https://wikiislamica.net/index.php?feed=atom&namespace=0&title=Special%3APendingChanges 2026-04-21T16:21:02Z From WikiIslam, the online resource on Islam MediaWiki 1.39.4 https://wikiislamica.net/wiki/Qurandak%C4%B1_elmi_x%C9%99talar 2026-04-21T11:57:03Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Qütblərə yaxın yerlərdə oruc və namaz qaydaları</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="en"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Older revision</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">Revision as of 11:57, 21 April 2026</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l212">Line 212:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">Line 212:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Çoxsaylı akademik araşdırmalara əsasən, Quran düz yer kosmoqrafiyasını fərz edir və təsvir edir. İslam mənbələrinin özlərinin Yer kürəsinin sferik (yumru) olduğuna işarə etməsi ilə bağlı sonrakı ideya, İslam alimlərinin astronomiya sahəsindəki yeniliklərlə qarşılaşdıqdan sonra ortaya çıxan yaradıcı bir yenidən şərh etmə aktı idi. Qurandakı Yer haqqında ayələri yalnız insan səviyyəsindəki yerli düzlük nöqteyi-nəzərindən izah etmək, məcazi oxunuşlar təklif etmək və ya kontekstə məhəl qoymamaq cəhdləri tənqidçilər tərəfindən tez-tez şübhə altına alınır. Bu məsələlər burada sadalananlardan daha çox sübut və ayəni özündə birləşdirən əsas məqalədə müzakirə olunur.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Çoxsaylı akademik araşdırmalara əsasən, Quran düz yer kosmoqrafiyasını fərz edir və təsvir edir. İslam mənbələrinin özlərinin Yer kürəsinin sferik (yumru) olduğuna işarə etməsi ilə bağlı sonrakı ideya, İslam alimlərinin astronomiya sahəsindəki yeniliklərlə qarşılaşdıqdan sonra ortaya çıxan yaradıcı bir yenidən şərh etmə aktı idi. Qurandakı Yer haqqında ayələri yalnız insan səviyyəsindəki yerli düzlük nöqteyi-nəzərindən izah etmək, məcazi oxunuşlar təklif etmək və ya kontekstə məhəl qoymamaq cəhdləri tənqidçilər tərəfindən tez-tez şübhə altına alınır. Bu məsələlər burada sadalananlardan daha çox sübut və ayəni özündə birləşdirən əsas məqalədə müzakirə olunur.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>=== Qütblərə yaxın yerlərdə oruc və namaz qaydaları ===</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=</ins>=== Qütblərə yaxın yerlərdə oruc və namaz qaydaları ===<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">=</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Quran müsəlmanlara Ramazan ayı ərzində sübh açılan vaxtdan gün batana qədər yemək və içməkdən çəkinərək oruc tutmağı tapşırır. Qütb bölgələrində yay aylarında altı ay günəşli, qış aylarında isə altı ay davamlı qaranlıq olur. Bu cür oruc tutmaq qütb bölgələrində yaşayan hər kəs üçün qeyri-mümkündür, qütblərdən təxminən 40 dərəcə enlik daxilində olan yerlərdə isə (qışın dərinliyində) çox asan, (yayın ən qızmar çağında) isə son dərəcə çətindir. İslam alimləri Yer kürəsinin yumru olması kimi (bu halda əlverişsiz olan) faktı nəzərə almaq üçün belə enliklərdə yaşayan insanlar üçün müxtəlif qaydalar icad etmişlər.{{Quote|{{Quran|2|187}}|...Sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın...}}Beş gündəlik namazla bağlı da oxşar bir problem ortaya çıxır. Qütb bölgəsində yaşayan insanlar ilin böyük bir hissəsində gün batımı və ya gün doğumu namazlarını qıla bilmirlər. Hətta daha az ekstremal şəraitlərdə, Şotlandiyanın Aberdin şəhəri kimi daha cənubdakı şəhərlərdə belə, iyun ayında gecə namazı (İşa) ilə sübh namazı (Fəcr) arasındakı zaman fərqi hələ də təxminən 4 saat yarım təşkil edir; buna görə də, gündə beş dəfə namaz qılan bir şəxs saat 3:20 radələrində yuxusunu bölməli, daha sonra günə başlamaq üçün qalxmazdan əvvəl yenidən yatmalıdır. Bu çətinliklər, yəqin ki, VII əsrdə Ərəbistanda Quranın müəllifinin ağlına belə gəlməmişdi.{{Quote|{{Quran|17|78}}|Gün batmağa meyl edəndən gecənin qaranlığınadək (bəlli )(vaxtlarda) namaz qıl və sübh çağı Quran oxu (fəcr namazını da qıl)! Çünki sübh çağı oxunan Quranın şahidləri olur.}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Quran müsəlmanlara Ramazan ayı ərzində sübh açılan vaxtdan gün batana qədər yemək və içməkdən çəkinərək oruc tutmağı tapşırır. Qütb bölgələrində yay aylarında altı ay günəşli, qış aylarında isə altı ay davamlı qaranlıq olur. Bu cür oruc tutmaq qütb bölgələrində yaşayan hər kəs üçün qeyri-mümkündür, qütblərdən təxminən 40 dərəcə enlik daxilində olan yerlərdə isə (qışın dərinliyində) çox asan, (yayın ən qızmar çağında) isə son dərəcə çətindir. İslam alimləri Yer kürəsinin yumru olması kimi (bu halda əlverişsiz olan) faktı nəzərə almaq üçün belə enliklərdə yaşayan insanlar üçün müxtəlif qaydalar icad etmişlər.{{Quote|{{Quran|2|187}}|...Sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın...}}Beş gündəlik namazla bağlı da oxşar bir problem ortaya çıxır. Qütb bölgəsində yaşayan insanlar ilin böyük bir hissəsində gün batımı və ya gün doğumu namazlarını qıla bilmirlər. Hətta daha az ekstremal şəraitlərdə, Şotlandiyanın Aberdin şəhəri kimi daha cənubdakı şəhərlərdə belə, iyun ayında gecə namazı (İşa) ilə sübh namazı (Fəcr) arasındakı zaman fərqi hələ də təxminən 4 saat yarım təşkil edir; buna görə də, gündə beş dəfə namaz qılan bir şəxs saat 3:20 radələrində yuxusunu bölməli, daha sonra günə başlamaq üçün qalxmazdan əvvəl yenidən yatmalıdır. Bu çətinliklər, yəqin ki, VII əsrdə Ərəbistanda Quranın müəllifinin ağlına belə gəlməmişdi.{{Quote|{{Quran|17|78}}|Gün batmağa meyl edəndən gecənin qaranlığınadək (bəlli )(vaxtlarda) namaz qıl və sübh çağı Quran oxu (fəcr namazını da qıl)! Çünki sübh çağı oxunan Quranın şahidləri olur.}}</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==== Üzü Məkkəyə tərəf durma ====</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Quranda müsəlmanlara namaz qılarkən Məkkədəki Kəbə istiqamətinə yönəlmək tapşırılır. Yerin kürə şəklində olduğunu nəzərə alaraq, alimlər bu göstərişi yerinə yetirmək üçün "ortodromiya" (böyük dairə) metodunu hazırlamışlar. Lakin bununla bağlı bir sıra problemlər irəli sürülmüşdür: Məkkəyə tərəf dönən şəxs eyni zamanda mütləq şəkildə arxasını da ona çevirmiş olur (bu, İslamda qəti qadağan edilmiş bir hörmətsizlik formasıdır) və yer kürəsində Məkkənin tam əks tərəfində (antipod nöqtəsində) olan bir kəs istənilən istiqamətə namaz qıla bilər.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Məkkənin bu antipod nöqtəsinin yerləşdiyi yarımkürədə yaşayan bir çox Şimali Amerika müsəlmanlarını başqa bir məsələ "loksodromiya" üsuluna (yəni standart Merkator müstəvi xəritə proyeksiyasında düz xəttə) üstünlük verməyə sövq edir. Bu, "böyük dairə" metodunu izləyənlərlə fikir ayrılığına səbəb olur; belə ki, bu metod Amerikada şimal və cənubda olan insanların namaz qılarkən bir-birindən əks tərəfə baxmasına gətirib çıxarır (bu antipoddan gələn böyük dairə xətləri Məkkə yarımkürəsinə daxil olana qədər Amerikada bir-birindən uzaqlaşır, sonra isə yenidən yaxınlaşmağa başlayır). Həmçinin, bu metod Şimali Amerikanın böyük hissəsinin şimala doğru namaz qılmasını tələb edir ki, bu da bir çox insana qəribə gəlir. Son olaraq, Yer orbitindəki astronavtların, yaxud Ayda və ya Marsda olanların bu təlimatlara əməl etməsi mahiyyətcə qeyri-mümkündür (bu isə Quran müəllifinin gələcəkdəki bu reallıqları nəzərə almadığı fikrini yaradır).{{Quote|{{Quran|2|149}}|Haradan (səfərə) çıxsan, (namaz vaxtı) üzünü Məscidi-harama (Kəbəyə) tərəf çevir! Çünki bu, Rəbbindən gələn həqiqətdir. Allah sizin etdiklərinizdən xəbərsiz deyildir.}}</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==== Yayılan və düz yer ====</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Quran müəllifi Yerin "döşəndiyini" və düz bir şəkildə sərildiyini qeyd edir. Burada işlədilən ərəbcə söz (sataha) evin və ya otağın üst hissəsinin, yəni damının düzəldilməsini və üst səthin hamarlaşdırılmasını təsvir etmək üçün istifadə olunurdu.&lt;ref>[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume4/00000081.pdf Lane's Lexicon p. 1357 سُطِحَ]&lt;/ref> Eyni kökdən gələn digər sözlər isə evin və ya otağın düz üst səthi (damı), həndəsədə məhdud düz müstəvi, xurmaların qurudulması üçün sərildiyi hamar yer, oxlov (xəmiri yayıb genişləndirən vasitə), müstəvi və ya yastı mənalarını verir.{{Quote|{{Quran|88|20}}|Yerin necə döşədildiyini (görmürlər)?}}Eramızın 8-ci əsrində müsəlmanların yunan astronomiyası ilə tanış olmasına baxmayaraq (bax: ''[[İslamda Yerin forması haqqında baxışlar]]''), bəzi dairələrdə Yerin düz olması ilə bağlı təfsirlər daha bir neçə əsr boyu davam etmişdir.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Məsələn, "iki Cəlal" — Cəlaləddin əl-Məhəlli (vəfatı 15-ci əsr) və tələbəsi Cəlaləddin əs-Süyuti (vəfatı 16-cı əsr) tərəfindən yazılmış "Təfsir əl-Cəlaleyn" əsəri müvafiq ayənin bu cür izahı ilə razılaşır. Orada qeyd olunur ki, həmin dövrün hüquqşünas alimləri Yerin kürə yox, məhz düz olduğu fikrində həmrəydirlər.{{Quote|1=[https://www.altafsir.com/Tafasir.asp?tMadhNo=0&amp;tTafsirNo=74&amp;tSoraNo=88&amp;tAyahNo=20&amp;tDisplay=yes&amp;UserProfile=0&amp;LanguageId=2 Tafsir al-Jalalayn 88:20] (See [https://tafsir.app/jalalayn/88/20 here] for the Arabic)|2="Və yerin necə düz sərildiyinə (layihələndirildiyinə)? Və bununla Uca Allahın qüdrətinə və Onun birliyinə dəlil gətirilməsinə? Dəvələrin adının çəkilməsi ilə başlanılması ona görədir ki, onlar yerlə digər heyvanlardan daha yaxın təmasdadırlar. Onun 'sutihat' (düz sərildi) kəlməsinə gəldikdə isə, bu, ləfzi (hərfi) mənada yerin düz olduğunu göstərir ki, bu da şəriət alimlərinin əksəriyyətinin rəyidir [ərəbcə orijinalda "əksəriyyət" sözü yoxdur: "وعليه علماء الشرع"]; astronomların (əhl əl-heyrə) iddia etdiyi kimi kürə deyildir, hərçənd bu sonuncu iddia Şəriətin sütunlarından heç biri ilə ziddiyyət təşkil etmir."}}</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">==== Yer xalça kimi ====</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Burada işlədilən ərəbcə söz (bisaatan) yayılmış, sərilmiş və ya açılmış bir şeyi, xüsusilə də xalçanı ifadə edir.&lt;ref>[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000241.pdf Lane's Lexicon p. 204 بِسَاطًا]&lt;/ref>{{Quote|{{Quran|71|19}}|Allah yer üzünü sizin üçün döşəmişdir ki,}}</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== Həmçinin bax ==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== Həmçinin bax ==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{Translation-links-azerbaijani|1=[[Scientific Errors in the Quran|İngilis]]}}</div></td></tr> <!-- diff cache key wikiislam-mw_:diff::1.12:old-140948:rev-140959 --> </table>

Qorqud