzənin taleyi onların öz əllərinin işidir; bu, göylər tərəfindən bəyənilən və əmr edilən bir taledir. Bu məqam, Peyğəmbərin ﷺ siyrə rəvayətlərində Sədin onlar barəsində verdiyi hökmə verdiyi cavabı daxil etməsi ilə daha da qabardılır:

Müasir üzrxahlıq (apologetik) baxışlar və perspektivlər

Yuxarıdakı videoda həm Mədinə İslam Universitetinin, həm də Yel Universitetinin dərəcələrinə sahib, nüfuzlu müsəlman alimi Yasir Qadhi belə bir iddia irəli sürür ki, Məhəmməd Peyğəmbər xəyanətlə üz-üzə qalmışdı və buna qarşı maksimum cəza tədbirləri görmüşdü. Qadhi müdafiə edir ki, peyğəmbər hər addımında haqlı idi və kin-küdurətlə deyil, sırf dövlət idarəçiliyi və praktiki mülahizələrlə hərəkət edərək lazım olduğu qədər təmkin nümayiş etdirmişdi. Onun dediyinə görə,peyğəmbəri "sərtlikdə" ittiham etmək mümkündür, lakin onun Bənu Qureyzəyə və ya ümumiyyətlə yəhudilərə qarşı qəzəblə hərəkət etdiyini söyləmək "elmi baxımdan əsassızdır". Yasir Qadhi cəzanın "sərt" olduğunu, lakin bəzən sərt olmağın zəruriliyini qeyd edir. Yaqeen İnstitutunun alimi Əbu Əminə Elias (Castin Parrot) iddia edir ki, Bənu Qureyzənin əsir düşmüş "döyüşçü kişilərinin" öldürülməsi müsəlman icması tərəfindən "özünümüdafiə aktı" idi və bu hərəkətlərə bəraət qazandırmaq üçün "Qanunun təkrarı" (Tövrat) 20:12-14-ə istinad edir. O, həmçinin iddia edir ki, peyğəmbər öz adamlarını silahla yalnız "özlərini müdafiə etmək" üçün göndərib və Bənu Qureyzənin qadın və uşaqları bütün kişiləri qətlə yetirildiyi üçün onları qorumaq məqsədilə "əsirlik altına" alınıblar.^[26] Karen Armstronq da özünün "İslamın qısa tarixi" kitabında bənzər şəkildə iddia edir: "Bu mübarizə ümumilikdə yəhudilərə qarşı hər hansı bir düşmənçiliyi deyil, yalnız üsyankar üç qəbiləyə qarşı olan münasibəti göstərirdi. Quran yəhudi peyğəmbərlərinə hörmət etməyə və müsəlmanları Kitab əhlinə ehtiram göstərməyə çağırmağa davam edirdi."^[27] Bu arqumentlər yuxarıda göstərilən mənbə materiallarının motivlərini əks etdirir. İbn İshaq, Bənu Qureyzə yəhudilərinin öz xəyanətləri ilə müsəlmanlar üçün təhlükə yaratdıqlarını bildirir və Məhəmməd Peyğəmbəri onların taleyi barədə qərar verməkdə tərəddüd edən biri kimi təsvir edir (hər nə qədər Əbu Lübabə, Səd onlara hakim təyin edilməzdən əvvəl bu aqibəti artıq bilsə də). İbn İshaq cəzanın nə dərəcədə "sərt" olduğunu belə nəql edir:

Buna baxmayaraq, bu İslam tərəfdarı baxış bucaqlarını tənqid edənlər diqqətə çatdırırlar ki, Səd öz hökmünü açıq şəkildə Tövratla əsaslandırmamışdı. Həmçinin, müasir müsəlmanların Bənu Qureyzənin məhv edilməsinə bəraət qazandırmaq üçün "Qanunun təkrarı" kitabından sitat gətirdikləri ayə, ənənəvi xristian və xüsusilə yəhudi elmi dairələri tərəfindən bu şəkildə qəbul edilməmişdir. Yəhudi doktrinasına görə, bu ayələr İsrail oğulları Müqəddəs Torpağa daxil olmazdan əvvəl Musaya nazil olmuşdu və xüsusi olaraq onlara orada yaşayan xalqlarla necə rəftar etməyi tapşırırdı.^[28] Bundan əlavə, Məhəmməd tərəfindən Bənu Qureyzə yəhudilərinə qarşı heç bir aşkar ədavətin olmadığı iddiası İbn İshaqın nəql etdikləri ilə ziddiyyət təşkil edir:

Onları meymun adlandıraraq ələ salmaqla, Məhəmməd burada bəzi yəhudilərin şənbə gününü pozduqlarına görə meymuna çevrildiklərini iddia edən Qurana (Quran 5:60) istinad edir. İbn İshaq həmçinin qeyd edir ki, Məhəmməd Bənu Qureyzənin yəhudi qadınlarından birini, Reyhanəni özü üçün götürdü.^[29] Həqiqətən də, bu rəvayətə görə, bu qəbilənin məhv edilməsi Məhəmmədə öz döyüşçülərini səxavətlə mükafatlandırmaq imkanı verdi (Məhəmməd özü isə qənimətin beşdə birini götürdü). Əbu Əminə Eliasın müsəlmanların Reyhanə kimi qadın və uşaqları sadəcə qorumaq məqsədilə əsir götürmələri barədəki fikri də hesabatlarla ziddiyyət təşkil edir; belə ki, İbn İshaq onlardan bəzilərinin silah və at qarşılığında satılmaq üçün uzaq Nəcd bölgəsinə aparıldığını da nəql edir. Yasir Qadhinin özü qeyd edir ki, Bənu Qureyzəyə İslamı qəbul edəcəkləri təqdirdə yaşamaq azadlığı təklif olunmuşdu və sirəyə görə, yalnız onun peyğəmbər olduğunu bildikləri halda Məhəmmədi rədd edən o sərt, inadkar qəlbləri onların İslamı qəbul edərək xilas olmalarına mane olmuşdu. Bu yolla sirə, onların yəhudi dinini Məhəmmədin onlarla rəftarındakı amansızlığa səbəb olan amil kimi təsvir edir. Tənqidçilər iddia edə bilərlər ki, bu məqam — "meymun" təhqiri ilə yanaşı — Qadhinin "peyğəmbərin əlimizdəki mənbələrə görə heç bir kin və ya dini düşmənçilik olmadan hərəkət etdiyi" fikrinə ziddir. Buxari həmçinin belə bir hədis toplayıb ki, peyğəmbər öz adamlarına Bənu Qureyzəni poeziya ilə təhqir etməyi əmr edib; bu, qədim ərəb dövründə düşmənə qarşı nifrəti qızışdırmağın əsas yollarından biri idi (Məhəmməd ona qarşı bunu edən şairlərin öldürülməsini əmr etmişdi):

Tarixiliyə dair akademik baxışlar

Bənu Qureyzə rəvayəti İslam hüququnun qəbul edilmiş bir hissəsidir və erkən dövr İslam fəqihləri müharibənin aparılması, o cümlədən münsiflik və edamların necə icra edilməsi barədə hökm verərkən hər bir detalı dərindən öyrənmiş və təhlil etmişlər.^[30] Buna görə də, ortodoks müsəlmanlar arasında bu hadisənin baş verdiyinə dair heç bir şübhə yoxdur (modernist İslam alimləri isə adətən buna şübhə ilə yanaşırlar). Bununla belə, mövzunun tarixşünaslığı özünəməxsus problemlərdən xali deyil.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, ümumi xətləri ilə əksər akademik mütəxəssislər Quran 33:26-27 ayələrinin Bənu Qureyzəyə aid olduğu ənənəsini qəbul edirlər (həmin surənin 9-25-ci ayələrində Yəsribə qarşı müttəfiq mühasirəsi haqqında kontekst verilir). Sirə rəvayətlərinin təfərrüatlarına, xüsusən də edam edilən kişilərin sayına ümumilikdə daha böyük şübhə ilə yanaşılır.

Bir çox əl-Qureyzi adlarının sonralar başqa mövzularda müsəlman ravilər və ya hədis ötürücüləri kimi ortaya çıxmasını nəzərə alsaq (o cümlədən Məhəmməd ibn Kəb əl-Qurazi, Osman ibn Kəb əl-Qurazi, Sələbə bin Əbi Malik əl-Qurazi; həmçinin Rifə əl-Qurazinin arvadı haqqında hədis və Atiyyə əl-Qurazidən qətliam barədə yuxarıda qeyd olunan məlumat mövcuddur), belə bir adla qəbilənin mövcud olduğu görünür.

Mədinə konstitusiyası (sazişi)

Buna baxmayaraq, müasir akademiya İbn İshaq kimi 8-ci əsrdə (hicri 2-ci əsr) fəaliyyət göstərmiş İslam alimlərinin elmi fəaliyyətinə ciddi şübhələrlə yanaşır. Bu kontekstdə hələ də cavabsız qalan tapmacalardan biri də "Mədinə Konstitusiyası" (Sahifət əl-Mədinə), həmçinin "Ümmət Sənədi" (Sahifət əl-Ümmə) kimi tanınan mətndir. Fred Donnerin qeyd etdiyi kimi, bu, ilkin proto-İslam hərəkatından əlimizdə olan ən qədim sənədlərdən biridir. İslam tarixçisi ət-Təbəri tərəfindən qorunub saxlanılan bu diqqətçəkən sənəd, Mədinə "möminləri" üçün bir saziş ortaya qoyur; burada yəhudilər də ərəb möminləri ilə eyni səviyyədə "mömin" kimi "ümmət"ə və ya milli birliyə daxil edilirlər. Fred Donner hesab edir ki, bu sənəd əslində İslamın ilkin, gizli qalmış tarixinə işarə edir; hansı ki, orada ərəb monoteistləri Məhəmmədin komandanlığı altında yəhudilərlə vahid bir "ümmət"də birləşmişdilər. Tarixi rəvayət üçün narahatedici məqam odur ki, bu sənəddə bir çox fərqli yəhudi qəbiləsinin adı çəkilsə də, sirənin əsas üç qəbiləsi — Bənu Qureyzə, Bənu Qeynuqa və Bənu Nadirin adları nəzərəçarpacaq dərəcədə yoxdur. Əslində, bu qəbilələrin adlarının olmaması alimləri inandırır ki, sənəd yalnız Təbərinin 9-cu əsrə aid əsərlərində qorunub saxlanılmasına baxmayaraq, çox qədim olmalıdır. Çünki daha sonrakı dövrə aid sənəd, ehtimal ki, artıq formalaşmış tarixi rəvayətə uyğunlaşdırılmaq üçün dəyişdirilərdi. Donner qeyd edir ki, 7-ci əsrin əvvəllərinə aid bir çox məscidlərin qibləsi Məkkəyə tərəf deyil. O, belə bir nəticəyə gəlir ki, Bənu Qureyzə qətliamı hekayəsi yəhudi və müsəlman icmaları arasında xeyli sonra baş vermiş ayrılığı izah etmək üçün uydurulmuş və ya şişirdilmiş ola bilər.^[31]

Patrisiya Kron və Maykl Kuk özlərinin çığır açan "Haqarizm" (Hagarism) əsərində bənzər şəkildə 7-ci əsrdə yazan və "psevdo-Sebeos" kimi tanınan erməni tarixçisinin məlumatlarına istinad edirlər. Bu tarixçi ərəb istilalarını Məhəmmədin rəhbərlik etdiyi yəhudi və ərəb konfederasiyası ilə əlaqələndirir ki, bu da Məhəmmədin Fələstin və Yaxın Şərqin işğalından əvvəl vəfat etdiyini deyən İslami rəvayətlə ziddiyyət təşkil edir. Psevdo-Sebeos, həmçinin ərəblərə və yəhudilərə İbrahim peyğəmbər və onun xanımı Həcərdən gələn ortaq soykökü vasitəsilə müştərək monoteizm və qardaşlıq aid edir.^[32] Əgər bu məlumata inanılarsa, Məhəmməd tərəfindən yəhudilərə qarşı heç bir böyük qətliam törədilə bilməzdi, çünki o, Fələstini işğal edərkən onlarla birlikdə hərəkət edirdi. Stiven Şumeyker "Bir Peyğəmbərin Ölümü" (The Death of a Prophet) adlı əsərində Kron və Kukun tezisinə daha çox sübut əlavə edir; o, demək olar ki, hamısı ilk İslami mənbələrdən daha qədim olan müxtəlif mənbələrdən dəlillər gətirərək iddia edir ki, "möminlər" Fələstinə daxil olarkən Məhəmməd özü əslində onlara rəhbərlik edirdi və o, yalnız fəthdən sonra vəfat etmişdi. O, xüsusilə 7-ci əsrə aid yəhudi apokalipsisinə — "Rabbi ben Şimonun Sirləri"nə (Secrets of Rabbi ben Shim'on) diqqət çəkir ki, burada Məhəmməd yəhudiləri Müqəddəs Torpaqdakı Roma zülmündən qurtaran bir xilaskar kimi təsvir olunur. Əgər əlimizdəki hər bir İslami mənbədən daha qədim olan bu mənbəyə inanılarsa, Bənu Qureyzə qətliamı baş verə bilməzdi, çünki Fələstin işğalının lideri olan Məhəmməd yəhudi xalqının xilaskarı kimi görülürdü.^[33] Bu, müsəlmanlar və yəhudilər arasındakı qırılmanın onun ölümündən sonra baş verdiyini göstərir və Bənu Qureyzə qətliamı kimi hekayələrin yəhudilərlə ayrılığı peyğəmbərin öz sağlığı dövrünə "geri çəkmək" üçün uydurulduğuna işarə edir.

Mixael Lekker kimi ənənəvi rəvayətlərə daha az şübhə ilə yanaşan akademik alimlər belə bir fərziyyə irəli sürürlər ki, "Mədinə Konstitusiyası" bu üç qəbilə Mədinədəki mövqelərini itirdikdən sonra yazılıb. Yaxud da, Bənu Qureyzə ilə bağlanmış ayrıca saziş (ənənəvi rəvayətə görə, sonradan bu sazişi pozublar) onların sənəddə adlarının çəkilməməsinin səbəbidir. Donner də oxşar şəkildə həmin üç qəbilə ilə ayrıca müqavilələrin olması və ya adlarının sonradan sənəddən çıxarılması ehtimalını qeyd edir.

Detallı analizlər

V. N. Arafat, Quranın "əl-Əhzab" surəsindəki qısa ayələrdən kənara çıxaraq, ənənəvi rəvayəti bütövlükdə rədd edən ilk akademik arqumentləri irəli sürməsi ilə tanınır və onun məqaləsi bu gün də modernist müsəlmanlar arasında populyar olaraq qalır.^[34] Lakin Meir J. Kisterin çoxsaylı qeyri-dəqiqlikləri və yanlış fərziyyələri üzə çıxaran cavabına görə, bu iş akademik cəhətdən ciddi şəkildə qüsurlu hesab olunur.^[5]

Arafatın ən tutarlı arqumentlərindən biri — hansı ki, Kister buna yalnız Qurandan sonrakı dövrün dəlilləri ilə cavab verməyə çalışır — bu qətliamın Qurandakı digər ayələrdə, xüsusilə də Quran 47:4 (əsirlərin fidyə müqabilində və ya təmənnasız azad edilməsi) və Quran 35:18 (heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz) ayələrində əks olunan prinsiplərə zidd olmasıdır.^[35] Bu cür prinsipial Quran və ya hədis arqumentləri, ənənəvi rəvayəti rədd edən modernist müsəlmanlar arasında bu gün də populyar olaraq qalır. Lakin bu yanaşma, müharibə prinsiplərinin Məhəmmədin fəaliyyəti boyu ardıcıl şəkildə tətbiq edildiyini fərz edir və Quranın yəhudilərin keçmiş günahlarına görə onlara qarşı yönəltdiyi kollektiv ittihamları nəzərə almır.

Arafatın digər bir arqumenti isə İslam ənənəsi daxilində İbn İshaqın yəhudi rəvayətlərinə həddindən artıq yer ayırmasına və müəyyən hadisələri nəql edərkən ümumiyyətlə qərəzli olmasına görə tez-tez tənqid edilməsidir. Malik ibn Ənəs İbn İshaqı "yəhudi hekayələrinə" qulaq asdığı üçün "yalançı" olmaqda ittiham edir. Kister isə öz növbəsində qeyd edir ki, bu, sonrakı dövrlərdə həmin mənbələrə qarşı yaranmış şübhəli münasibəti əks etdirir. O, həmçinin göstərir ki, Bənu Qureyzə haqqındakı rəvayət təkcə İbn İshaqda deyil, digər erkən sirə toplularında, ilkin təfsirlərdə, daha sonra isə fiqh və hədis məcmuələrində geniş şəkildə qeyd olunub. Kister, həmçinin Arafatın Malik və İbn İshaq arasındakı (qarşılıqlı) düşmənçiliyin arxa planını təqdim edə bilmədiyini də göstərir.^[36] Professor Şon Entoni (Sean Anthony) Arafata cavab olaraq Kisterin işini tövsiyə edərkən qeyd edir ki, Malik əslində Musa b. Üqbənin "Məğazi" kitabını tərifləyirdi ki, həmin kitabda da yuxarıda təsvir edilən Bənu Qureyzə rəvayəti yer alır. O, həmçinin Arafatın "İbn Həcərin bu rəvayəti rədd etməsi" barədəki iddiasının yalan olduğunu sübut edir.^[37]

Arafatın digər iddialarına qarşı çıxaraq, Kister fəqihlərin Bənu Qureyzə presedentinin ətraflı təhlillərindən necə hökmlər çıxarmasına dair çoxlu nümunələr təqdim edir. O, həmçinin qeyd edir ki, Bənu Qureyzə ilə rəftar ənənədə tamamilə istisna deyildi. Əbu əl-Huqayqın oğulları (Xeybərdə Bənu Nadirin lideri olmuşdular) bir sazişi pozduqda (bu halda, gizli xəzinəni aşkar etmək tələbini də daxil edən təslimolma müqaviləsini) işgəncələrə məruz qalaraq öldürülmüş, qadınları və əmlakları isə əllərindən alınmışdı.^[38]

Bəlkə də daha az inandırıcı olsa da, Kister Arafatın (tez-tez səsləndirilən) əsirlərin aparıldığı "evin" yüzlərlə məhbus üçün çox kiçik olması barədəki arqumentinə də cavab verir. Buradakı ərəbcə "dar" sözünün, Kisterin qeyd etdiyi kimi, çox vaxt sadəcə bir ev deyil, anbarlar, emalatxanalar və hətta bazarlar daxil olmaqla kifayət qədər böyük ölçüdə ola bilən bir bina kompleksi mənasını verdiyini bildirir.^[39] Hər halda, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, edamda öldürülən kişilərin (və ya bəzi versiyalarda 'muqatil' - döyüşçü kişilərin) sayı mənbələrdə kəskin şəkildə fərqlənir^[40] və ümumiyyətlə etibarlı hesab olunmur.

Ayman Ibrahim 2025-ci ildə işıq üzü görmüş "Məhəmmədin hərbi səfərləri" (Muhammad's military expeditions) adlı akademik kitabında iddia edir ki, hekayənin elementləri yəhudiləri pisləməyə və orta əsr müsəlmanları üçün maraq kəsb edən müxtəlif təcrübələri qanuniləşdirməyə xidmət edir. O, bu hadisənin Cəbrailin Bənu Qureyzə üzərinə yürüş əmri vasitəsilə Allahın iradəsi kimi təqdim edildiyini qeyd edir. O, həmçinin hadisə ilə bağlı müxtəlif rəvayətlərdəki çoxsaylı ziddiyyətli məqamlara diqqət çəkir. Bu fərqliliklərə Bənu Qureyzənin müsəlmanlara döyüş hazırlıqlarında kömək edib-etməməsi, onlara qarşı mühasirənin müddəti və yəhudilərin Məhəmmədin "günahkar əcdadlarının meymuna çevrilməsi" barədəki təhqirinin doğruluğunu etiraf etmələri və ya onlardan birinin digərlərinə Məhəmmədin öz müqəddəs kitablarında qeyd olunan peyğəmbər olduğunun artıq aydın olduğunu deməsi haqqındakı məlumatlar daxildir. Bəzi rəvayətlərdə yəhudilərin deyil, məhz Məhəmmədin Səd b. Muazı hakim kimi seçdiyi, bəzi rəvayətlərdə isə Məhəmmədin Əli və əz-Zübeyrə boyun vurmağı əmr etdiyi bildirilir. İbrahimin fikrincə, bütün bu ənənə pərakəndəlikdən və bir-biri ilə rəqabət aparan iddialardan əziyyət çəkir və əslində nə baş verdiyini bərpa etmək qeyri-mümkündür. Əksinə, o bildirir ki, bu məlumatlar məzhəbçi, dini və siyasi məqsədlər üçün qələmə alınmışdır.^[41]

Həmçinin bax

• Azərbaycanca Yazılar (Articles in Azerbaijani)

İngilis

• Banu Qurayza

Translations

• Bu səhifənin digər dillərdə də versiyası var: İngilis, Bolqar. Əlavə dil seçimi üçün soldakı menyuya baxın.

Xarici keçidlər (İngilis)

• What really happened to the Banu Qurayza - Collection of articles from Answering Islam
• Muhammad, the Qurayza Massacre, and PBS - Andrew G. Bostom, FrontPageMagazine
• Muhammad and Massacre of the Qurayza Jews - James Arlandson, American Thinker
• Massacre of the Banū Qurayẓa: A Re-Examination of a Tradition - M. J. Kister, Jerusalem Studies in Arabic and Islam 8 (1986): 61-96

İstinadlar